โรคเอดส์แมว (FIV) คืออะไร แมวติดเชื้อยังอยู่ได้อีกหลายปี

แมวจรตัวผู้หน้าบ้านที่มีแผลที่หูและโคนหาง หรือแมวที่เพิ่งรับมาจากมูลนิธิพร้อมใบผลเลือดว่า FIV บวก สองกรณีนี้คือที่มาของคำถามเรื่องโรคเอดส์แมวเกือบทั้งหมด โรคเอดส์แมว หรือ FIV (feline immunodeficiency virus) คือการติดเชื้อไวรัสที่ค่อยๆ ทำลายเม็ดเลือดขาวกลุ่มที่ควบคุมภูมิคุ้มกัน ทำให้แมวติดเชื้ออื่นง่ายขึ้นในระยะยาว ไวรัสนี้ไม่ติดคน รักษาให้หายขาดไม่ได้ แต่แมวที่ติดเชื้อจำนวนมากอยู่ได้หลายปีโดยแทบไม่มีอาการ ถ้าเจ้าของรู้ว่าต้องเฝ้าดูอะไร

ติดกันทางไหน และทางไหนแทบไม่ติด

ศูนย์สุขภาพแมวมหาวิทยาลัยคอร์เนลระบุว่า FIV ติดหลักๆ ผ่านแผลกัด ไวรัสอยู่ในน้ำลายในปริมาณที่พอจะเข้าสู่ร่างกายแมวอีกตัวเมื่อเขี้ยวแทงลึก การเลียขนให้กันและการใช้ชามน้ำชามอาหารร่วมกันเป็นทางติดที่ไม่มีประสิทธิภาพ การผสมพันธุ์ไม่ใช่ทางติดที่สำคัญ ส่วนแม่แมวที่ติดเชื้อถ่ายทอดสู่ลูกได้ในบางกรณี

ทางที่สัมผัสกัน	ความเสี่ยงตามคอร์เนล
ต่อสู้กันจนมีแผลกัดลึก	ทางหลัก เสี่ยงสูง
เลียขนให้กัน นอนด้วยกัน	ไม่มีประสิทธิภาพ เสี่ยงต่ำ
ใช้ชามอาหาร ชามน้ำ กระบะทรายร่วมกัน	ไม่มีประสิทธิภาพ เสี่ยงต่ำ
ผสมพันธุ์	ไม่ใช่ทางติดที่สำคัญ
แม่สู่ลูก	เกิดได้ไม่บ่อย
คนจับแมวติดเชื้อแล้วไปจับแมวอื่น	ไวรัสอยู่นอกร่างกายได้เพียงไม่กี่ชั่วโมง

ไวรัสนอกร่างกายอ่อนแอมาก ตายภายในไม่กี่ชั่วโมงและถูกทำลายด้วยน้ำยาฆ่าเชื้อทั่วไป คอร์เนลยกตัวอย่างน้ำยาฟอกขาว 4 ออนซ์ต่อน้ำ 1 แกลลอน หรือราวครึ่งแก้วต่อน้ำ 4 ลิตร สำหรับเช็ดพื้นผิวและชาม

แมวแบบไหนเสี่ยง

คอร์เนลระบุว่า FIV พบราว 2.5 ถึง 5 เปอร์เซ็นต์ของแมวที่สุขภาพดีในอเมริกาเหนือ และสูงถึง 15 เปอร์เซ็นต์หรือมากกว่าในแมวที่ป่วยหรืออยู่ในกลุ่มเสี่ยง อินเตอร์เนชันแนลแคทแคร์ (iCatCare) ระบุว่าตัวผู้ติดมากกว่าตัวเมียราวสองเท่า และแมววัยกลางคนอายุ 5 ถึง 10 ปีคือกลุ่มที่ตรวจพบบ่อย ภาพรวมของแมวเสี่ยงสูงจึงชัดมาก คือตัวผู้ที่ไม่ได้ทำหมัน ออกนอกบ้าน และชอบต่อสู้แย่งพื้นที่

การทำหมันลดพฤติกรรมเดินเตร็ดเตร่และต่อสู้ จึงเป็นการป้องกัน FIV ทางอ้อมที่ได้ผล เรื่องอายุที่เหมาะสมอ่านได้ที่ อายุทำหมันแมวตัวผู้

