เลี้ยงนกเขา มือใหม่ต้องรู้อะไร ตั้งแต่กฎหมายถึงกรงและอาหาร

ก่อนเรื่องกรงหรืออาหาร คำถามแรกของคนที่อยากเลี้ยงนกเขาคือ นกตัวที่จะซื้อเลี้ยงได้ถูกกฎหมายหรือเปล่า ในรายงานของ Thai PBS ปี 2564 ผู้ให้สัมภาษณ์อธิบายว่านกในไทยเกือบทั้งหมดเป็นสัตว์ป่าคุ้มครองตามพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 มีเพียงบางชนิดที่กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืชอนุญาตให้เพาะเลี้ยง เช่น นกเขาชวาและนกเขาใหญ่

ถ้าผ่านเรื่องนี้แล้ว นกเขาถือเป็นนกที่เหมาะกับมือใหม่ ตาราง Popular Pet Birds ของ Merck Veterinary Manual ระบุว่านกเขาอายุยืนได้ถึงราว 20 ปี เงียบ มีแค่เสียงขัน และต้องการการดูแลน้อยกว่านกแก้ว

เช็กให้ชัดก่อนซื้อ ชนิดไหนเลี้ยงได้

นกเขาในบ้านเรามีสองกลุ่มใหญ่ กลุ่มแรกคือนกพื้นเมืองที่ได้รับอนุญาตให้เพาะเลี้ยง กลุ่มที่สองคือนกเขาชนิดต่างประเทศที่ไม่อยู่ในบัญชีสัตว์ป่าคุ้มครองของไทย

กลุ่ม	ตัวอย่าง	สิ่งที่ต้องดู
นกพื้นเมืองที่อนุญาตให้เพาะเลี้ยง	นกเขาชวา นกเขาใหญ่	ซื้อจากผู้เพาะเลี้ยงที่ได้รับอนุญาต ขอเอกสารและห่วงขา
นกต่างประเทศ	นกเขาชนิดที่นำเข้าและเพาะในฟาร์ม	ต้องไม่อยู่ในบัญชีสัตว์ป่าคุ้มครองของไทย ขอหลักฐานที่มาของนก
นกจับจากธรรมชาติ	นกที่ดักมาขายตามตลาดหรือออนไลน์	ห้ามซื้อ ผิดกฎหมายและนกมักป่วยหรือเครียด

ในรายงานเดียวกัน ผู้ให้สัมภาษณ์ระบุว่ากรมอุทยานฯ ใส่ห่วงขาให้นกที่อนุญาตเพาะเลี้ยงสองครั้ง คือ พ.ศ. 2535 และ พ.ศ. 2550 ถ้าเจอนกอายุน้อยกว่าที่ควรแต่มีห่วงขา ให้สงสัยว่าเป็นการ "สวมสิทธิ" คือถอดห่วงจากนกที่ตายแล้วมาใส่ให้ตัวใหม่ ซึ่งผิดกฎหมาย และยังมีการขายนกผิดกฎหมายผ่านเฟซบุ๊กและแพลตฟอร์มออนไลน์อื่นๆ

ถ้ายังลังเลระหว่างนกเขากับนกชนิดอื่น ดูภาพรวมการเลือกนกได้ที่ นกสวยงามน่าเลี้ยง

นกเขาต่างจากนกแก้วตรงไหน

มือใหม่หลายคนเริ่มจากการอ่านเรื่องนกแก้ว แล้วนำวิธีเดียวกันมาใช้กับนกเขา บางเรื่องใช้ได้ บางเรื่องใช้ไม่ได้เลย

เรื่อง	นกเขา	นกแก้ว
เสียง	เงียบ มีเสียงขันเป็นจังหวะ	หลายชนิดร้องดังและตะโกน
การกัดแทะ	ไม่ค่อยกัดแทะของ	ชอบแทะ ต้องมีของเล่นแทะ
อาหาร	เมล็ดพืชเป็นหลัก ต้องมีกรวด	อาหารเม็ดเป็นหลัก ไม่ต้องใช้กรวด
การปีนป่าย	เดินบนพื้นมาก บินระยะสั้น	ปีนกรงด้วยปากและเท้า
ความต้องการคน	พอใจกับการอยู่ใกล้คน	ต้องการการเล่นด้วยมาก

