เลี้ยงนกกระตั้ว วิธีดูแลนกที่ติดคนและอยู่กับเราหลายสิบปี

นกกระตั้วเป็นนกที่ติดคนมากที่สุดชนิดหนึ่ง และนั่นคือทั้งข้อดีและเหตุผลที่คนเลี้ยงหลายบ้านต้องหาบ้านใหม่ให้นกภายในไม่กี่ปี ตาราง Popular Pet Birds ของ Merck Veterinary Manual ให้ข้อมูลว่านกกระตั้วทุกชนิดอายุยืน 25 ถึง 50 ปี เสียงพูดค่อนข้างเบา แต่เวลากรีดร้องจะดังมาก ต้องการการจับเล่นและความสนใจสูง ชอบกัดแทะของ และไม่แนะนำสำหรับผู้เลี้ยงที่ไม่มีประสบการณ์

ถ้าอ่านแล้วยังอยากเลี้ยง ส่วนที่เหลือเป็นเรื่องที่ต้องเตรียมจริง ตั้งแต่บ้าน เวลา กรง อาหาร ไปจนถึงสัญญาณป่วยที่ห้ามรอ

ก่อนรับมา เช็กว่าบ้านรับเสียงกรีดได้จริงไหม

เสียงคือเหตุผลอันดับต้นที่นกกระตั้วถูกส่งต่อ นกกระตั้วมักร้องเรียกฝูงช่วงเช้าตรู่และช่วงพลบค่ำ ครั้งละหลายนาที และร้องหนักขึ้นเมื่อเบื่อหรือเมื่อเจ้าของเดินออกจากห้อง เสียงแบบนี้ทะลุผนังห้องชุดได้ง่าย

วิธีทดสอบที่ตรงที่สุดคือไปฟังนกตัวจริงที่บ้านผู้เพาะหรือบ้านคนเลี้ยงในช่วงหกโมงเช้าหรือหกโมงเย็น ไม่ใช่ช่วงบ่ายที่นกกำลังพักแล้วดูเงียบ ถ้าในบ้านมีผู้สูงอายุ เด็กเล็กที่นอนกลางวัน หรือมีคนทำงานกะดึก ให้คิดเรื่องนี้ให้จบก่อน

คำถาม	ถ้าคำตอบคือ "ไม่"
เพื่อนบ้านรับเสียงร้องช่วงเช้ามืดได้	เลือกนกเสียงเบากว่า เช่น ค็อกคาเทล
มีคนอยู่บ้านอย่างน้อยวันละหลายชั่วโมง	นกกระตั้วจะเบื่อและเริ่มกรีดหรือถอนขน
พร้อมดูแลนานหลายสิบปี	ต้องวางแผนว่าใครจะรับนกต่อ
มีห้องที่ปล่อยนกออกมาได้อย่างปลอดภัย	กรงอย่างเดียวไม่พอสำหรับนกขนาดนี้

ถ้ายังเลือกชนิดไม่ได้ ลองเทียบกับนกแก้วชนิดอื่นใน เลี้ยงนกแก้วสำหรับมือใหม่ ซึ่งจัดกลุ่มนกตามอายุขัย เสียง และเวลาที่เจ้าของมี

เอกสารที่ควรได้พร้อมตัวนก

นกกระตั้วที่ขายในไทยเป็นนกต่างประเทศที่เพาะในฟาร์ม และนกแก้วหลายชนิดอยู่ในบัญชีอนุสัญญาไซเตส ในรายงานของ Thai PBS เดือนมีนาคม 2566 เรื่องการแจ้งครอบครองสัตว์ป่าควบคุมตามพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า มีกลุ่มสัตว์ปีกที่ต้องแจ้งการครอบครองภายในกรอบเวลา และรายชื่อส่วนใหญ่เป็นนกแก้วมาคอว์ชนิดต่างๆ

ข่าวไม่ได้ระบุชื่อนกกระตั้วชัดเจน วิธีที่ปลอดภัยที่สุดคือถามผู้ขายให้ได้ชื่อวิทยาศาสตร์ของนก ขอหลักฐานที่มา เช่น ใบเสร็จจากฟาร์ม ห่วงขา หรือไมโครชิป แล้วโทรถามกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืชว่าชนิดนั้นต้องแจ้งครอบครองหรือไม่ ก่อนโอนเงิน

