แมวตาแฉะ น้ำตาไหล แก้อย่างไร คู่มือฉบับเข้าใจง่ายสำหรับเจ้าของสัตว์เลี้ยง

คราบน้ำตาสีน้ำตาลใต้ตา ขนเปียกรอบหัวตา หรือขี้ตาเหนียวทุกเช้า เป็นภาพที่เจ้าของแมวเจอกันเป็นประจำ บางตัวเป็นเรื่องธรรมดาที่ดูแลง่ายๆ บางตัวเป็นสัญญาณของการอักเสบที่ต้องรักษา ตาเป็นอวัยวะเล็กแต่เสียหายเร็ว การแยกว่าเป็นแบบไหนจึงสำคัญกว่าการหาน้ำยาเช็ดตาที่ดีที่สุด

น้ำตาแมวมาจากไหนและออกไปทางไหน

เมอร์คอธิบายว่าเยื่อบุตา (conjunctiva) เป็นเยื่อบางที่บุหนังตาและคลุมส่วนขาวของตา ช่วยสร้างน้ำตา ปกป้องตา และช่วยให้กระจกตาหาย น้ำตาที่สร้างขึ้นไหลลงสู่ท่อน้ำตา ซึ่งระบายลงโพรงจมูก เมื่อท่อนี้ตัน น้ำตาจึงล้นออกมาเป็นทางที่ขนใต้ตา

ดังนั้นสาเหตุของตาแฉะแบ่งได้เป็นสองกลุ่มใหญ่ กลุ่มแรกคือผลิตน้ำตามากหรือตาระคายเคืองจนอักเสบ กลุ่มที่สองคือระบายน้ำตาไม่ได้เพราะท่อตัน

เยื่อบุตาอักเสบ สาเหตุที่พบบ่อยที่สุด

ตำราเมอร์คระบุว่าเยื่อบุตาอักเสบ (conjunctivitis หรือ pink eye) พบบ่อยในแมว สาเหตุที่พบมากคือไวรัสเฮอร์ปีส์ของแมวชนิดที่ 1 ซึ่งแพร่หลายในแมว สาเหตุอื่นได้แก่

• การติดเชื้อแบคทีเรีย
• สิ่งแปลกปลอมหรือสิ่งระคายเคืองในสิ่งแวดล้อม
• สารก่อภูมิแพ้
• ปรสิต
• เปลือกตาผิดรูป
• ตาแห้ง
• ถุงน้ำตาอักเสบ

เมอร์คเล่าว่า แมวที่มีการติดเชื้อไวรัสที่ตามักมีการติดเชื้อแบคทีเรียแทรกตามมาได้บ่อย อาการที่ระบุคือตาแดง เยื่อบุบวม มีขี้ตา และไม่สบายตาเล็กน้อย ในบางรายมีเลือดออกใต้เยื่อบุหรือบวมรอบกระจกตา

ตารางช่วยแยกสิ่งที่เห็นที่บ้าน

ลักษณะ	น่าคิดถึง	สิ่งที่ทำ
ขี้ตาแห้งใสน้อย ตาไม่แดง แมวสดใส	ขี้ตาปกติ หรือท่อน้ำตาตันที่ไม่กระทบสุขภาพ	เช็ดเบาๆ ดูต่อสองสามวัน
ตาแดง เยื่อบวม ขี้ตาเหนียวหรือเป็นหนอง	เยื่อบุตาอักเสบ	พาไปตรวจ
หยีตา ไม่ยอมลืมตา น้ำตาไหลมากข้างเดียว	แผลที่กระจกตา สิ่งแปลกปลอม	รีบพาไปตรวจในวันนั้น
ตาแฉะสองข้าง จาม น้ำมูก ซึม	ไวรัสทางเดินหายใจ	แยกจากแมวตัวอื่นและพาไปตรวจ
น้ำตาไหลเรื้อรังนาน ตาไม่แดง	ท่อน้ำตาตัน	ปรึกษาหมอเรื่องล้างท่อหรือจัดการคราบ

ตำราไม่ได้ระบุว่าการหยีตาเป็นสัญญาณจำเพาะของโรคใดโดยเฉพาะ แต่การไม่ยอมลืมตาเป็นเหตุผลพอที่จะพาไปตรวจ เพราะกระจกตาเสียหายได้เร็ว