สามระยะของโรค ตั้งแต่ไข้แรกจนภูมิตก

คอร์เนลแบ่งการติดเชื้อเป็นสามระยะ

ระยะ	ช่วงเวลา	สิ่งที่เจ้าของเห็น
เฉียบพลัน	1 ถึง 3 เดือนหลังติด	ไข้ ต่อมน้ำเหลืองโต ซึม บางตัวไม่มีอาการให้เห็นเลย
ไม่แสดงอาการ	หลายเดือนถึงหลายปี	ดูปกติ ไวรัสเพิ่มจำนวนช้าๆ ในเม็ดเลือดขาว
ภูมิคุ้มกันบกพร่อง	หลังจากนั้น	ติดเชื้อซ้ำ หายช้า น้ำหนักลด

iCatCare ระบุว่าอาการป่วยมักเริ่มปรากฏราว 2 ถึง 5 ปีหลังติดเชื้อ ซึ่งอธิบายว่าทำไมแมววัยกลางคนจึงถูกตรวจพบบ่อย

อาการในระยะภูมิบกพร่องตามคอร์เนล

• เหงือกและช่องปากอักเสบเรื้อรัง แดง เจ็บ กินลำบาก กลิ่นปากแรง
• ติดเชื้อที่ผิวหนัง หู และกระเพาะปัสสาวะซ้ำๆ
• ตาอักเสบ
• หวัดแมวเรื้อรัง น้ำมูก จาม หายช้ากว่าปกติ
• ท้องเสียเรื้อรัง
• น้ำหนักลด ขนหยาบ

คอร์เนลระบุว่าน้ำหนักลดมักเป็นสัญญาณแรกที่บอกว่าแมว FIV บวกเริ่มไม่ไหว ชั่งน้ำหนักเดือนละครั้งที่บ้านจึงมีประโยชน์มาก วิธีสังเกตอาการป่วยแมวโดยรวมดูได้ที่ อาการแมวป่วย

อ่านผลตรวจ FIV ให้ถูก

การตรวจที่ใช้กันมากในคลินิกคือชุดตรวจแอนติบอดีแบบ ELISA ซึ่งมักรวมการตรวจ FeLV (โรคลิวคีเมียแมว) ไว้ในชุดเดียวกัน ผลตรวจมีกับดักที่เจ้าของควรรู้

1. ร่างกายแมวใช้เวลา 2 ถึง 6 เดือนหลังติดเชื้อกว่าจะสร้างแอนติบอดีมากพอให้ตรวจเจอ แมวที่เพิ่งโดนกัดแล้วตรวจเป็นลบ คอร์เนลแนะนำให้ตรวจซ้ำหลังอย่างน้อย 60 วัน
2. ลูกแมวอายุต่ำกว่า 6 เดือนอาจได้แอนติบอดีจากแม่ ผลเป็นบวกโดยไม่ได้ติดจริง คอร์เนลแนะนำให้ตรวจซ้ำทุก 60 วัน ส่วน iCatCare แนะนำให้ตรวจซ้ำเมื่ออายุ 5 ถึง 6 เดือน
3. แมวที่เคยได้วัคซีน FIV ตรวจเป็นบวก เพราะชุดตรวจแยกแอนติบอดีจากวัคซีนกับจากการติดเชื้อไม่ได้
4. ผลบวกในแมวโตที่ไม่เคยได้วัคซีน หมออาจส่งตรวจยืนยันด้วยวิธีอื่นอีกครั้ง

เมื่อรับแมวใหม่เข้าบ้าน ให้ตรวจ FIV และ FeLV ก่อนให้อยู่รวมกับแมวเดิม ขั้นตอนรับแมวตัวแรกและการตรวจที่ควรทำ ดูประกอบได้ใน เลี้ยงแมวครั้งแรก

ตารางดูแลแมว FIV บวกระยะยาว

ไม่มียาที่กำจัดไวรัสออกจากร่างกาย การดูแลจึงเน้นป้องกันการติดเชื้อแทรกและจับปัญหาให้เร็ว คอร์เนลแนะนำให้ตรวจสุขภาพอย่างน้อยทุก 6 เดือน และตรวจเลือด ตรวจเคมีในเลือด และตรวจปัสสาวะปีละครั้ง iCatCare ก็แนะนำตรวจสุขภาพปีละสองครั้งเช่นกัน