เรื่องกรวดเป็นจุดที่ต่างชัดที่สุด Merck Veterinary Manual ในหัวข้อโภชนาการนกแก้วระบุว่านกพิราบและนกเขา (Columbiformes) ต้องมีกรวด ขณะที่นกแก้วไม่จำเป็นต้องใช้ เพราะนกเขากลืนเมล็ดทั้งเมล็ดโดยไม่กะเทาะเปลือก ต่างจากนกแก้วที่ใช้ปากแกะเปลือกก่อนกิน ถ้าคุณเคยเลี้ยงนกแก้วมาก่อน ดูการเปรียบเทียบเพิ่มที่ เลี้ยงนกแก้วสำหรับมือใหม่

กรงนกเขา เน้นพื้นที่แนวนอน

นกเขาเดินหากินบนพื้นมากกว่าปีนขึ้นที่สูง กรงที่เหมาะจึงควรยาวและกว้าง ไม่จำเป็นต้องสูงมาก จุดที่ควรเตรียม

• พื้นกรงเรียบ รองด้วยกระดาษหรือวัสดุที่เปลี่ยนง่าย ให้นกเดินจิกหากินได้
• คอนไม้หลายขนาด วางระดับต่างกัน แต่เว้นทางบินระหว่างคอน
• ภาชนะน้ำที่ลึกพอให้นกจุ่มปากดูดน้ำได้ นกเขาและนกพิราบดื่มน้ำด้วยการดูด ไม่ได้เงยหน้ากลืนแบบนกส่วนใหญ่
• ถ้วยกรวดแยกจากถ้วยอาหาร
• ถาดน้ำตื้นสำหรับอาบน้ำ วางให้วันละครั้งแล้วเก็บออก
• มุมทึบด้านหนึ่งให้นกหลบ นกเขาตกใจง่าย ถ้ากรงโล่งทุกด้าน นกจะบินกระแทกกรงเมื่อมีอะไรผ่าน

ตำแหน่งกรงต้องพ้นแดดบ่ายและลมโกรก ห่างจากครัว และห่างจากจุดที่แมวหรือสุนัขเข้าถึง อากาศร้อนจัดช่วงเมษายนทำให้นกหอบอ้าปากได้ ถ้าเห็นนกกางปีกออกจากลำตัวและอ้าปากหายใจ ให้ย้ายไปที่เย็นกว่าและมีน้ำสะอาด การดูแลสัตว์เลี้ยงหน้าร้อนแบบรวมๆ อยู่ที่ ดูแลสัตว์เลี้ยงหน้าร้อน

อาหารนกเขา เมล็ด กรวด และของสด

นกเขากินเมล็ดพืชเป็นหลัก เช่น ข้าวฟ่าง ข้าวเปลือก และเมล็ดหญ้าขนาดเล็ก ร้านอาหารนกมักขายเป็นสูตรผสมสำหรับนกเขาและนกพิราบ สิ่งที่ต้องเพิ่มคือ

1. กรวดสำหรับนก วางแยกถ้วย ให้นกเลือกกินเอง
2. ผักใบเขียวสับละเอียดเล็กน้อย เพื่อเพิ่มความหลากหลาย
3. น้ำสะอาดที่เปลี่ยนใหม่ทุกวัน

อย่าให้อาหารคนที่ปรุงรส เค็ม หวาน หรือทอด และเก็บอะโวคาโด ช็อกโกแลต กาแฟ และแอลกอฮอล์ให้ห่างจากนกทุกชนิด รายละเอียดเรื่องอาหารนกแต่ละประเภทอยู่ที่ อาหารนก

