แมวเป็นนิ่ว อาการเป็นยังไง แยกตามตำแหน่งที่นิ่วอยู่

แมวที่เป็นนิ่วมีอาการได้ตั้งแต่ไม่มีอะไรให้เห็นเลย ไปจนถึงเบ่งฉี่ไม่ออกจนต้องผ่าตัดฉุกเฉิน ตัวแปรหลักคือนิ่วอยู่ตรงไหนและใหญ่แค่ไหน นิ่วในกระเพาะปัสสาวะมักทำให้ฉี่บ่อย ฉี่ทีละน้อย และมีเลือดปน นิ่วที่หลุดไปขวางท่อปัสสาวะทำให้ฉี่ไม่ออก ส่วนนิ่วในไตและท่อไตมักเงียบจนตรวจเจอโดยบังเอิญ หรือแสดงแค่ซึม ไม่กิน และอาเจียน

อาการแยกตามตำแหน่งของนิ่ว

ทางเดินปัสสาวะของแมวเริ่มจากไต 2 ข้าง ต่อด้วยท่อไตเส้นเล็กลงมาที่กระเพาะปัสสาวะ แล้วออกทางท่อปัสสาวะ นิ่วเกิดได้ทุกจุด และย้ายจุดได้

ตำแหน่ง	อาการที่เจ้าของเห็น	ความเร่งด่วน
กระเพาะปัสสาวะ	ฉี่บ่อย ก้อนฉี่เล็ก มีเลือด ฉี่ช้า บางตัวร้องตอนฉี่ หรือฉี่นอกกระบะ	พบหมอภายใน 24 ชั่วโมง
ท่อปัสสาวะ	เบ่งนาน ฉี่เป็นสายเล็กหรือไม่ออกเลย ร้องเจ็บ เลียอวัยวะเพศ	ฉุกเฉิน ไปทันที
ท่อไต	ซึม อาเจียน ไม่กิน เจ็บท้อง หรือไม่มีอาการเลยถ้าตันข้างเดียว	พบหมอวันนี้
ไต	ส่วนใหญ่ไม่มีอาการ ตรวจเจอจากเอกซเรย์หรืออัลตราซาวด์	ติดตามตามนัด

ข้อมูลส่วนนี้มาจากคู่มือเมอร์คฉบับเจ้าของแมว ซึ่งระบุเพิ่มว่านิ่วเล็กมากมักไม่มีอาการ นิ่วในไตพบได้น้อยและมักเงียบจนกว่าจะอักเสบหรือหลุดลงท่อไต และถ้าท่อไตตันข้างเดียว อาการเดียวที่มีคือความเจ็บ ซึ่งแมวซ่อนเก่งมาก ถ้าไม่ได้วินิจฉัยทัน ไตข้างนั้นอาจเสียหายถาวร

สัญญาณเล็กๆ ที่เจ้าของมักมองข้าม

นิ่วในกระเพาะปัสสาวะไม่ได้ทำให้แมวป่วยหนักทุกวัน หลายตัวยังกินเก่ง เล่นปกติ อาการที่ลอดสายตาไปบ่อยคือ

ก้อนทรายเล็กลงแต่จำนวนก้อนมากขึ้น เช่น จากวันละ 2 ถึง 3 ก้อนใหญ่ เป็น 6 ถึง 8 ก้อนเล็ก
นั่งในกระบะนานกว่าเดิม แล้วออกมาเลียใต้หาง
ฉี่บนพื้นกระเบื้อง ในอ่างล้างหน้า หรือบนผ้าเย็น ซึ่งแมวเลือกเพราะผิวเย็นช่วยให้รู้สึกดีขึ้นชั่วครู่ หรือเพราะจำว่ากระบะทรายคือที่เจ็บ
ทรายจับก้อนมีสีชมพูอ่อนเฉพาะขอบก้อน
กลิ่นฉี่แรงขึ้นหรือเปลี่ยนไป
แมวตัวผู้ที่ปกติไม่ร้องตอนเข้ากระบะ เริ่มส่งเสียงครางเบาๆ