ท่อน้ำตาตัน

ตามเมอร์ค ภาวะน้ำตาไหลเรื้อรังเพราะท่อน้ำตาตัน (epiphora) พบมากขึ้นในแมวเปอร์เซียและหิมาลายัน ท่อน้ำตาผิดปกติอาจเป็นมาแต่กำเนิด หรือเกิดจากการติดเชื้อ สิ่งแปลกปลอม และการบาดเจ็บ ส่วนถุงน้ำตาอักเสบเกิดจากเศษอักเสบ สิ่งแปลกปลอม หรือก้อนที่กดท่อ

จุดที่เจ้าของควรรู้

• ในกรณีส่วนใหญ่ epiphora ไม่ใช่ปัญหาทางการแพทย์ที่เร่งด่วน แต่ผ่าตัดแก้ได้ถ้าต้องการให้ดูดีขึ้น
• ถ้าถุงน้ำตาอักเสบ จะมีเยื่อบุตาอักเสบที่รักษาแล้วไม่หาย และบางรายมีรูระบายที่เปลือกตาล่าง
• สัตวแพทย์อาจลองล้างท่อด้วยน้ำเกลือปลอดเชื้อ และในรายเรื้อรังอาจเอกซเรย์กะโหลกหลังฉีดสีเข้าท่อ เพื่อหาตำแหน่งตัน
• ถ้าท่อเสียหายถาวร การผ่าตัดสร้างทางระบายใหม่เป็นทางเลือก

ถ้าเลี้ยงพันธุ์ที่ท่อน้ำตาตันได้ง่าย ตามที่แหล่งข้อมูลระบุ ให้เช็ดตาสม่ำเสมอ อ่านเรื่องลักษณะพันธุ์ได้ที่ พันธุ์แมวยอดนิยมในไทย

ตาแฉะที่กลับมาเป็นซ้ำทุกครั้งที่เครียด

เจ้าของหลายบ้านเล่าว่าแมวหายดีไปหลายเดือน แล้วตาแฉะขึ้นมาอีกหลังพาไปฝากเลี้ยง ย้ายคอนโด หรือรับแมวตัวใหม่เข้าบ้าน รูปแบบนี้เข้ากับธรรมชาติของไวรัสเฮอร์ปีส์ Cornell Feline Health Center ระบุว่าแมวสัมผัสไวรัสนี้ได้ถึงราว 97% ตลอดชีวิต ไวรัสอยู่ในร่างกายตลอดชีวิตในแมวที่สัมผัสได้ถึง 80% และราว 45% ของกลุ่มนี้จะปล่อยเชื้อออกมาเป็นระยะ ส่วนใหญ่ตอนเครียด เยื่อบุตาอักเสบหรือกระจกตาอักเสบที่เป็นซ้ำในแมวโตจึงทำให้หมอนึกถึงเฮอร์ปีส์ก่อน

สิ่งที่เจ้าของทำได้คือลดตัวกระตุ้นที่รู้ล่วงหน้า

สถานการณ์ที่มักกระตุ้น	วิธีลดความเครียด
ย้ายบ้าน	จัดห้องเล็กหนึ่งห้องให้มีกระบะ ชามน้ำ ที่ซ่อน และผ้าที่มีกลิ่นเดิม ให้อยู่ห้องนั้นก่อนสองสามวัน
รับแมวตัวใหม่	แยกห้องอย่างน้อย 1 ถึง 2 สัปดาห์ ค่อยแลกกลิ่นผ่านผ้าก่อนให้เจอหน้า
ฝากเลี้ยงหรือเดินทาง	ฝึกให้คุ้นกับกระเป๋าใส่แมวล่วงหน้า เลือกที่ฝากที่แยกแมวแต่ละตัว
ป้อนยาทุกวัน	ฝึกจับหน้าเป็นเรื่องปกติด้วยขนมตอนที่ยังไม่ป่วย

Cornell ยังเตือนว่าความเครียดจากการป้อนยาเองทำให้ตาอักเสบหรือกระจกตาอักเสบแย่ลงได้ ถ้าแมวต่อต้านการหยอดตามาก ให้บอกหมอตรง ๆ เพื่อปรับรูปแบบยาหรือความถี่ อย่าฝืนจับจนแมวตื่นกลัวทุกรอบ

วัคซีนช่วยได้แค่ไหน

วัคซีนรวมหลักของแมวครอบคลุมเฮอร์ปีส์และคาลิซิไวรัส ซึ่งเป็นสองไวรัสที่ทำให้ตาแฉะร่วมกับหวัดแมวบ่อยที่สุด Cornell ระบุว่าวัคซีนลดความรุนแรงของโรคและลดการปล่อยเชื้อได้ชัดเจน แต่ไม่ได้ป้องกันการติดเชื้อได้ทุกราย แปลเป็นภาษาบ้าน ๆ คือแมวที่ฉีดครบยังตาแฉะได้ แต่มักเป็นเบากว่าและหายเร็วกว่าแมวที่ไม่เคยฉีด ตารางฉีดตามวัยดูได้ที่ ตารางวัคซีนแมว

