ถ่ายพยาธิแมว ทำยังไง ตั้งแต่ลูกแมว 2 สัปดาห์ถึงแมวโต

ลูกแมวที่เพิ่งได้มาจากบ้านเก่า ควรเริ่มถ่ายพยาธิทันทีที่สัตวแพทย์ตรวจแล้วว่าแข็งแรงพอ ไม่ต้องรอถึง 2 เดือนหรือรอให้ถึงเข็มวัคซีนแรก ส่วนแมวโตที่อยู่ในบ้านมานาน ไม่ต้องถ่ายตามปฏิทินตายตัวทุกครั้ง ให้เริ่มจากการตรวจอุจจาระปีละ 1 ถึง 2 ครั้งแล้วดูผล รายละเอียดด้านล่างบอกว่า แต่ละช่วงวัยทำอะไร เพราะอะไร และเมื่อไรที่ต้องข้ามขั้นตอนเอง ไปให้หมอดูก่อน

พยาธิเข้าตัวแมวได้จากทางไหนบ้าง

ทางเข้าของพยาธิบอกว่าแมวบ้านเราเสี่ยงแค่ไหน และตัดวงจรตรงไหนได้ ตามข้อมูลของเมอร์ค (Merck Veterinary Manual) พยาธิตัวกลมของแมวติดได้ 2 ทางหลัก คือกลืนไข่ที่ปนอยู่ในอุจจาระหรือดินทราย และกินเหยื่อ เช่น หนูหรือจิ้งจก นอกจากนั้นพยาธิตัวกลมชนิด Toxocara cati ยังส่งจากแม่ไปสู่ลูกผ่านน้ำนม ซึ่งอธิบายว่าทำไมลูกแมวจากแม่ที่ดูแข็งแรงดีก็ยังมีพยาธิได้

พยาธิ	ติดจากอะไร	สัญญาณที่เจ้าของอาจเห็น
พยาธิตัวกลม (ไส้เดือน)	น้ำนมแม่ ไข่ในอุจจาระและพื้นดิน กินเหยื่อ	พุงป่อง ขนหยาบ โตช้า บางตัวอาเจียนเป็นเส้นยาว
พยาธิปากขอ	ตัวอ่อนในสิ่งแวดล้อม ซึมผ่านผิวหนัง กินเหยื่อ	ส่วนมากไม่มีอาการ บางตัวซีด อุจจาระดำคล้ำคล้ายยางมะตอย น้ำหนักลด
พยาธิตืด	กินหมัด หรือกินหนูและสัตว์เล็ก	เห็นปล้องสีขาวครีมที่ก้นหรือบนที่นอน คล้ายเมล็ดข้าว

ข้อมูลจากไทยมีเหตุผลให้ไม่ประมาท วิทยานิพนธ์ระดับปริญญาเอกของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยตรวจอุจจาระแมวในกรุงเทพฯ และปริมณฑล 835 ตัวระหว่างปี 2557 ถึง 2559 พบพยาธิปากขอ 28.5 เปอร์เซ็นต์ พยาธิตัวกลม Toxocara 6.7 เปอร์เซ็นต์ ส่วนพยาธิตืดชนิดต่างๆ พบรวมกันในระดับ 1 ถึง 3 เปอร์เซ็นต์ต่อชนิด ตัวเลขนี้มาจากกลุ่มตัวอย่างในเมืองใหญ่ ไม่ได้บอกว่าแมวทุกตัวเป็น แต่บอกว่าอย่างน้อยพยาธิปากขอเป็นเรื่องที่พบจริงในแมวไทย ไม่ใช่เรื่องของแมวจรเท่านั้น

ลูกแมวเริ่มถ่ายพยาธิกี่สัปดาห์ และถี่แค่ไหน

แนวทางที่เปิดดูได้ 2 แห่งให้ตัวเลขใกล้กันแต่ไม่เท่ากัน ลูกแมวมีน้ำหนักตัวน้อยมาก จึงควรให้สัตวแพทย์เป็นคนเลือกว่าจะใช้จังหวะไหน