โรคแคงเกอร์ เรื่องที่ต้องรู้ก่อนเรื่องอื่น

โรคที่คนเลี้ยงนกเขาและนกพิราบพูดถึงบ่อยที่สุดคือแคงเกอร์ ชื่อทางการคือทริโคโมโนซิส เกิดจากเชื้อโปรโตซัว Merck Veterinary Manual อธิบายลักษณะสำคัญไว้ดังนี้

• นกที่ป่วยจะมีรอยโรคสีเหลืองในปากและคอ น้ำหนักลดเร็ว และตายได้ภายใน 8 ถึง 10 วัน
• พ่อแม่นกส่งเชื้อให้ลูกผ่านน้ำนมในกระเพาะพัก (crop milk) ตอนป้อนอาหาร
• เชื้อแพร่ผ่านที่ให้น้ำและที่ให้อาหารที่ปนเปื้อน และอยู่ในน้ำได้ 2 ถึง 24 ชั่วโมง
• โรคนี้ไม่ติดคน

ข้อสุดท้ายช่วยให้คนในบ้านสบายใจ ส่วนข้อที่สามคือเหตุผลที่การล้างภาชนะทุกวันสำคัญมาก Merck ระบุว่าการป้องกันหลักคือสุขอนามัยของที่ให้น้ำและอาหาร และหลังมีการระบาดให้ทำความสะอาดด้วยน้ำยาฟอกขาวเจือจาง 10 เปอร์เซ็นต์ ล้างน้ำเปล่าตามให้หมดและตากให้แห้งก่อนใช้

อย่าให้นกของคุณใช้ที่ให้น้ำร่วมกับนกพิราบหรือนกป่าที่บินลงมาหน้าบ้าน และกักนกตัวใหม่แยกกรงก่อนรวมฝูง เรื่องยารักษาต้องเป็นการตัดสินใจของสัตวแพทย์หลังตรวจนกจริง อย่าซื้อยามาป้อนเองตามคำแนะนำในกลุ่มออนไลน์

สัปดาห์แรกที่นกเขามาถึงบ้าน

นกเขาที่เพิ่งย้ายบ้านมักตกใจง่ายกว่าปกติ ช่วงนี้ไม่ต้องรีบจับหรือเอาออกจากกรง ให้นกเรียนรู้ว่าบ้านใหม่ปลอดภัยก่อน

1. วันที่ 1 ถึง 2 วางกรงไว้ในห้องที่เงียบ คลุมผ้าด้านหนึ่ง เปลี่ยนน้ำและอาหารด้วยการเคลื่อนไหวช้าๆ แล้วถอยออก
2. วันที่ 3 ถึง 4 นั่งอ่านหนังสือหรือทำงานใกล้กรง พูดเสียงเบาๆ ให้นกชินกับเสียงของคุณ
3. วันที่ 5 ถึง 7 ยื่นเมล็ดพืชที่นกชอบผ่านซี่กรงด้วยนิ้วหรือช้อนเล็ก ถ้านกยังถอยหนี ให้วางไว้ใกล้ๆ แล้วรอวันถัดไป

ตลอดสัปดาห์นี้ให้ดูมูลและน้ำหนักเป็นพิเศษ นกที่เครียดจากการเดินทางบางตัวกินน้อยลงในวันแรก แต่ควรกลับมากินตามปกติภายในหนึ่งถึงสองวัน ถ้าไม่กินเลยหรือมีอาการตามหัวข้อสังเกตอาการด้านล่าง ให้ติดต่อสัตวแพทย์ ช่วงกักแยกนกตัวใหม่ก็เริ่มนับจากวันนี้เช่นกัน ถ้าในบ้านมีนกตัวอื่นอยู่แล้ว ให้ดูแลนกเดิมก่อนแล้วค่อยมาดูแลนกตัวใหม่ และล้างมือทุกครั้งระหว่างสองกรง

