โรคเอฟไอพีในแมว คืออะไร ท้องมาน ไข้ไม่ลด และยาต้านไวรัส

แมวอายุแปดเดือนที่เพิ่งทำหมันและย้ายบ้านมาได้ไม่นาน มีไข้มาสองสัปดาห์ ให้ยาแล้วไข้ลงแค่วันสองวันก็กลับมาใหม่ กินน้อยลง ตัวผอมลง แต่ท้องกลับป่องกลมขึ้นทุกวัน เรื่องเล่าแบบนี้คือภาพคลาสสิกที่ทำให้หมอแมวนึกถึงเอฟไอพี โรคเอฟไอพีในแมว (feline infectious peritonitis หรือ FIP) คือโรคที่เกิดเมื่อโคโรนาไวรัสลำไส้ซึ่งแมวส่วนใหญ่มีอยู่แล้ว กลายพันธุ์ในตัวแมวบางตัว จนเซลล์ภูมิคุ้มกันพาไวรัสกระจายไปทั่วร่างกายและเกิดการอักเสบของหลอดเลือดอย่างรุนแรง สมัยก่อนโรคนี้เท่ากับการเสียชีวิตเกือบทุกราย แต่ยาต้านไวรัสที่มีในช่วงไม่กี่ปีมานี้เปลี่ยนภาพนั้นไปมาก

จากโคโรนาไวรัสลำไส้ที่แมวแทบทุกบ้านมี

ศูนย์สุขภาพแมวมหาวิทยาลัยคอร์เนลอธิบายว่ามีไวรัสสองรูปแบบ

รูปแบบ	อยู่ที่ไหน	ผลต่อแมว
โคโรนาไวรัสลำไส้แมว (FeCV)	เซลล์ลำไส้ ออกมากับอุจจาระ	ส่วนใหญ่ไม่มีอาการ บางตัวท้องเสียเล็กน้อย
ไวรัสเอฟไอพี (FIPV)	เซลล์เม็ดเลือดขาวชนิดแมคโครฟาจ กระจายทั่วร่างกาย	เกิดโรคเอฟไอพี

คอร์เนลระบุว่าราว 10 เปอร์เซ็นต์ของแมวที่ติด FeCV จะมีไวรัสกลายพันธุ์เป็น FIPV และราว 5 ถึง 10 เปอร์เซ็นต์ของแมวที่สัมผัสไวรัสจะป่วยเป็น FIP ลูกแมวมักได้รับ FeCV ตั้งแต่อายุ 5 ถึง 8 สัปดาห์ จากอุจจาระในกระบะทรายที่ใช้ร่วมกับแม่หรือแมวตัวอื่น

ประเด็นที่สำคัญมากสำหรับเจ้าของคือ คอร์เนลระบุว่า FeCV ติดต่อกันง่ายผ่านอุจจาระและน้ำลาย แต่เชื่อกันว่า FIPV ที่กลายพันธุ์แล้วไม่ได้ติดต่อกัน โรคเกิดขึ้นในแมวแต่ละตัวหลังติด FeCV ซึ่งยังรอการวิจัยเพิ่มเติม นี่คือเหตุผลที่แมวในบ้านเดียวกันมักไม่ป่วยเอฟไอพีพร้อมกันเป็นกลุ่ม แม้จะมีโคโรนาไวรัสลำไส้อยู่ทั้งบ้าน

แมวแบบไหนเสี่ยงที่สุด

ทั้งคอร์เนลและ International Cat Care (iCatCare) ให้ภาพเดียวกันว่าเป็นโรคของแมวอายุน้อย คอร์เนลระบุว่าราว 70 เปอร์เซ็นต์ของผู้ป่วยอายุต่ำกว่า 1 ปีครึ่ง และครึ่งหนึ่งอายุต่ำกว่า 7 เดือน ส่วน iCatCare ระบุว่าราว 80 เปอร์เซ็นต์อายุต่ำกว่า 2 ปี และพบมากช่วง 4 ถึง 12 เดือน