แหล่ง	เริ่มเมื่ออายุ	ทำซ้ำ	หลังจากนั้น
CAPC (Companion Animal Parasite Council)	2 สัปดาห์	ทุก 2 สัปดาห์ จนถึงราว 4 ถึง 8 สัปดาห์	เปลี่ยนเป็นยากันพยาธิรายเดือนที่ครอบคลุมพยาธิตัวกลม
เมอร์ค (ฉบับเจ้าของสัตว์เลี้ยง)	3 ถึง 4 สัปดาห์	ทุก 2 สัปดาห์ จนถึง 3 เดือน	ทุกเดือน จนถึง 6 เดือน

ถ้าเจ้าของเพิ่งรับลูกแมวอายุ 8 สัปดาห์ขึ้นไป ไม่มีใครรู้ว่าแม่แมวเคยถ่ายพยาธิหรือไม่ ให้ถือว่ายังไม่เคยได้รับ แล้วให้สัตวแพทย์เริ่มรอบแรกในวันที่พาไปตรวจครั้งแรก วางรอบที่ 2 ห่างไป 2 สัปดาห์ และสอบถามว่าจะต่อเป็นรายเดือนด้วยยาตัวไหน ในบ้านที่เลี้ยงแมวตัวโตอยู่แล้ว ก็ควรตรวจอุจจาระแมวเก่าด้วย เพราะลูกแมวอาจติดจากตัวโตหรือกลับกัน

ทำไมต้องซ้ำ เพราะยาถ่ายพยาธิส่วนใหญ่จัดการตัวเต็มวัยที่อยู่ในลำไส้ ตัวอ่อนที่ซ่อนอยู่ในเนื้อเยื่อไม่ถูกกำจัด และจะโตขึ้นมาแทนในสัปดาห์ถัดไป การให้ซ้ำทุก 2 สัปดาห์ตัดพยาธิรุ่นใหม่ก่อนที่จะโตพอวางไข่ ลูกแมวที่ได้รอบเดียวแล้วหยุดจึงยังปล่อยไข่ลงทรายได้

แม่แมวต้องถ่ายพร้อมลูกไหม

CAPC ระบุว่าแม่แมวที่กำลังให้นม ควรได้รับการรักษาพร้อมลูก เพราะแม่แมวมักมีพยาธิในลำไส้ระยะเต็มวัยไปพร้อมกับลูก ประเด็นนี้ต้องคุยกับสัตวแพทย์เป็นรายตัว เพราะแม่แมวท้องหรือให้นมมีข้อจำกัดเรื่องชนิดยา

ยาถ่ายพยาธิกับยาหยดกันหมัด ต่างกันอย่างไร

เจ้าของจำนวนไม่น้อยเข้าใจว่ายาหยดหลังคอที่ใช้กันหมัดจะถ่ายพยาธิให้ด้วยทุกชนิด ความจริงขึ้นกับสูตร เมอร์คระบุว่าเฉพาะยากันพยาธิหนอนหัวใจบางตัวควบคุมพยาธิตัวกลมและพยาธิปากขอได้เช่นกัน ซึ่งหมายความว่ามีสูตรที่ครอบคลุมหลายอย่าง และมีสูตรที่ไม่ครอบคลุม ต้องอ่านฉลากว่ากันพยาธิชนิดไหน หรือถามหมอตรงๆ

วิธีเลือกที่ปลอดภัยที่สุดคือเริ่มจากคำถามเหล่านี้

1. แมวอายุกี่สัปดาห์ และหนักกี่กรัมหรือกิโลกรัมตามเครื่องชั่งที่คลินิก
2. ตรวจอุจจาระแล้วเจอพยาธิอะไร หรือยังไม่ได้ตรวจ
3. ที่บ้านมีหมัดหรือไม่ เพราะถ้ามี พยาธิตืดจะกลับมาซ้ำ
4. แมวมีกำหนดผ่าตัดหรือฉีดวัคซีนเร็วๆ นี้หรือไม่ เพื่อเรียงลำดับก่อนหลัง
5. ผลิตภัณฑ์ที่เลือกเป็นของแมวโดยเฉพาะหรือไม่