ถ้าเจอข้อใดข้อหนึ่งติดกัน 2 วัน ให้พาไปตรวจปัสสาวะ อาการเลือดปนในฉี่มีหลายสาเหตุนอกจากนิ่ว อ่านการแยกสาเหตุเพิ่มได้ที่แมวฉี่เป็นเลือด

หมอยืนยันว่าเป็นนิ่วได้อย่างไร

เมอร์คอธิบายว่าหมอบางครั้งคลำนิ่วก้อนใหญ่ในกระเพาะได้จากหน้าท้อง แต่การยืนยันส่วนใหญ่ใช้ภาพถ่าย

เอกซเรย์ เห็นนิ่วที่ทึบรังสีตั้งแต่ขนาดราว 3 มิลลิเมตร เห็นทั้งไต ท่อไต กระเพาะ และท่อปัสสาวะในภาพเดียว
อัลตราซาวด์ ใช้หานิ่วที่เล็กหรือไม่ทึบรังสี ดูว่าท่อไตขยายจากการตันไหม และวัดความหนาของผนังกระเพาะ
ตรวจปัสสาวะ ดูเลือด ผลึก ความเข้มข้น และค่า pH ผลึกในฉี่ช่วยเดาชนิดนิ่วได้ แต่ไม่ได้ยืนยัน เพราะแมวที่มีผลึกไม่จำเป็นต้องมีนิ่ว และแมวที่มีนิ่วก็ไม่จำเป็นต้องมีผลึกออกมา
ตรวจเลือด ดูการทำงานของไตและแคลเซียม เมอร์คฉบับสัตวแพทย์แนะนำให้ตรวจหาแคลเซียมในเลือดสูงในแมวที่เป็นนิ่วออกซาเลต และตรวจโรคไตร่วม โดยเฉพาะเมื่อนิ่วอยู่ที่ไตหรือท่อไต

ถ้านิ่วถูกเอาออกมาได้ ไม่ว่าจะด้วยการผ่าหรือหลุดออกมาเอง ให้ขอหมอส่งก้อนตรวจองค์ประกอบ ผลนี้บอกชนิดนิ่วแบบแน่นอนและเป็นตัวกำหนดว่าจะป้องกันด้วยอาหารแบบไหน

สตรูไวท์กับออกซาเลต ต่างกันอย่างไร

นิ่วสองชนิดนี้คิดรวมกันเป็นส่วนใหญ่ของนิ่วในแมว แต่ดูแลคนละทาง

ประเด็น	สตรูไวท์	แคลเซียมออกซาเลต
สัดส่วน	พบบ่อย	ราวครึ่งหนึ่งของนิ่วแมวทั้งหมด และพบบ่อยขึ้นเรื่อยๆ
กลุ่มที่เจอ	แมววัยหนุ่มสาวถึงกลางคน ความเสี่ยงลดลงเมื่อแก่ตัว	เป็นได้ทุกพันธุ์ แมวขนยาวมีแนวโน้มมากกว่า
ละลายด้วยอาหาร	ได้ มักใช้เวลา 2 ถึง 4 สัปดาห์	ไม่ได้ ต้องเอาออก
การติดตาม	เอกซเรย์และตรวจฉี่ทุกราว 2 สัปดาห์	ตรวจหาแคลเซียมในเลือดสูง ติดตามหลังเอาออก
การกลับมาเป็นซ้ำ	เกิดซ้ำได้บ่อย	คาดได้ว่าจะเกิดซ้ำ

ตัวเลขในตารางมาจากคู่มือเมอร์คฉบับสัตวแพทย์ ซึ่งระบุด้วยว่านิ่วสตรูไวท์ในแมวแทบทั้งหมดเป็นชนิดไม่ติดเชื้อ ต่างจากในสุนัข และถ้ากินอาหารละลายนิ่วอย่างเคร่งครัด 2 ถึง 4 สัปดาห์แล้วนิ่วไม่เล็กลงเลย ให้สงสัยว่าไม่ใช่สตรูไวท์