ตารางดูแลนกเขาประจำสัปดาห์

ความถี่	สิ่งที่ทำ
ทุกวัน	เปลี่ยนน้ำ ล้างถ้วยน้ำด้วยน้ำยาล้างจาน เป่าเปลือกเมล็ดทิ้ง เติมอาหารใหม่ ดูมูลนก
ทุกวัน	วางถาดอาบน้ำตอนสาย แล้วเก็บออกก่อนเย็น
สัปดาห์ละ 2 ครั้ง	เปลี่ยนวัสดุรองพื้นกรง เติมหรือเปลี่ยนกรวด
ทุกสัปดาห์	ล้างคอนและถาดรองพื้น ตากแดดให้แห้ง
ทุกเดือน	ชั่งน้ำหนักนกด้วยตาชั่งดิจิทัล จดไว้เทียบกัน
ปีละครั้ง	พาไปตรวจสุขภาพกับสัตวแพทย์ที่รักษานก

การชั่งน้ำหนักเป็นนิสัยที่คุ้มมาก นกเขาซ่อนอาการป่วยเก่ง ขนฟูทำให้ตาดูไม่ออกว่าผอมลง ตัวเลขบนตาชั่งที่ลดลงต่อเนื่องคือสัญญาณแรกที่เจ้าของจับได้

สังเกตอาการ นกเขาป่วยดูยังไง

สังเกตอาการเหล่านี้ทุกเช้าตอนเปลี่ยนน้ำ

• นั่งนิ่ง ขนฟู หลับตาในเวลากลางวัน
• กินน้อยลง หรือจิกอาหารแล้วสะบัดทิ้ง
• กลืนลำบาก อ้าปากบ่อย มีกลิ่นปาก
• เห็นคราบหรือก้อนสีเหลืองในปาก
• มูลเหลว สีเปลี่ยน หรือมีเลือดปน
• หายใจมีเสียง หางกระดกตามจังหวะหายใจ
• อยู่บนพื้นกรงตลอด ไม่ขึ้นคอน

เลี้ยงคู่ ทำรัง และเรื่องลูกนก

นกเขาคู่ตัวผู้ตัวเมียจะทำรังง่าย ตัวผู้มักขันพร้อมก้มหัวโค้งตัวเกี้ยวตัวเมีย ถ้าไม่พร้อมรับลูกนก อย่าใส่รังหรือวัสดุทำรัง และคุยกับผู้ขายหรือสัตวแพทย์เรื่องการจัดการไข่ตั้งแต่ต้น

ถ้าเป็นนกเขาพื้นเมืองที่อยู่ในการกำกับของกรมอุทยานฯ ลูกนกที่เกิดใหม่ก็อยู่ภายใต้ระเบียบเดียวกัน การขายหรือแจกลูกนกให้คนอื่นต้องเป็นไปตามระเบียบ ควรสอบถามหน่วยงานในพื้นที่ก่อนปล่อยให้นกออกลูก

อย่าปล่อยนกเขาเลี้ยงสู่ธรรมชาติเมื่อเลี้ยงต่อไม่ไหว นกเลี้ยงหาอาหารเองได้ไม่ดี และนำโรคไปติดนกป่าได้ ให้หาบ้านใหม่ผ่านผู้เพาะเลี้ยงที่ได้รับอนุญาตหรือกลุ่มผู้เลี้ยงที่รู้ระเบียบแทน

สรุปสำหรับคนที่กำลังตัดสินใจ

นกเขาเหมาะกับคนที่อยากได้นกเงียบ ไม่ต้องการการเล่นด้วยมาก และพร้อมดูแลยาวราว 20 ปี สิ่งที่ห้ามข้ามคือเอกสารที่มาของนก การให้กรวดคู่กับเมล็ด และการล้างที่ให้น้ำทุกวัน ถ้าทำสามเรื่องนี้ได้สม่ำเสมอ ปัญหาที่เหลือส่วนใหญ่จะจับได้เร็วจากการชั่งน้ำหนักและการสังเกตทุกเช้า

ส่วนคนที่อยากได้นกที่เล่นด้วยได้มากกว่า ตอบสนองต่อคนมากกว่า และยอมรับเสียงดังได้ นกหงส์หยกเป็นอีกทางที่เริ่มต้นได้ง่ายกว่า อ่านต่อที่ เลี้ยงนกหงส์หยก