เรื่องขนาดยาไม่ขอระบุ เพราะขนาดขึ้นกับสูตร น้ำหนัก และสุขภาพของแมวแต่ละตัว สัตวแพทย์หรือเภสัชกรสัตว์เป็นคนกำหนดเท่านั้น

แมวโตเลี้ยงในบ้านตลอด ต้องถ่ายพยาธิไหม

คำตอบสั้นคือ ต้องประเมิน แต่ไม่ต้องทำเหมือนลูกแมว CAPC แนะนำให้แมวโตอยู่ในแผนคุมพยาธิภายในต่อเนื่องด้วยยารายเดือนที่ครอบคลุมพยาธิตัวกลม ถ้าให้ยารายเดือนไม่สม่ำเสมอ ให้ใช้ยากำจัดพยาธิชนิดกว้างปีละ 4 ครั้ง ควบคู่กับการตรวจอุจจาระ และตรวจอุจจาระแมวโตอย่างน้อยปีละ 2 ครั้งตามปัจจัยเสี่ยง

จะแบ่งแมวโตเป็นกลุ่มคร่าวๆ ได้ตามนี้

ลักษณะการเลี้ยง	ความเสี่ยง	แนวคิดที่ควรคุยกับหมอ
อยู่คอนโดชั้นสูง ไม่เคยออกนอกห้อง แมวตัวเดียว	ต่ำกว่า	ตรวจอุจจาระปีละครั้ง ถ่ายพยาธิเมื่อพบ หรือตามรอบที่หมอวางไว้
บ้านมีสวน แมวออกไปเดิน ล่าจิ้งจก หนู นก	สูง	ยารายเดือนหรือถ่ายปีละ 4 ครั้งตามแนวทาง CAPC พร้อมตรวจอุจจาระปีละ 2 ครั้ง
เลี้ยงหลายตัวใช้กระบะทรายร่วมกัน	กลาง ถึงสูง	ตรวจทั้งฝูง ถ่ายพร้อมกัน แยกทรายระหว่างช่วงรักษา
รับแมวจรเข้าบ้านใหม่	สูง	ตรวจและถ่ายก่อนแยกกันอยู่ รอผลจึงให้เข้ากับแมวเดิม

เมอร์คระบุว่าการกินเหยื่อเป็นทางติดของทั้งพยาธิตัวกลม พยาธิปากขอ และพยาธิตืด ดังนั้นแมวที่ล่าหนูหรือจิ้งจกจึงอยู่ในกลุ่มเสี่ยงสูง การย้ายแมวจากแถวที่ 2 มาเลี้ยงในบ้านลดความเสี่ยงได้ แต่ไม่ถึงศูนย์ เพราะไข่พยาธิติดมากับรองเท้าและหมัดติดมากับกางเกงได้

พยาธิตืดถ่ายแล้วกลับมา เพราะต้นเหตุคือหมัด

พยาธิตืดแมวชนิดที่เจอบ่อยที่สุด (Dipylidium) ติดจากการกินหมัด ตามที่เมอร์คอธิบายไว้ ลองนึกภาพแมวเลียขนตัวเอง กลืนหมัดตัวเล็กๆ หลายตัวเข้าไป พยาธิตืดก็เริ่มเติบโตในลำไส้ ถ่ายยาแล้วหายไปสักพัก ถ้าหมัดยังอยู่ในบ้าน ก็ติดซ้ำภายในไม่กี่สัปดาห์

ลำดับที่ใช้ได้จริงคือ

1. ให้สัตวแพทย์เลือกยาถ่ายพยาธิตืดที่ตรงชนิด เพราะยาถ่ายตัวกลมบางตัวไม่ครอบคลุมพยาธิตืด
2. ทำให้แมวหมดหมัดในวันเดียวกันด้วยผลิตภัณฑ์กำจัดหมัดสำหรับแมว
3. ซักผ้าที่นอน ดูดฝุ่นพรมและมุมห้อง เพราะไข่และดักแด้หมัดอยู่ในสิ่งแวดล้อมมากกว่าบนตัวแมว
4. ติดตามอีก 4 ถึง 8 สัปดาห์ว่ายังเห็นปล้องที่ก้นหรือไม่

