ประเด็นสำคัญ
- สาเหตุที่หมอเจอบ่อยที่สุดในแมวที่ฉี่ผิดปกติคือกระเพาะปัสสาวะอักเสบแบบไม่ทราบสาเหตุ (FIC) รองลงมาคือนิ่วและการติดเชื้อ
- แมวที่ฉี่เป็นเลือดแต่ยังฉี่ออกเป็นก้อนขนาดปกติ ควรพบหมอภายใน 24 ชั่วโมง แต่ถ้าเบ่งแล้วไม่ออกหรือออกนิดเดียว ต้องไปทันที
- อาการของ FIC มักหายเองใน 2 ถึง 7 วัน แต่ราวครึ่งหนึ่งกลับมาเป็นอีกภายใน 1 ปี จึงต้องแก้ที่น้ำและความเครียดต่อ
- การตรวจเริ่มจากตรวจร่างกายและตรวจปัสสาวะ ถ้ายังไม่ชัดจึงต่อด้วยเอกซเรย์ อัลตราซาวด์ ตรวจเลือด หรือเพาะเชื้อ
- แมวอายุกลางคน อ้วน ขยับน้อย กินอาหารเม็ดเป็นหลัก และอยู่บ้านที่มีแมวหลายตัว เสี่ยงมากกว่า
เลือดในฉี่แมวส่วนใหญ่มาจากกระเพาะปัสสาวะส่วนล่าง สาเหตุที่หมอเจอบ่อยที่สุดคือกระเพาะปัสสาวะอักเสบแบบไม่ทราบสาเหตุ ที่เรียกกันว่า FIC รองลงมาคือนิ่วหรือผลึก การติดเชื้อแบคทีเรีย และส่วนน้อยคือเนื้องอกหรืออุบัติเหตุ คำถามแรกที่ต้องตอบให้ได้ภายในไม่กี่นาทีไม่ใช่ "เป็นอะไร" แต่คือ "ยังฉี่ออกไหม" เพราะคำตอบนั้นแยกระหว่างนัดหมอพรุ่งนี้กับขับรถไปคลินิกตอนนี้
เช็ก 3 ข้อก่อน ว่าต้องรีบแค่ไหน
เปิดกระบะทรายแล้วดูทีละข้อ
- ก้อนทรายจากฉี่ล่าสุดใหญ่แค่ไหน ถ้ายังเท่ากำปั้นเด็กหรือใกล้เคียงขนาดปกติ แปลว่าทางเดินฉี่ยังเปิดอยู่
- น้องเข้ากระบะกี่ครั้งในชั่วโมงที่ผ่านมา ถ้าเข้าออกบ่อยแต่ได้ก้อนเล็กเท่าเหรียญ หรือไม่มีก้อนเลย ถือเป็นสัญญาณอันตราย
- ตัวผู้หรือตัวเมีย Cornell ระบุว่าแมวตัวผู้ โดยเฉพาะตัวผู้ที่ทำหมันแล้ว เสี่ยงท่อปัสสาวะอุดตันมากกว่า
| สิ่งที่เห็น | ความเร่งด่วน |
|---|---|
| ฉี่ก้อนขนาดปกติ มีสีชมพูหรือจุดแดง น้องยังกินและเล่น | พบหมอภายใน 24 ชั่วโมง |
| ฉี่บ่อย ก้อนเล็กหลายก้อน มีเลือด แต่ยังมีฉี่ออกทุกครั้ง | พบหมอวันนี้ |
| เบ่งนาน ร้อง ไม่มีฉี่หรือมีแค่หยด โดยเฉพาะตัวผู้ | ไปคลินิกฉุกเฉินทันที |
| ฉี่เป็นเลือด ร่วมกับอาเจียน ซึม ไม่กิน | ไปคลินิกฉุกเฉินทันที |
ตามข้อมูลของเมอร์ค แมวที่ท่ออุดตันสนิทอาจเสียชีวิตได้ภายใน 2 ถึง 3 วันถ้าไม่ได้รักษา รายละเอียดการแยกท่อตันออกจากอาการอื่นอยู่ในเรื่องแมวฉี่ไม่ออก ถ้าน้องเข้าข่ายแถวล่างของตาราง ให้หยุดอ่านแล้วออกเดินทางก่อน
สาเหตุเรียงจากที่เจอบ่อย