ความถี่	สิ่งที่ทำ
ทุกวัน	ดูการกิน การขับถ่าย ตรวจช่องปากเท่าที่แมวยอม
ทุกเดือน	ชั่งน้ำหนัก จดลงสมุด ป้องกันหมัดเห็บและพยาธิตามที่หมอสั่ง
ทุก 6 เดือน	ตรวจสุขภาพกับหมอ เน้นช่องปาก ต่อมน้ำเหลือง ตา ผิวหนัง น้ำหนัก
ทุกปี	ตรวจเลือด เคมีในเลือด และปัสสาวะ
เมื่อป่วย	พาไปตรวจเร็วกว่าแมวปกติ ไม่รอดูหลายวัน

เรื่องที่คอร์เนลแนะนำเพิ่มเติม

• เลี้ยงในบ้าน เพื่อปกป้องแมวจากเชื้อโรคข้างนอก และป้องกันไม่ให้ไปกัดแมวตัวอื่น
• ทำหมัน เพื่อลดพฤติกรรมต่อสู้และความเครียดจากฮอร์โมน
• งดอาหารดิบ ทั้งเนื้อดิบ ไข่ดิบ และนมที่ไม่ผ่านการฆ่าเชื้อ เพราะแบคทีเรียและปรสิตในอาหารดิบอันตรายกับแมวที่ภูมิต่ำ
• วัคซีนหลักตามที่หมอประเมิน หมอจะชั่งข้อดีข้อเสียตามสุขภาพแต่ละช่วง

ปัญหาช่องปากที่พบบ่อยที่สุด

เหงือกและช่องปากอักเสบเป็นปัญหาที่เจอบ่อยในแมว FIV บวก แมวที่เจ็บปากจะเดินมาที่ชาม ดม แล้วเดินหนี หรือกินแล้วสะบัดหัว น้ำลายไหล และไม่เลียขน คอร์เนลระบุว่ายาต้านไวรัส AZT ช่วยแมวที่ช่องปากอักเสบรุนแรงได้ แต่ไม่ได้พิสูจน์ว่าช่วยให้อายุยืนขึ้นและมีผลข้างเคียงที่รุนแรงได้ การใช้ยา การขูดหินปูน หรือการถอนฟันเป็นการตัดสินใจของหมอหลังตรวจ

สิ่งที่เจ้าของทำได้

• ดูเหงือกทุกสัปดาห์ เหงือกที่แดงเป็นแนวตามขอบฟันหรือมีแผลควรนัดตรวจ
• ถ้าแมวกินอาหารเม็ดไม่ได้ ลองอาหารเปียกที่นิ่ม และแจ้งหมอ
• แมวที่ไม่กินอาหารเกิน 24 ชั่วโมงต้องได้รับการตรวจ เพราะแมวที่อดอาหารเสี่ยงไขมันพอกตับ อ่านต่อได้ที่ แมวไม่กินข้าว

บ้านที่มีแมวหลายตัว ต้องแยกไหม

ข้อมูลจากคอร์เนลเรื่องทางติดช่วยให้ตัดสินใจได้ง่ายขึ้น เพราะการติดต้องอาศัยแผลกัดลึก

สภาพบ้าน	แนวทาง
แมวเดิมอยู่ด้วยกันมานาน ไม่เคยกัดกันจนเป็นแผล	ความเสี่ยงต่ำ อยู่ร่วมกันได้ แต่ควรตรวจแมวตัวอื่นด้วย
มีแมวที่ชอบไล่ตีหรือหวงพื้นที่	แยกห้องให้แมว FIV บวก หรือแยกตัวที่ก้าวร้าว
จะรับแมวใหม่เข้าบ้านที่มีแมว FIV บวก	แนะนำตัวช้าๆ ดูท่าทีหลายสัปดาห์ และคุยกับหมอก่อน
แมว FIV บวกเป็นแมวตัวเดียว	ไม่มีความเสี่ยงต่อแมวตัวอื่น