ปัจจัยที่ iCatCare และคอร์เนลกล่าวถึง

• แมวที่อยู่รวมกันหลายตัว เช่น ฟาร์ม ที่พักพิง บ้านเลี้ยงแมวจำนวนมาก เพราะโคโรนาไวรัสลำไส้วนอยู่ในกระบะทราย
• ความเครียด เช่น การทำหมัน การย้ายบ้าน การรับแมวใหม่เข้าบ้าน
• สายพันธุ์บางสายที่ iCatCare ระบุว่าพบมากกว่า ได้แก่ บริติชชอร์ตแฮร์ เบงกอล เบอร์แมน แร็กดอลล์ และเมนคูน

เจ้าของ บริติชชอร์ตแฮร์ หรือแมวพันธุ์ที่ซื้อจากฟาร์ม ไม่จำเป็นต้องกังวลเกินเหตุ แต่ควรรู้ว่าช่วงอายุไม่ถึงสองปีเป็นช่วงที่ไข้ไม่ลดมีความหมายมากกว่าในแมวโต

แบบเปียกกับแบบแห้ง อาการต่างกันอย่างไร

คอร์เนลแบ่งเอฟไอพีเป็นสองแบบหลัก ทั้งสองแบบมีอาการร่วมคือไข้ที่ไม่ตอบสนองต่อยาปฏิชีวนะ น้ำหนักลด เบื่ออาหาร และซึม แมวบางตัวมีอาการผสมกันหรือเปลี่ยนจากแบบหนึ่งไปอีกแบบ

	แบบเปียก (effusive)	แบบแห้ง (non-effusive)
ลักษณะเด่น	มีของเหลวคั่งในช่องท้องหรือช่องอก	มีก้อนอักเสบในอวัยวะต่างๆ
สิ่งที่เจ้าของเห็น	ท้องป่องกลม คลำแล้วเหมือนมีน้ำ หายใจเร็วถ้าน้ำอยู่ในช่องอก	ตาเปลี่ยนสี เดินเซ ชัก พฤติกรรมเปลี่ยน
ของเหลว	iCatCare ระบุว่าข้นเหนียว สีเหลืองฟาง	ไม่มีหรือมีน้อย

iCatCare ระบุว่าราว 30 เปอร์เซ็นต์ของแมวที่เป็น FIP มีอาการที่ตา และราว 30 เปอร์เซ็นต์มีอาการทางสมองและไขสันหลัง อาการทางตาที่เห็นได้ เช่น ม่านตาเปลี่ยนสี มีตะกอนขุ่นในตา หรือตาแดงด้านใน อาการตาแบบนี้ต่างจากน้ำตาไหลจากหวัดแมว ซึ่งอ่านได้ใน แมวน้ำตาไหล

สัญญาณที่เจ้าของจดไว้ช่วยหมอได้

• วันที่เริ่มมีไข้ และไข้ลงด้วยยาอะไรบ้าง
• น้ำหนักที่ชั่งได้ทุกสัปดาห์
• รอบท้องที่วัดด้วยสายวัดทุกสองถึงสามวัน
• อัตราการหายใจตอนหลับ
• คลิปวิดีโอถ้าเดินเซหรือมีอาการทางประสาท
• ประวัติการทำหมัน ย้ายบ้าน หรือรับแมวใหม่ในช่วงสองถึงสามเดือนก่อนป่วย

ทำไมตรวจยากถึงขั้นต้องใช้หลายอย่าง

คอร์เนลระบุตรงๆ ว่ายังไม่มีการตรวจตัวไหนที่ยืนยัน FIP ได้ร้อยเปอร์เซ็นต์ในแมวที่ยังมีชีวิต เพราะไวรัสลำไส้กับไวรัสที่กลายพันธุ์แทบแยกกันไม่ได้ในการตรวจทั่วไป iCatCare ย้ำด้วยว่าผลตรวจโคโรนาไวรัสที่เป็นบวกไม่ได้แปลว่าแมวเป็น FIP เพราะแมวจำนวนมากมีแอนติบอดีต่อโคโรนาไวรัสลำไส้อยู่แล้ว