กระเพาะปัสสาวะอักเสบแบบไม่ทราบสาเหตุ (FIC)
Cornell บอกว่า FIC เป็นการวินิจฉัยที่พบบ่อยที่สุดในแมวที่มีอาการทางเดินปัสสาวะส่วนล่าง และเป็นการวินิจฉัยโดยการตัดโรคอื่นออก หมายความว่าหมอตรวจแล้วไม่พบนิ่ว ไม่พบเชื้อ ไม่พบก้อน จึงสรุปว่าเป็น FIC เมอร์คระบุว่าสาเหตุแท้จริงยังไม่ชัด แต่เกี่ยวข้องกับความวิตกกังวล ฮอร์โมน ความเครียด อาหาร และพันธุกรรม และอาการมักหายเองใน 2 ถึง 7 วัน ปัญหาคือราวครึ่งหนึ่งของแมวที่เป็นจะกลับมาเป็นอีกภายใน 1 ปี
ตัวกระตุ้นที่เจ้าของเล่าให้หมอฟังบ่อย เช่น ย้ายบ้าน มีแมวตัวใหม่ ห้องมีช่างมาทำงานหลายวัน เจ้าของไปต่างจังหวัด หรือเปลี่ยนยี่ห้อทรายกะทันหัน
นิ่วและผลึก
นิ่วที่เจอบ่อยในแมวมีสองชนิดคือสตรูไวท์และแคลเซียมออกซาเลต นิ่วเล็กมากอาจไม่มีอาการ แต่ก้อนที่ใหญ่ขึ้นจะครูดผนังกระเพาะจนมีเลือดปน ฉี่ช้า และเจ็บ เมอร์คระบุว่าเอกซเรย์เห็นนิ่วได้ตั้งแต่ขนาดราว 3 มิลลิเมตร ส่วนนิ่วที่เล็กกว่านั้นหรือนิ่วบางชนิดต้องใช้อัลตราซาวด์ อาการและการรักษาแยกตามชนิดนิ่วอ่านต่อได้ที่เรื่องแมวเป็นนิ่ว
การติดเชื้อแบคทีเรีย
ในแมวอายุน้อยถึงกลางคน การติดเชื้อแบคทีเรียเป็นสาเหตุที่พบไม่บ่อยเท่าที่คนทั่วไปคิด แมวที่มีแนวโน้มติดเชื้อมากกว่าคือแมวสูงวัย แมวที่เป็นโรคไต เบาหวาน หรือเคยใส่สายสวนปัสสาวะ ถ้าน้องเป็นโรคไตอยู่แล้ว การตรวจปัสสาวะเป็นระยะช่วยจับการติดเชื้อที่ไม่มีอาการได้ ดูรายละเอียดเพิ่มที่เรื่องโรคไตในแมว
ปลั๊กอุดท่อ
เมอร์คอธิบายว่าสาเหตุของท่ออุดตันที่พบบ่อยที่สุดในแมวคือ "ปลั๊ก" ที่เกิดจากโปรตีน เซลล์ที่หลุดลอก และผลึกแร่ธาตุจับกันเป็นก้อน ส่วนใหญ่เป็นปัญหาของแมวตัวผู้
สาเหตุที่พบน้อย
- อุบัติเหตุ ตกจากที่สูง ถูกรถชน หรือโดนหมากัดบริเวณท้อง
- เนื้องอกในกระเพาะปัสสาวะ มักเจอในแมวสูงวัย
- ความผิดปกติของการแข็งตัวของเลือด เช่น กินยาเบื่อหนู ซึ่งมักมีเลือดออกที่อื่นร่วมด้วย
- เลือดจากอวัยวะสืบพันธุ์ในแมวตัวเมียที่ยังไม่ทำหมัน
ระหว่างรอพบหมอ ทำอะไรได้บ้าง
ถ้าน้องอยู่ในแถวบนของตารางและนัดหมอได้พรุ่งนี้ ช่วงเวลาที่รอมีงานให้ทำ ไม่ต้องนั่งดูเฉยๆ
- เปลี่ยนทรายทั้งกระบะเป็นทรายสีอ่อนหรือทรายเต้าหู้สีขาว จะได้เห็นสีฉี่ครั้งต่อไปชัด