ถ้าแมวในบ้านกัดกันจนเป็นแผล ให้ล้างแผลและพาไปตรวจ เพราะแผลกัดแมวติดเชื้อแบคทีเรียง่าย และต้องวางแผนตรวจ FIV ซ้ำในแมวที่ถูกกัดหลังผ่านไปอย่างน้อย 60 วัน

แมวตัวไหนควรตรวจ FIV บ้าง

หลายบ้านรู้ว่าแมวติด FIV ก็ตอนที่แมวป่วยหนักแล้ว ทั้งที่ตรวจได้ง่ายด้วยเลือดไม่กี่หยด คอร์เนลระบุกรณีที่ควรตรวจไว้ชัดเจน

สถานการณ์	เหตุผลที่ควรตรวจ
แมวที่ไม่เคยตรวจมาก่อน	จะได้รู้สถานะตั้งต้นของแมวตัวนี้
แมวที่ป่วย แม้เคยตรวจแล้วผลเป็นลบ	ถ้าหลังตรวจครั้งก่อนมีโอกาสได้รับเชื้อ ผลเดิมใช้ไม่ได้แล้ว
แมวที่เพิ่งรับมาเลี้ยง	ตรวจทุกตัว ไม่ว่าบ้านจะมีแมวตัวอื่นหรือไม่
แมวที่เพิ่งโดนแมวติดเชื้อกัด	ต้องตรวจตามรอบ เพราะภูมิต้านทานใช้เวลาขึ้น
แมวที่ออกนอกบ้านหรืออยู่กับแมวที่อาจติดเชื้อ	หมออาจแนะนำให้ตรวจปีละครั้ง ตราบที่ยังมีความเสี่ยง

การรู้ผลเร็วช่วยสองทาง คือดูแลแมวตัวที่ติดได้ทันก่อนภูมิตก และกันไม่ให้เชื้อไปถึงแมวตัวอื่น ถ้ากำลังจะรับแมวจรเข้าบ้าน ให้นัดตรวจเลือดก่อนพาเข้าไปอยู่ร่วมกับแมวเดิม

ทางติดที่พบน้อยแต่ควรรู้

iCatCare ระบุว่านอกจากแผลกัด ไวรัสยังผ่านทางอื่นได้ในบางครั้ง

• จากแม่แมวที่ตั้งท้องไปสู่ลูก คอร์เนลระบุว่าโอกาสสูงขึ้นถ้าแม่แมวเพิ่งติดเชื้อระหว่างตั้งท้อง
• การเลียขนให้กันหรือการสัมผัสที่ไม่ก้าวร้าว พบได้น้อยมาก
• การถ่ายเลือด ซึ่งเป็นเหตุผลที่แมวผู้บริจาคเลือดต้องตรวจก่อน

ส่วนเรื่องหมัดหรือแมลงดูดเลือดจะพาเชื้อได้หรือไม่ iCatCare ระบุว่ายังไม่มีข้อมูลยืนยัน แต่การป้องกันหมัดเป็นประจำก็ช่วยสุขภาพของแมวภูมิต่ำอยู่แล้ว ไวรัสอยู่นอกตัวแมวได้ไม่นานและตายง่ายด้วยน้ำยาฆ่าเชื้อทั่วไป ชามข้าวและกระบะทรายที่ล้างตามปกติจึงไม่ใช่ทางติดหลัก

สัญญาณที่บอกว่าแมว FIV บวกต้องไปหาหมอเร็ว

แมวที่ภูมิคุ้มกันต่ำแย่ลงเร็วกว่าแมวทั่วไป เจ้าของจึงควรตั้งเกณฑ์ให้ต่ำกว่าเดิม

• ไม่กินอาหารเกินหนึ่งวัน
• มีไข้ ตัวร้อน ซึมผิดปกติ
• น้ำหนักลดต่อเนื่องสองเดือนติด
• แผลที่ไม่หายภายในหนึ่งสัปดาห์
• หายใจลำบาก มีน้ำมูกข้น หรือตาแดงมีขี้ตา
• ท้องเสียเกินสองวัน
• ปัสสาวะบ่อย เบ่งนาน หรือมีเลือดปน

พาแมวไปพร้อมสมุดน้ำหนักและผลตรวจครั้งก่อน หมอจะเทียบตัวเลขได้ทันทีว่าอะไรเปลี่ยนไปจากเดิม