แมวที่ไม่เคยฉีดวัคซีน หรือลูกแมวที่รับมาจากข้างถนน เป็นกลุ่มที่ตาอักเสบหนัก มีแผลที่กระจกตา และกินไม่ได้เพราะจมูกตัน กลุ่มนี้หมอมักให้ดูแลประคับประคองควบคู่ คือให้กินและดื่มให้พอ Cornell ย้ำว่าการรักษาสารอาหารและน้ำให้พอเป็นเรื่องสำคัญมากในแมวที่ติดเชื้อทางเดินหายใจ เพราะแมวที่ได้กลิ่นไม่ชัดมักไม่ยอมกิน ลองอุ่นอาหารเปียกให้พออุ่นเท่าตัวแมวเพื่อให้กลิ่นออก และเช็ดน้ำมูกน้ำตาบ่อยขึ้นเพื่อให้หายใจได้สะดวก

แมวหน้าแบนกับคราบน้ำตาที่ไม่มีวันหมด

แมวเปอร์เซีย เอ็กโซติก และหิมาลายันมีหน้าสั้น ตาโต และรอยพับที่หัวตาลึก ขนบริเวณนั้นยังม้วนเข้าหาตาได้ เมื่อรวมกับท่อน้ำตาที่คดหรือตีบตามรูปหน้า น้ำตาจึงล้นออกมาทุกวันแม้ตาไม่อักเสบ สิ่งที่ต้องดูแลในแมวกลุ่มนี้จึงเป็นผิวใต้ตามากกว่าตัวตา

1. เช็ดรอยพับหัวตาวันละ 1 ถึง 2 ครั้งด้วยสำลีชุบน้ำเกลือ แล้วซับให้แห้งจริง
2. ตัดแต่งขนรอบตาให้สั้นโดยช่างหรือคลินิก ไม่ใช้กรรไกรปลายแหลมเองใกล้ตา
3. สังเกตกลิ่น ถ้ารอยพับมีกลิ่นเหม็นอับหรือผิวแดงเปื่อย แปลว่าผิวหนังอักเสบติดเชื้อแล้ว ต้องให้หมอดู
4. ปีละครั้งให้หมอดูขนตาและเปลือกตาว่ามีขนทิ่มตาหรือเปลือกตาม้วนเข้าไหม

คราบสีน้ำตาลแดงใต้ตาเกิดจากสารในน้ำตาที่สะสมบนขน การเช็ดสม่ำเสมอช่วยให้คราบจางลง แต่ในแมวขนขาวหน้าแบนมักไม่หายสนิท สิ่งที่ต้องกังวลจริงคือผิวใต้คราบ ไม่ใช่สีของขน

วินิจฉัยอย่างไร

เมอร์คระบุว่าลักษณะภายนอกอย่างเดียวมักไม่พอ สัตวแพทย์อาจใช้ประวัติ ตรวจร่างกาย ตรวจเซลล์จากการขูดเยื่อบุตา ทดสอบน้ำตา (Schirmer) และในบางครั้งตัดชิ้นเนื้อ การที่เลือดออกใต้เยื่อบุตาโดยไม่มีประวัติบาดเจ็บต้องตรวจละเอียดเพื่อหาสาเหตุ

ตำรายังกล่าวว่าปัญหาที่เยื่อบุตาบางอย่างเป็นสัญญาณของโรคทั่วร่างกาย หรือนำไปสู่ตาบอดถ้าไม่ได้รักษา ซึ่งเป็นเหตุผลที่ไม่ควรรอให้ตาแฉะหายเอง ถ้าแมวมีไข้ซึม จาม หรือกินน้อยร่วมด้วย ใช้ แมวป่วยดูยังไง เทียบสัญญาณอื่นๆ ได้

เช็ดตาแมวที่บ้านอย่างปลอดภัย

เมื่อสัตวแพทย์ตรวจแล้วให้ดูแลเบื้องต้นที่บ้านได้ หรือใช้กับขี้ตาปกติ

1. ล้างมือให้สะอาด
2. ใช้สำลีสะอาดหรือผ้านุ่มชุบน้ำเกลือหรือน้ำสะอาดที่ต้มเย็นแล้ว บิดพอหมาด
3. เช็ดจากหัวตาออกไปทางหางตาเบาๆ ใช้สำลีคนละก้อนต่อข้าง
4. เช็ดคราบแห้งโดยแปะสำลีชื้นไว้สักครู่ให้คราบอ่อนตัวก่อน ไม่ขัดแรง
5. ซับให้แห้ง เพราะความชื้นค้างทำให้ผิวใต้ตาอักเสบ