- นับจำนวนก้อนฉี่และจดเวลาทุกครั้งที่เข้ากระบะ ถ้าก้อนเล็กลงหรือหายไปกลางดึก ให้เปลี่ยนแผนเป็นไปฉุกเฉิน
- วางน้ำใกล้จุดที่น้องนอน และให้อาหารเปียกตามปกติถ้ามี ไม่ต้องบังคับป้อน
- งดให้ขนม อาหารเสริม หรือยาของคนทุกชนิด ยาแก้ปวดของคนหลายตัวเป็นพิษต่อแมวแม้ในปริมาณน้อย
- ปิดห้องที่เป็นพื้นผ้าหรือพรมไว้ก่อน แมวที่เจ็บตอนฉี่มักเลือกที่นุ่ม การได้เห็นฉี่บนพื้นเรียบช่วยให้ประเมินง่ายขึ้น
- เตรียมกระเป๋าใส่แมวไว้ใกล้ประตู เปิดฝาทิ้งไว้ให้น้องคุ้นกลิ่น
ถ้ามีแมวหลายตัวและไม่แน่ใจว่าก้อนเลือดเป็นของตัวไหน ลองแยกตัวที่สงสัยไว้ในห้องที่มีกระบะของตัวเองสักครึ่งวัน วิธีนี้ทำให้หมอได้ตัวที่ถูกตัวและไม่ต้องตรวจทุกตัว
เก็บฉี่ไปตรวจเอง ทำได้จริง
หมอต้องการฉี่ที่สดที่สุด ถ้าเก็บมาเองได้ช่วยประหยัดเวลาและบางครั้งประหยัดค่าใช้จ่าย แต่ถ้าน้องฉี่ไม่ออก ข้ามส่วนนี้ไปเลย
- ล้างกระบะทรายให้แห้ง แล้วใส่เม็ดพลาสติกที่ไม่ดูดซึม หรือฉีกถุงพลาสติกใสเป็นเส้นวางแทนทราย บางคลินิกมีทรายสำหรับเก็บตัวอย่างขาย
- เมื่อน้องฉี่ ใช้กระบอกฉีดยาไม่ใส่เข็มดูดใส่ภาชนะสะอาดที่มีฝา
- ปริมาณ 3 ถึง 5 มิลลิลิตรก็พอสำหรับการตรวจพื้นฐาน
- ส่งถึงคลินิกภายใน 1 ถึง 2 ชั่วโมง ถ้าไม่ทันให้แช่ตู้เย็นช่องธรรมดา ไม่แช่แข็ง และบอกหมอว่าแช่ไว้นานเท่าไร
- จดเวลาที่เก็บ และถ่ายรูปก้อนทรายที่มีเลือดจากรอบก่อนไปด้วย
ฉี่ที่วางทิ้งไว้นานจะเกิดผลึกขึ้นเองหลังออกจากตัว ทำให้ผลอ่านผิดว่ามีผลึกเยอะ ส่วนการเพาะเชื้อ หมอมักต้องเจาะเก็บจากกระเพาะปัสสาวะโดยตรงผ่านหน้าท้องด้วยเข็มเล็ก เพราะได้ตัวอย่างที่ไม่ปนเชื้อจากภายนอก ฟังดูน่ากลัวแต่แมวส่วนใหญ่ทนได้ดีและใช้เวลาไม่กี่วินาที
หมอจะตรวจอะไร และแต่ละอย่างตอบคำถามไหน
Cornell ระบุว่าการตรวจมักเริ่มจากตรวจร่างกายและตรวจปัสสาวะ ถ้ายังหาสาเหตุไม่เจอจึงเพิ่มการตรวจเลือด เอกซเรย์ อัลตราซาวด์ช่องท้อง หรือเพาะเชื้อ
| การตรวจ | ตอบคำถามอะไร |
|---|---|
| คลำท้อง | กระเพาะปัสสาวะตึงแข็งไหม ใหญ่ผิดปกติไหม เจ็บไหม |
| ตรวจปัสสาวะ | มีเม็ดเลือดแดง เม็ดเลือดขาว ผลึกชนิดไหน ความเข้มข้นและค่า pH |
| เพาะเชื้อ | มีแบคทีเรียจริงไหม และยาตัวไหนใช้ได้ |
| เอกซเรย์ | มีนิ่วที่ทึบรังสีในไต ท่อไต กระเพาะ หรือท่อปัสสาวะไหม |