เนื้อหาเรื่องวงจรหมัดอ่านต่อได้ที่ วิธีกำจัดหมัดแมวให้หมดทั้งตัวและทั้งบ้าน ส่วนแมวที่ล่าหนูหรือกินเหยื่อ ก็รับพยาธิตืดชนิดอื่นได้ ซึ่งต้องพึ่งการจำกัดการล่ามากกว่ายา

เก็บอุจจาระไปตรวจ ได้ข้อมูลอะไรเพิ่ม

การตรวจอุจจาระถูกกว่าการถ่ายพยาธิผิดชนิด และช่วยให้รู้ว่าได้ผลหรือไม่ CAPC แนะนำให้ตรวจด้วยวิธีลอยตะกอนร่วมกับการปั่นเหวี่ยง (fecal flotation with centrifugation) อย่างน้อย 4 ครั้งในปีแรกของลูกแมว และอย่างน้อยปีละ 2 ครั้งสำหรับแมวโตแล้วแต่ความเสี่ยง บางกรณีที่ไข่พยาธิน้อยมากหรือพยาธิยังไม่โตพอวางไข่ จะใช้การตรวจแอนติเจนหรือ PCR เสริม

วิธีเก็บตัวอย่างให้หมอใช้ได้

• ใช้อุจจาระใหม่จากกระบะทราย ภายในไม่กี่ชั่วโมง ไม่เอาก้อนที่เปื้อนทรายมากๆ
• ใส่ถุงซิปหรือกล่องปิดสนิท เขียนวันที่และชื่อแมว เก็บในตู้เย็นช่องธรรมดาถ้ายังไม่ได้ไปคลินิกทันที
• ถ้าเห็นตัวพยาธิหรือปล้อง ให้ถ่ายรูปและเก็บใส่ถุงมาด้วย
• แมวหลายตัว ระบุว่าตัวไหน หรือเก็บแยกกระบะ

ผลตรวจเป็นลบไม่ได้แปลว่าไม่มีพยาธิเสมอไป เพราะแมวบางตัวขับไข่ไม่สม่ำเสมอ นี่คือเหตุผลที่บางครั้งหมอเลือกถ่ายพยาธิตามความเสี่ยง แทนที่จะรอผล

หลังถ่ายพยาธิ ปกติแค่ไหน แปลกแค่ไหน

อาการที่พบได้ในวันแรกคือถ่ายเหลวนิดหน่อย เห็นเส้นเล็กๆ ในอุจจาระ หรืออาเจียนครั้งสองครั้ง เพราะพยาธิตายแล้วถูกขับออก แมวที่กินได้ ดื่มน้ำ ขับถ่ายปกติ และยังเล่นอยู่ ให้ดูต่อ 24 ถึง 48 ชั่วโมง

อาการที่ไม่ควรรอ ได้แก่ ซึมมาก ไม่กินเกิน 24 ชั่วโมง อาเจียนซ้ำ ถ่ายเหลวมีเลือด เหงือกซีด หรือหายใจลำบาก ลูกแมวอายุน้อยและแมวผอมแย่ลงเร็วกว่าแมวโต ถ้าอาการหนักให้ดูข้อมูลที่ สัญญาณแมวป่วยที่ควรไปหาหมอ และ แมวท้องเสีย ดูแลอย่างไร ประกอบ

พยาธิแมวติดคนได้ไหม

พยาธิตัวกลมแมว (Toxocara) ติดคนได้ เมอร์คและ CAPC ระบุตรงกัน โดยเด็กเสี่ยงที่สุด เพราะกลืนไข่จากดินหรือทรายที่ปนเปื้อนโดยเด็กมักเอามือเข้าปาก CAPC เตือนว่าไข่คงสภาพติดเชื้อในสิ่งแวดล้อมได้นานหลายปี ผลที่ตามมาในคนคือพยาธิตัวอ่อนเคลื่อนไปตามอวัยวะ เรียกว่า larva migrans ซึ่งอาจกระทบตาหรือระบบประสาท พบน้อยแต่มีผล