เวลาที่นกกระตั้วต้องการจากเจ้าของในหนึ่งวัน

นกกระตั้วในธรรมชาติอยู่เป็นฝูงและแทบไม่เคยอยู่ตัวเดียว ในบ้าน คนในบ้านกลายเป็นฝูงของนก นกจึงต้องการทั้งเวลาที่มีคนอยู่ใกล้ และเวลาที่ได้ทำอะไรด้วยปากและเท้าของตัวเอง

ตัวอย่างวันธรรมดาที่นกกระตั้วส่วนใหญ่รับได้

• เช้า 30 ถึง 45 นาที ออกนอกกรง กินอาหารสด พูดคุย ฝึกคำสั่งสั้นๆ เช่น ขึ้นมือ ลงคอน
• กลางวัน อยู่ในกรงที่มีของให้แทะและของที่ต้องหาอาหาร เปิดเพลงหรือเสียงคนคุยเบาๆ ไว้
• เย็น 1 ถึง 2 ชั่วโมงนอกกรงในห้องที่ปิดประตูหน้าต่าง มีคอนยืน (play stand) วางอยู่ใกล้คน
• กลางคืน ปิดไฟ ให้นกนอนต่อเนื่อง 10 ถึง 12 ชั่วโมงในห้องที่ไม่มีทีวีเปิดดึก

ตัวเลขชั่วโมงนอนนี้เป็นแนวปฏิบัติทั่วไปของคนเลี้ยงนกแก้ว ไม่มีตัวเลขตายตัว สิ่งที่ Merck ย้ำคือการนอนที่ไม่ถูกรบกวนตอนกลางคืนเป็นหนึ่งในวิธีป้องกันการถอนขน

ถ้าทุกคนในบ้านทำงานนอกบ้านตั้งแต่เช้าถึงค่ำห้าวันต่อสัปดาห์ นกกระตั้วจะใช้เวลาส่วนใหญ่ของชีวิตอยู่คนเดียว ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของการกรีดร้องและการถอนขน

กรงและพื้นที่นอกกรงสำหรับนกกระตั้ว

ตาราง Minimum and Bar Spacing Recommendations ของ Merck แบ่งนกกระตั้วเป็นสองกลุ่ม แปลงเป็นเซนติเมตรได้ดังนี้

กลุ่มนก	ขนาดกรงขั้นต่ำ (ยาว x กว้าง x สูง)	ระยะห่างซี่กรง
นกกระตั้วตัวเล็ก เช่น กาลาห์ กระตั้วเล็ก	ราว 102 x 76 x 152 ซม.	ราว 1.9 ซม. ขึ้นไป
นกกระตั้วตัวใหญ่ เช่น กระตั้วหงอนเหลือง กระตั้วมอลลัคคัน	ราว 122 x 91 x 168 ซม.	ราว 3.8 ซม.

ตัวเลขนี้เป็นขั้นต่ำ ไม่ใช่ขนาดที่สบาย และหมายถึงนกที่ได้ออกนอกกรงทุกวันด้วย จุดที่คนเลี้ยงนกกระตั้วต้องดูเพิ่มจากนกแก้วทั่วไป

1. ลวดกรงต้องหนาและแข็ง ปากนกกระตั้วตัวใหญ่ดัดลวดบางได้
2. กลอนประตูต้องเป็นแบบที่นกเปิดเองไม่ได้ นกกระตั้วเรียนรู้การงัดกลอนเร็วมาก ใช้ตะขอสแนปหรือกุญแจเล็กเสริม
3. หลีกเลี่ยงกรงชุบสังกะสีหรือกรงทำเองจากตะแกรงชุบสังกะสี Merck ระบุว่าลวดชุบสังกะสีเป็นแหล่งพิษโลหะหนักจากสังกะสีที่สำคัญในนกเลี้ยง
4. คอนไม้ธรรมชาติหลายขนาด เพื่อให้เท้าได้ออกแรงต่างกัน และถือว่าคอนเป็นของสิ้นเปลืองที่ต้องเปลี่ยนเมื่อถูกแทะ

นอกกรง ให้จัดห้องที่ปิดพัดลมเพดาน ไม่มีสายไฟเปลือย ไม่มีกระจกบานใหญ่ที่นกบินชน และไม่มีเฟอร์นิเจอร์ไม้ที่คุณหวง นกกระตั้วแทะขอบโต๊ะ กรอบรูป และสายชาร์จได้ภายในไม่กี่นาที ดูวิธีทำของเล่นแทะเองแบบปลอดภัยได้ที่ ของเล่นนกแก้วทำเอง