| อัลตราซาวด์ | ผนังกระเพาะหนาไหม มีตะกอน ก้อนเนื้อ หรือนิ่วเล็กที่เอกซเรย์ไม่เห็นไหม |
| ตรวจเลือด | ไตทำงานเป็นอย่างไร เกลือแร่ผิดปกติไหม |
ไม่จำเป็นต้องทำทุกอย่างในครั้งแรก แมวอายุน้อยที่เป็นครั้งแรกและยังฉี่ออกดี หมอหลายคนเริ่มจากตรวจปัสสาวะกับเอกซเรย์ ถ้าเป็นซ้ำหรืออาการไม่ดีขึ้นจึงขยับไปอัลตราซาวด์
แมวแบบไหนเสี่ยงกว่าตัวอื่น
Cornell รวบรวมปัจจัยเสี่ยงไว้ เทียบกับชีวิตแมวในคอนโดและบ้านเมืองไทยได้ดังนี้
- อายุกลางคน อาการพบได้ทุกวัย แต่เจอมากในแมววัยกลางคน
- น้ำหนักเกินและขยับน้อย ซึ่งเป็นภาพของแมวเลี้ยงในห้องที่ไม่มีที่ปีนป่าย
- ใช้กระบะทรายในบ้านและไม่ได้ออกนอกบ้าน
- ดื่มน้ำน้อย มักไปด้วยกันกับการกินอาหารเม็ดล้วน
- เพศผู้ เสี่ยงท่ออุดตันมากกว่า
- เครียด เช่น บ้านแมวหลายตัว หรือย้ายบ้าน
- เปลี่ยนอาหารกะทันหัน
ถ้าน้องเข้าหลายข้อ แม้ยังไม่เคยมีอาการ ก็คุ้มที่จะเริ่มเพิ่มน้ำและจัดบ้านตั้งแต่ตอนนี้
หลังหายแล้ว ลดโอกาสกลับมาเป็นซ้ำ
เพราะ FIC กลับมาบ่อย ช่วงหลังอาการหายคือช่วงที่ต้องลงมือจริง
เพิ่มน้ำให้ฉี่เจือจาง
เมอร์คระบุว่าการเพิ่มน้ำและเปลี่ยนจากอาหารเม็ดไปเป็นอาหารกระป๋องเป็นส่วนหนึ่งของการลดความรุนแรงและความถี่ วิธีที่ทำได้ทันทีคือ
- เปลี่ยนอย่างน้อยหนึ่งมื้อเป็นอาหารเปียก หรือผสมน้ำอุ่นลงในอาหารเปียกเพิ่มอีกนิด
- วางชามน้ำหลายจุด แยกห่างจากจานข้าวและกระบะทราย
- ลองชามกว้างตื้นหรือน้ำพุ แมวหลายตัวไม่ชอบหนวดชนขอบชาม
- เปลี่ยนน้ำวันละ 2 ครั้งในหน้าร้อน
ถ้าหมอยืนยันว่าเป็นนิ่วหรือผลึก การเลือกอาหารสูตรเฉพาะอ่านต่อที่อาหารแมวเป็นนิ่ว
จัดกระบะทรายและลดความเครียด
Cornell แนะนำให้มีกระบะทรายมากกว่าจำนวนแมวหนึ่งกระบะ สะอาด และอยู่ในมุมที่เงียบปลอดภัย พร้อมทั้งให้อาหารมื้อเล็กหลายมื้อในเวลาเดิม และหลีกเลี่ยงการเปลี่ยนกิจวัตรใหญ่ๆ บ้านที่มีแมว 2 ตัวจึงควรมี 3 กระบะ วางคนละจุด ไม่ใช่วางเรียงกันในห้องน้ำ
แมวที่มีปัญหาฉี่นอกกระบะร่วมด้วยมักเกี่ยวกับทั้งความเจ็บและความเครียด ดูวิธีจัดการเพิ่มในเรื่องแมวฉี่นอกกระบะ
จดบันทึกสั้นๆ
ใช้โน้ตในมือถือจดสามอย่างทุกวันในเดือนแรกหลังหาย คือจำนวนก้อนฉี่ ขนาดก้อนโดยประมาณ และเหตุการณ์ผิดปกติในบ้าน เมื่อเป็นซ้ำ หมอจะเห็นทันทีว่าอาการตามหลังอะไร