การตรวจที่หมอใช้ประกอบกันตาม iCatCare

การตรวจ	ช่วยบอกอะไร
ตรวจเลือด	ค่าโปรตีนในเลือดผิดปกติ ภาวะโลหิตจาง เม็ดเลือดขาวบางชนิดเปลี่ยน
ตรวจตา	การอักเสบภายในลูกตาที่เข้ากับ FIP
เอกซเรย์และอัลตราซาวด์	ของเหลวในช่องท้องหรือช่องอก ต่อมน้ำเหลืองและอวัยวะที่โต
เจาะเก็บของเหลวไปตรวจ	ลักษณะ สี ความข้น ค่าโปรตีน และการตรวจหาไวรัสในเซลล์

หมอมักรวมผลทั้งหมดเข้ากับอายุ ประวัติ และอาการ แล้วตัดสินว่าน่าจะเป็น FIP มากพอที่จะเริ่มรักษาหรือไม่ ในแมวแบบเปียก การตรวจของเหลวช่วยได้มาก ส่วนแบบแห้งมักยากกว่าและอาจต้องตรวจหลายรอบ

ยาต้านไวรัส GS-441524 เปลี่ยนภาพของโรค

คอร์เนลระบุว่าสาร GS-441524 ถูกพัฒนาขึ้นราวปี 2018 และงานวิจัยแสดงว่าปลอดภัยและได้ผลในการรักษา FIP ในสหรัฐ ยารูปแบบกินที่ผสมโดยร้านยาที่ได้รับอนุญาตเริ่มให้สัตวแพทย์สั่งจ่ายได้ตั้งแต่ 1 มิถุนายน 2024 ส่วน iCatCare ระบุว่าในสหราชอาณาจักรและออสเตรเลีย สัตวแพทย์ใช้ยาต้านไวรัสได้ถูกกฎหมายตั้งแต่ปี 2021 และรักษาหายได้มากกว่า 85 เปอร์เซ็นต์ โดยการรักษาใช้เวลาหลายสัปดาห์

สิ่งที่เจ้าของควรรู้ก่อนเริ่ม

• ยาและขนาดยาต้องให้สัตวแพทย์กำหนดจากน้ำหนัก ชนิดของ FIP และอาการทางตาหรือสมอง
• iCatCare ระบุว่าหมอต้องมั่นใจว่าน่าจะเป็น FIP จริงก่อนเริ่มยา เพราะคอร์สยาใช้เวลาหลายสัปดาห์ และการใช้ยาต้านไวรัสในแมวที่ไม่ได้เป็น FIP เสี่ยงทำให้ไวรัสดื้อยา
• ให้ยาครบตามระยะเวลาที่หมอกำหนด แม้แมวดูดีขึ้นตั้งแต่สัปดาห์แรก ถ้าจะหยุดหรือเปลี่ยนแผนให้คุยกับหมอก่อน
• ต้องนัดตรวจเลือดเป็นระยะระหว่างและหลังรักษา เพื่อดูว่าค่าต่างๆ กลับมาปกติ
• คอร์เนลเตือนว่าผลิตภัณฑ์ที่ขายนอกระบบมีคุณภาพและปริมาณตัวยาไม่แน่นอน การซื้อจากกลุ่มออนไลน์จึงมีความเสี่ยงทั้งเรื่องยาไม่ได้มาตรฐานและการไม่มีหมอติดตามผล

ดูแลแมวระหว่างคอร์สยาที่บ้าน

ระหว่างการรักษาหลายสัปดาห์ เจ้าของคือคนที่เห็นแมวทุกวัน สิ่งที่ช่วยให้คอร์สยาไปได้ดี

ความถี่	สิ่งที่ทำ
ทุกวัน	ให้ยาเวลาเดิม วัดไข้ถ้าหมอสอน จดการกินและการขับถ่าย
ทุก 2 ถึง 3 วัน	วัดรอบท้องในแมวแบบเปียก
ทุกสัปดาห์	ชั่งน้ำหนัก เพราะขนาดยาคิดตามน้ำหนักและต้องปรับเมื่อแมวน้ำหนักขึ้น
ตามนัด	ตรวจเลือดและตรวจร่างกายกับหมอ