ข้อปฏิบัติที่ทำได้ทันที

• เก็บอุจจาระออกจากกระบะทรายทุกวัน เพราะไข่ที่เพิ่งออกมายังไม่พร้อมติดเชื้อ ต้องใช้เวลาในสิ่งแวดล้อม
• ล้างมือหลังเปลี่ยนทรายและก่อนกินอาหาร
• ปิดกระบะทรายกลางแจ้งหรือกระบะทรายเด็กเล่นไม่ให้แมวจรเข้าไปใช้
• เด็กเล็กที่ชอบหยิบของเข้าปาก อย่าให้เล่นใกล้กระบะทรายแมว

ค่าใช้จ่ายประมาณเท่าไร

ราคายาถ่ายพยาธิแตกต่างมากตามชนิดและขนาด จึงไม่มีตัวเลขเดียว ตัวอย่างที่เปิดเผยได้คือโรงพยาบาลสัตว์ คณะสัตวแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ซึ่งประกาศอัตราคลินิกสัตว์เล็กไว้ว่ายาถ่ายพยาธิทางเดินอาหารเริ่มต้นประมาณ 20 ถึง 60 บาท (ข้อมูลที่เปิดดู ตุลาคม 2569 ยังไม่รวมค่าตรวจและอาจเปลี่ยนตามประกาศใหม่) ส่วนคลินิกเอกชนจะบวกค่าตรวจร่างกายและค่าบริการตามราคาของแต่ละแห่ง จึงสูงกว่านี้ ควรถามราคารวมก่อน

ถ้าเลี้ยงลูกแมวและวางแผนฉีดวัคซีนไปพร้อมกัน ดูภาพรวมของค่าใช้จ่ายได้ที่ ค่าฉีดวัคซีนแมว ปีแรกและปีต่อไป และลำดับเข็มที่ ตารางวัคซีนแมว ซึ่งหมอมักนัดทั้งสองอย่างในรอบเดียวกัน

ปฏิทินถ่ายพยาธิตามช่วงวัย ที่เอาไปคุยกับหมอได้

ตารางนี้ใช้เป็นโครงสำหรับถามสัตวแพทย์ ไม่ใช่แผนตายตัว ให้แก้ตามผลตรวจอุจจาระและน้ำหนักจริงของแมว

ช่วงวัย	สิ่งที่มักวางแผนกัน	สิ่งที่เจ้าของทำ
2 ถึง 4 สัปดาห์	เริ่มรอบแรกตามแนวทางที่หมอเลือก ถ้าลูกแมวยังอยู่กับแม่	ชั่งน้ำหนักทุกสัปดาห์ แม่แมวพร้อมลูกให้หมอดูด้วย
4 ถึง 12 สัปดาห์	ซ้ำทุก 2 สัปดาห์	จดวันที่ แยกกระบะทรายจากแมวตัวอื่น
3 ถึง 6 เดือน	รายเดือน ตามแนวทางของเมอร์ค	ตรวจอุจจาระครั้งที่ 2 ถึง 3 ของปีแรก
6 ถึง 12 เดือน	ปรับตามความเสี่ยง	ตรวจอุจจาระอีกครั้งเมื่อครบ 1 ปี
แมวโตในบ้าน	ตรวจอุจจาระปีละ 1 ถึง 2 ครั้ง ถ่ายตามผล	คุมหมัดต่อเนื่อง
แมวโตที่ล่าเหยื่อ	ยารายเดือนหรือถ่ายปีละ 4 ครั้ง ตรวจอุจจาระปีละ 2 ครั้ง	เก็บอุจจาระทุกวัน ล้างมือ

วันนี้ถ้าเพิ่งรับลูกแมว ให้จดน้ำหนัก วันเกิดโดยประมาณ และประวัติแม่ ถ่ายรูปอุจจาระถ้าผิดปกติ แล้วพาไปตรวจพร้อมนัดวัคซีนเข็มแรก นัดถัดไปจะเรียงให้เอง