สัญญาณที่ต้องกลับไปหาหมอซ้ำ
- เลือดยังไม่หายหลัง 5 ถึง 7 วันทั้งที่ทำตามที่หมอสั่ง
- เข้ากระบะบ่อยขึ้นอีก หรือก้อนฉี่เล็กลงเรื่อยๆ
- เลียอวัยวะเพศถี่ ร้องตอนฉี่
- เป็นซ้ำเกิน 2 ครั้งในปีเดียว ควรขอตรวจอัลตราซาวด์และเพาะเชื้อ
- แมวตัวผู้ที่เคยท่อตันมาแล้ว แล้วเริ่มเบ่งอีก ให้ไปทันทีโดยไม่ต้องรอดูอาการ
เวลาโทรหาคลินิก บอกให้ครบว่าเพศอะไร ทำหมันแล้วหรือยัง ฉี่ล่าสุดเมื่อไรและก้อนใหญ่แค่ไหน ข้อมูลสี่อย่างนี้ทำให้พยาบาลสัตว์คัดกรองได้ว่าต้องให้เข้ามาทันทีหรือนัดคิวปกติ
คำถามที่พบบ่อย
ฉี่แมวเป็นสีชมพูอ่อนๆ ครั้งเดียว แล้วกลับมาปกติ ต้องไปหาหมอไหม
ควรนัดตรวจปัสสาวะภายในไม่กี่วัน แม้อาการจะหายไปแล้ว เพราะผลึกหรือนิ่วเล็กๆ ไม่ทำให้เจ็บตลอดเวลา การรู้เร็วทำให้ปรับอาหารและน้ำได้ก่อนที่จะเกิดการอุดตัน
แมวตัวเมียฉี่เป็นเลือด อันตรายน้อยกว่าตัวผู้หรือเปล่า
แมวตัวเมียมีโอกาสท่ออุดตันน้อยกว่าเพราะท่อปัสสาวะสั้นและกว้างกว่า แต่สาเหตุของเลือดในฉี่เหมือนกัน และแมวตัวเมียที่ยังไม่ทำหมันอาจมีเลือดออกจากมดลูกปนมาได้ หมอจะตรวจแยกให้
ให้ยาฆ่าเชื้อที่เหลือจากครั้งก่อนไปก่อนได้ไหม
ไม่ควร แมวที่ฉี่เป็นเลือดส่วนใหญ่ไม่ได้ติดเชื้อแบคทีเรีย ยาฆ่าเชื้อจึงไม่ช่วยและทำให้ผลเพาะเชื้อครั้งต่อไปคลาดเคลื่อน รอให้หมอตรวจปัสสาวะก่อนแล้วค่อยตัดสินใจเรื่องยา
อึแมวมีเลือด กับฉี่มีเลือด ดูยังไงว่าเป็นอันไหน
ดูก้อนทรายที่จับตัวเพราะฉี่ ถ้าก้อนนั้นมีจุดแดงหรือสีชมพูทั้งก้อนคือเลือดในฉี่ ถ้าเลือดติดอยู่ที่ผิวอึหรือมีเมือกปน เป็นเรื่องลำไส้ใหญ่หรือทวารซึ่งเป็นคนละเรื่องกัน ถ่ายรูปทั้งสองแบบไปให้หมอดูได้
ทรายแมวแบบเปลี่ยนสีช่วยดูเลือดในฉี่ได้จริงไหม
ช่วยให้เห็นความผิดปกติเร็วขึ้นสำหรับบ้านที่ใช้ทรายสีเข้ม แต่ไม่ใช่การวินิจฉัย ถ้าทรายเปลี่ยนสีให้เก็บตัวอย่างฉี่ใหม่ไปตรวจที่คลินิก
แหล่งอ้างอิง
- Feline Lower Urinary Tract Disease | Cornell Feline Health Center, Cornell University College of Veterinary Medicine
- Noninfectious Diseases of the Urinary System of Cats | Merck Veterinary Manual (Cat Owners)
- Urinary Stones (Uroliths, Calculi) in Cats | Merck Veterinary Manual (Cat Owners)