อาหาร เม็ดสำเร็จรูปเป็นหลัก เมล็ดเป็นของรางวัล

นกกระตั้วที่กินเมล็ดทานตะวันเป็นอาหารหลักพบบ่อยในบ้านคนไทย เพราะนกชอบและราคาไม่แพง ปัญหาคือเมล็ดไขมันสูงและสารอาหารไม่ครบ Merck ในหน้า Skin and Feather Disorders ระบุว่าอาหารที่ไม่ดี โดยเฉพาะอาหารเมล็ดหรืออาหารคน น่าจะเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดอย่างหนึ่งของปัญหาขนในนกเลี้ยง

สัดส่วนที่คนเลี้ยงและสัตวแพทย์นกใช้กันทั่วไปคือ อาหารเม็ดสำหรับนกแก้วขนาดกลางถึงใหญ่เป็นฐาน ผักสดเป็นส่วนรอง ผลไม้และเมล็ดเป็นส่วนน้อย ใช้เมล็ดและถั่วเป็นรางวัลตอนฝึก

การเปลี่ยนนกที่ติดเมล็ดมากินเม็ดใช้เวลาหลายสัปดาห์ ให้ทำทีละขั้น

1. ชั่งน้ำหนักนกตอนเช้าก่อนกินอาหาร จดไว้เป็นค่าตั้งต้น
2. ผสมเม็ดลงในเมล็ดราวหนึ่งในสี่ แล้วค่อยๆ เพิ่มสัดส่วนทุกสัปดาห์
3. ให้เม็ดตอนเช้าเมื่อนกหิวที่สุด ให้เมล็ดน้อยลงในช่วงเย็น
4. ชั่งน้ำหนักทุก 2 ถึง 3 วัน ถ้าน้ำหนักลดลงต่อเนื่อง ให้หยุดลดเมล็ดและปรึกษาสัตวแพทย์นก

รายละเอียดเรื่องผักผลไม้ที่ให้ได้และของห้ามให้อยู่ใน นกแก้วกินอะไร ส่วนหลักที่ต้องจำคือ อะโวคาโด ช็อกโกแลต กาแฟ แอลกอฮอล์ และอาหารเค็มจัด ห้ามให้นกทุกชนิด

ลูบหลังแล้วนกถอนขน เรื่องฮอร์โมนที่เจ้าของทำโดยไม่รู้ตัว

นกกระตั้วชอบให้ลูบ และเจ้าของมักลูบไปทั้งตัวเพราะนกดูมีความสุข Merck ระบุว่าการลูบหลังกระตุ้นพฤติกรรมทางเพศในนกกระตั้ว และเป็นตัวกระตุ้นหนึ่งที่ทำให้เกิดการถอนขน

หลักที่ใช้ได้ทุกวัน

• ลูบแค่หัว แก้ม และคอ ไม่ลูบหลัง ใต้ปีก หรือก้น
• ไม่ให้นกเข้าไปซุกในกล่อง ลิ้นชัก หรือใต้ผ้าห่ม ที่มืดและแคบเป็นสัญญาณ "รัง" สำหรับนก
• ไม่ให้อาหารนิ่มอุ่นด้วยปากหรือป้อนจากปากคน
• จำกัดแสงกลางวันไม่ให้ยาวเกินไป วันที่สว่างยาวกระตุ้นฮอร์โมน

โรคที่ควรตรวจก่อนรับนกเข้าบ้าน

นกกระตั้วจากฟาร์มที่ดูแข็งแรงก็ยังพาเชื้อมาได้ การตรวจตั้งแต่สัปดาห์แรกถูกกว่าการรักษาทีหลังมาก และช่วยไม่ให้เชื้อไปถึงนกตัวอื่นในบ้าน

โรค	ทำไมต้องสนใจ	สิ่งที่เห็นได้
โรคจงอยปากและขน (PBFD)	เกิดจากเซอร์โควไวรัส Merck ระบุว่ายังไม่มีวิธีรักษาให้หาย เชื้ออยู่ในฝุ่นขนและมูลแห้ง และค้างในรังได้นานเป็นเดือนหรือเป็นปี	ขนผิดรูป ขนร่วงบนหัว สีขนซีด ฝุ่นแป้งบนขนหายไป
ซิตตาโคซิส (โรคไข้นกแก้ว)	ติดต่อจากนกสู่คนได้ อาการทางระบบประสาทของโรคนี้รายงานบ่อยในนกแอฟริกันเกรย์และนกกระตั้ว	ขนฟู ซึม หายใจลำบาก มีน้ำมูกน้ำตา มูลสีเขียวมะนาวหรือเหลือง
พิษโลหะหนัก	มาจากกรงชุบสังกะสี ของเล่นโลหะ สีทาบ้านเก่า	สำรอก กินน้ำมาก ซึม อ่อนแรง สั่น