แมวที่เพิ่งเริ่มยามักเบื่ออาหารอยู่หลายวัน การให้แมวกินได้สำคัญมาก ลองอาหารเปียกที่แมวชอบ อุ่นให้มีกลิ่น และให้ทีละน้อยหลายมื้อ ถ้าไม่กินเลยเกิน 24 ชั่วโมง ต้องบอกหมอ อ่านวิธีรับมือเพิ่มได้ที่ แมวไม่กินข้าว

บ้านแมวหลายตัว ลดความเสี่ยงอย่างไร

เพราะ FIP เริ่มจากโคโรนาไวรัสลำไส้ที่ติดผ่านอุจจาระ การจัดการกระบะทรายจึงเป็นหัวใจ คอร์เนลแนะนำให้เลี้ยงแมวไม่เกิน 3 ตัวต่อห้อง และวางกระบะทรายห่างจากที่กินอาหาร ส่วน iCatCare แนะนำให้กลุ่มแมวที่อยู่รวมกันมีไม่เกิน 5 ตัว

แนวทางที่ทำได้ในบ้าน

• มีกระบะทรายเพียงพอสำหรับจำนวนแมว และตักอุจจาระออกทุกวัน
• ล้างและเปลี่ยนทรายทั้งกระบะเป็นระยะ
• วางกระบะทรายห่างจากชามอาหารและชามน้ำ
• ลดความเครียด ไม่รับแมวใหม่เข้าบ้านบ่อยๆ ในช่วงที่มีลูกแมวอายุน้อย
• แยกแมวใหม่ก่อนให้อยู่รวม และพาไปตรวจสุขภาพ

iCatCare ยังแนะนำให้มีกระบะทรายหนึ่งกระบะต่อแมวหนึ่งตัวบวกอีกหนึ่ง และทำความสะอาดอย่างน้อยวันละครั้ง คอร์เนลระบุว่าวัคซีน FIP ที่ขึ้นทะเบียนอยู่หนึ่งชนิดมีประสิทธิภาพที่ยังเป็นข้อสงสัย และคณะที่ปรึกษาด้านวัคซีนของสมาคมสัตวแพทย์แมวอเมริกันไม่แนะนำให้ใช้เป็นประจำ วัคซีนหลักที่แมวควรได้ตามปกติยังคงเป็นตาม ตารางวัคซีนแมว

ถ้าแมวตัวหนึ่งในบ้านเป็น FIP แมวตัวอื่นต้องทำอะไร

เจ้าของมักกลัวว่าแมวที่เหลือจะป่วยตาม ข้อมูลจากคอร์เนลเรื่องการกลายพันธุ์ในแมวแต่ละตัวช่วยให้เบาใจได้บ้าง แมวตัวอื่นที่อยู่ร่วมบ้านมักมีโคโรนาไวรัสลำไส้อยู่แล้ว แต่ส่วนใหญ่จะไม่ป่วยเป็น FIP

สิ่งที่ทำได้จริง

• ถามหมอก่อนตรวจโคโรนาไวรัสในแมวทุกตัว เพราะผลบวกไม่ได้บอกว่าแมวจะเป็น FIP
• เฝ้าดูแมวอายุน้อยในบ้านเป็นพิเศษ ถ้ามีไข้ไม่ลดหรือน้ำหนักลด ให้ไปตรวจเร็ว
• ดูแลกระบะทรายตามหัวข้อก่อนหน้า
• ถ้าจะรับแมวใหม่ ให้เว้นระยะสักพักและคุยกับหมอเรื่องจังหวะเวลา

สัญญาณที่บอกว่าแมวในบ้านควรไปตรวจ คือมีไข้นานเกินสามวันโดยไม่มีสาเหตุชัด ท้องป่องขึ้นทั้งที่ตัวผอมลง หายใจเร็วตอนพัก ตาเปลี่ยนสี หรือเดินเซผิดปกติ ไปพร้อมบันทึกน้ำหนักและอุณหภูมิที่จดไว้ จะช่วยให้หมอตัดสินใจเรื่องการตรวจได้เร็วขึ้น