มีอีกจุดที่เจ้าของควรรู้ เมอร์คฉบับเจ้าของแมวระบุว่าอาหารบางประเภทที่ใช้คุมนิ่วสตรูไวท์อาจมีส่วนทำให้เกิดนิ่วออกซาเลต จึงไม่ควรซื้ออาหารสูตรละลายนิ่วมาให้กินเองยาวๆ โดยไม่รู้ชนิดนิ่ว

นิ่วชนิดอื่นที่พบน้อย

นิ่วยูเรตและกรดยูริกรวมกันมีราว 6 เปอร์เซ็นต์ เมอร์คระบุว่าส่วนใหญ่ต้องผ่าออก แต่ถ้าก้อนเล็ก หมอบางครั้งใช้วิธีเติมน้ำเกลือเข้ากระเพาะแล้วจับแมวตั้งตรงให้ก้อนไหลออกมาพร้อมฉี่ (voiding urohydropropulsion) ภายใต้การวางยาสลบ

ทางเลือกการรักษา และสิ่งที่ต้องเตรียม

เมอร์คฉบับเจ้าของแมวสรุปว่าการรักษาขึ้นกับชนิดและตำแหน่ง ทางเลือกมีทั้งผ่าตัด อาหารพิเศษ การสลายนิ่ว และยา ภาพรวมที่เจ้าของมักเจอคือ

กรณีท่อปัสสาวะตัน: หมอให้สารน้ำทางหลอดเลือดก่อน แล้วดันนิ่วหรือปลั๊กกลับเข้ากระเพาะด้วยสายสวน มักต้องนอนโรงพยาบาลหลายวัน จากนั้นจึงจัดการนิ่วในกระเพาะต่อ
กรณีน่าจะเป็นสตรูไวท์และแมวยังฉี่ออกดี: ให้อาหารสูตรละลายนิ่วอย่างเดียว ห้ามให้อาหารอื่นปน แล้วนัดเอกซเรย์ซ้ำ
กรณีออกซาเลตหรือก้อนใหญ่: ผ่าตัดเปิดกระเพาะปัสสาวะ หรือใช้วิธีที่รุกล้ำน้อยกว่าถ้าคลินิกมีเครื่องมือ
กรณีนิ่วในท่อไต: เป็นงานของคลินิกที่มีอัลตราซาวด์และศัลยกรรมเฉพาะทาง หมอทั่วไปมักส่งต่อ

Cornell เพิ่มว่าแมวตัวผู้ที่ท่อตันซ้ำหลายครั้ง อาจต้องผ่าตัดเปิดท่อปัสสาวะใหม่ (perineal urethrostomy) ซึ่งถือเป็นทางเลือกสุดท้ายเพราะมีผลข้างเคียงได้

ระหว่างให้อาหารละลายนิ่ว เรื่องที่ทำให้แผนล้มบ่อยที่สุดคือคนในบ้านแอบให้ขนมหรือแมวไปกินอาหารของแมวตัวอื่น ถ้ามีแมวหลายตัว ให้แยกห้องกินช่วงนี้ หรือให้ทุกตัวกินสูตรเดียวกันถ้าหมออนุญาต

คำถามที่ควรถามหมอก่อนกลับบ้าน

วันที่รู้ผลมักมีข้อมูลเยอะจนเจ้าของลืมถาม จดคำถามเหล่านี้ไว้ในมือถือ

นิ่วที่เห็นอยู่ตรงไหน กี่ก้อน ใหญ่ราวกี่มิลลิเมตร
หมอคิดว่าเป็นชนิดไหน มั่นใจแค่ไหน และจะยืนยันชนิดได้อย่างไร
ถ้าเลือกละลายด้วยอาหาร ต้องกินนานแค่ไหน และให้ขนมอะไรได้บ้างหรือไม่ได้เลย
อาการแบบไหนที่ต้องกลับมาก่อนวันนัด
ถ้าต้องผ่าตัด ต้องนอนโรงพยาบาลกี่วัน และต้องใส่ปลอกคอกันเลียนานเท่าไร
แมวตัวอื่นในบ้านควรตรวจด้วยไหม