ข้อสังเกตเรื่อง PBFD คือ Merck ระบุว่าการตรวจคัดกรองช่วยลดจำนวนผู้ป่วยในนกกระตั้วได้มาก แต่ยังพบในนกแก้วที่มาจากเอเชีย แอฟริกา และออสเตรเลีย จึงยังควรตรวจ ส่วนนกกระตั้วโดยธรรมชาติมีฝุ่นแป้งที่ขน (powder down) มือเจ้าของจะมีผงขาวหลังจับนก ถ้าผงนี้หายไปเฉยๆ ให้แจ้งสัตวแพทย์ ถ้าในบ้านมีคนเป็นภูมิแพ้ทางเดินหายใจ ให้ปรึกษาแพทย์ก่อนรับนกกระตั้วมาเลี้ยง และวางกรงในห้องที่มีเครื่องฟอกอากาศ

กักนกตัวใหม่แยกห้องอย่างน้อยระหว่างรอผลตรวจ ดูแลนกเดิมก่อนแล้วค่อยดูแลนกตัวใหม่ และล้างมือทุกครั้ง การเลือกโรงพยาบาลที่มีสัตวแพทย์ดูแลนกอยู่ใน เลือกโรงพยาบาลสัตว์

ตารางดูแลนกกระตั้วตั้งแต่รายวันถึงรายปี

ความถี่	สิ่งที่ทำ
ทุกวัน	เปลี่ยนน้ำ ล้างถ้วยน้ำและถ้วยอาหารด้วยน้ำร้อนกับน้ำยาล้างจาน เก็บผักผลไม้ที่เหลือออกภายในไม่กี่ชั่วโมง ดูมูล
ทุกวัน	เวลานอกกรงรวม 2 ถึง 3 ชั่วโมง ฝึกคำสั่งสั้นๆ 5 ถึง 10 นาที
สัปดาห์ละ 2 ถึง 3 ครั้ง	พ่นละอองน้ำหรือให้อาบน้ำตอนกลางวัน ให้ขนแห้งก่อนค่ำ
ทุกสัปดาห์	เปลี่ยนวัสดุรองพื้น ล้างคอนและถาด หมุนเวียนของเล่นอย่างน้อยครึ่งหนึ่ง
ทุก 2 สัปดาห์	ชั่งน้ำหนักด้วยตาชั่งดิจิทัลหน่วยกรัม จดไว้
ทุกเดือน	ตรวจกลอน ลวด และจุดเชื่อมกรงว่ามีจุดหลวมหรือคมไหม
ปีละครั้ง	ตรวจสุขภาพกับสัตวแพทย์นก รวมถึงเล็บ จงอยปาก และน้ำหนัก

เรื่องอากาศร้อนของไทย นกกระตั้วที่อ้าปากหายใจและกางปีกออกจากลำตัวคือนกที่ร้อนเกิน ย้ายไปที่ร่มที่มีลมผ่าน และอย่าตั้งกรงหน้าต่างที่โดนแดดบ่าย

พาไปหาหมอทันทีถ้า

• นกนั่งขนฟูหลับตาตอนกลางวัน หรือลงมานั่งพื้นกรง
• หายใจมีเสียง หางกระดกตามจังหวะหายใจ หรืออ้าปากหายใจทั้งที่อากาศไม่ร้อน
• ไม่กินอาหารทั้งวัน หรือน้ำหนักลดเกินราว 10 เปอร์เซ็นต์จากค่าปกติ
• มูลเปลี่ยนสีเป็นเขียวมะนาว เหลือง หรือมีเลือดปน
• สั่น เดินเซ ชัก หรือเท้าจิกงอ
• อยู่ในห้องที่มีควันจากกระทะเคลือบสารกันติดที่ร้อนเกิน หม้อทอดไร้น้ำมัน หรือสเปรย์ แล้วหายใจลำบาก ให้พาออกไปที่อากาศถ่ายเท แล้วไปโรงพยาบาลทันที

ถ้าดูแล้วเวลาและบ้านยังไม่พร้อมสำหรับนกกระตั้ว นกที่ให้ความผูกพันใกล้เคียงกันแต่ตัวเล็กและเสียงเบากว่า เช่น หงส์หยกหรือเลิฟเบิร์ด เป็นทางที่เริ่มได้ง่ายกว่า ดูการเปรียบเทียบได้ที่ พันธุ์นกเลี้ยงง่ายสำหรับมือใหม่