สิ่งที่ไม่ควรทำ

• หยอดยาหยอดตาของคนหรือยาที่เหลือใช้
• ใช้สมุนไพร ชา หรือสารละลายที่ไม่ปลอดเชื้อ
• แคะหรือใช้ที่คีบเอาสิ่งที่ติดตา
• ใช้ผ้าที่เคยเช็ดตัวอื่น
• รอดูเกิน 1-2 วันเมื่อตาแดงหรือหยีตา

ถ้ามีลูกแมวหรือแมวหลายตัวในบ้าน

ลูกแมวที่มีขี้ตามากควรพาไปตรวจเร็ว เมอร์คระบุว่าลูกแมวแรกเกิดที่มีขี้ตามากมักได้รับยาปฏิชีวนะชนิดหยอดตา ซึ่งต้องให้สัตวแพทย์จัดให้เท่านั้น ห้ามรอ ถ้าเปลือกตาติดกันและมีหนอง ให้พาไปทันที ในบ้านหลายตัว แยกตัวที่มีอาการ ล้างมือหลังจับ และแยกชามอาหารกับของใช้ จนกว่าหมอจะประเมินว่าปลอดภัย

อาการอื่นที่มักมาพร้อมตาแฉะในลูกแมวคือเสียงร้องผิดปกติหรือซึมลง ดูสัญญาณเสริมใน ลูกแมวร้องไห้ เสียงต่างๆ หมายถึงอะไร

บันทึกตาแมวให้หมอดู

อาการตาแฉะมักเป็นๆ หายๆ ทำให้เล่าให้หมอฟังตอนนั้นไม่ครบ วิธีที่ช่วยได้คือถ่ายรูปหรือวิดีโอตาแมวทั้งสองข้างในที่สว่าง ใต้แสงธรรมชาติ ทุกวันหรือทุกสองวัน แล้วจดสี ปริมาณ และข้างที่เป็น ถ้าเห็นว่าข้างเดียวเป็นต่อเนื่อง หรือแมวหยีตาข้างนั้นบ่อย ให้แจ้งหมอเป็นพิเศษเพราะต่างจากอาการสองข้างที่มักเกี่ยวกับเยื่อบุตาอักเสบหรือติดเชื้อทางเดินหายใจ

อีกเรื่องคือเวลาที่ตาแฉะมากขึ้น เช่น หลังย้ายบ้าน หลังรับแมวตัวใหม่ หรือหลังเปลี่ยนทรายแมวและน้ำหอมในบ้าน การจดช่วงเวลาไว้ทำให้หมอเห็นความเชื่อมโยงได้เร็วขึ้น

เวลาจับหน้าแมวเพื่อเช็ดตา ให้ทำเบาๆ ในห้องที่เงียบ และหยุดทันทีถ้าแมวหยีตาแน่นหรือดิ้นแรง เพราะอาจแปลว่าเจ็บ อย่าฝืนเช็ด แต่ให้โทรหาคลินิกแทน

ตารางสังเกตตาแมว

ช่วงเวลา	ดูอะไร
ทุกเช้า	ขี้ตา สี ปริมาณ ตาสองข้างเท่ากันไหม
เมื่อเห็นตาแดง	ถ่ายรูป จดเวลาที่เริ่ม เช็ดและแยกตัวป่วย
24-48 ชั่วโมง	ถ้าไม่ดีขึ้นหรือแย่ลง นัดตรวจ
หลังได้ยา	หยอดตรงเวลา ดูผลต่อสีและปริมาณขี้ตา
ระยะยาว	ถ้าท่อน้ำตาตัน เช็ดคราบสม่ำเสมอ ตรวจกับหมอปีละครั้ง

พาไปหาหมอทันทีถ้า

• แมวหยีตา ไม่ยอมลืมตา หรือขยี้ตาตลอด
• ตาแดงจัด บวม มีเลือดออกในตา หรือขุ่นเป็นฝ้า
• ขี้ตาเป็นหนองเขียวเหลือง เปลือกตาติดกัน
• ตาแฉะร่วมกับจาม น้ำมูก ไข้ ซึม หรือกินน้อย
• ลูกแมวมีขี้ตาจนลืมตาไม่ได้
• ได้รับบาดเจ็บที่ตา หรือสงสัยว่ามีสิ่งแปลกปลอม
• มองไม่เห็นหรือเดินชนของกะทันหัน