ถ้าหมอพูดเร็วหรือใช้ศัพท์ที่ไม่คุ้น ขอให้หมอเขียนชื่อชนิดนิ่วและวันนัดครั้งถัดไปลงในสมุดหรือใบนัด จะได้ไม่ต้องจำเอง คำตอบของข้อสุดท้ายสำคัญกว่าที่คิด แมวที่กินอาหารเดียวกันและใช้ชีวิตแบบเดียวกันมักมีปัจจัยเสี่ยงคล้ายกัน การตรวจปัสสาวะตัวที่เหลือสักครั้งเป็นการลงทุนที่คุ้ม

หลังรักษา ป้องกันไม่ให้กลับมา

ทั้งสองชนิดมีโอกาสกลับมาเป็นซ้ำ แผนระยะยาวจึงสำคัญพอๆ กับการรักษาครั้งแรก

ทำให้ฉี่เจือจาง

เมอร์คฉบับสัตวแพทย์แนะนำให้แมวที่เคยเป็นสตรูไวท์กินอาหารความชื้นสูงสูตรป้องกันเท่าที่ทำได้ และสำหรับออกซาเลต ให้เพิ่มน้ำหรือใช้อาหารความชื้นสูงเพื่อลดความเข้มข้นของฉี่ ร่วมกับตั้งเป้า pH ฉี่ให้อยู่ราว 6.6 ถึง 7.5 ในทางปฏิบัติคือ

อาหารเปียกอย่างน้อยวันละหนึ่งมื้อ หรือเป็นหลักถ้าแมวยอม
ชามน้ำหลายจุด และน้ำพุถ้าน้องชอบน้ำไหล
ในวันที่อากาศร้อน ตรวจว่าน้ำในชามลดลงจริง

รายละเอียดการเลือกอาหารและการเปลี่ยนสูตรอยู่ในเรื่องอาหารแมวเป็นนิ่ว

ของที่ควรเลิก

อาหารเสริมแร่ธาตุและวิตามินที่ไม่ได้สั่งโดยหมอ เมอร์คแนะนำให้เลี่ยง
สารปรับฉี่ให้เป็นกรดที่ซื้อเอง Cornell เตือนว่าไม่ควรใช้โดยไม่มีคำแนะนำจากสัตวแพทย์
การเปลี่ยนอาหารบ่อยๆ ตามโปรโมชัน

คุมน้ำหนักและลดความเครียด

Cornell ระบุว่าแมวน้ำหนักเกิน ขยับน้อย และเครียด มีความเสี่ยงโรคทางเดินปัสสาวะส่วนล่างมากกว่า ถ้าน้องท้วม การลดน้ำหนักช้าๆ ช่วยได้ทั้งเรื่องนิ่วและข้อ อ่านแนวทางเลือกอาหารได้ที่อาหารควบคุมน้ำหนักแมว

ตารางติดตามผลปีแรก

ช่วงเวลา	ตัวอย่างนัดตรวจที่พบบ่อย (หมอเป็นผู้กำหนดจริง)
ระหว่างละลายสตรูไวท์	เอกซเรย์และตรวจปัสสาวะทุกราว 2 สัปดาห์ จนไม่เห็นนิ่ว
2 ถึง 4 สัปดาห์หลังผ่าตัด	ตรวจแผล ตรวจปัสสาวะ เอกซเรย์ยืนยันว่าไม่มีก้อนค้าง
ทุก 3 ถึง 6 เดือนในปีแรก	ตรวจปัสสาวะ และเอกซเรย์หรืออัลตราซาวด์ตามชนิดนิ่ว
ทุกครั้งที่มีอาการฉี่ผิดปกติ	ตรวจทันที ไม่ต้องรอนัด

ความถี่จริงขึ้นกับชนิดนิ่ว ขนาด และโรคร่วม ถามหมอให้ชัดว่าน้องอยู่ในกลุ่มไหน และขอสำเนาผลตรวจชนิดนิ่วเก็บไว้ ถ้าวันหนึ่งต้องเปลี่ยนคลินิก ผลตรวจนั้นช่วยให้หมอคนใหม่วางแผนได้ทันที ส่วนแมวที่มีนิ่วในไตร่วมกับค่าไตสูง การติดตามจะผูกกับแผนดูแลโรคไตในแมว ไปพร้อมกัน