ประเด็นสำคัญ
- ฟันน้ำนมมักเริ่มโยกและหลุดราว 6 ขวบ โดยเริ่มจากฟันหน้ากลางล่าง แล้วไล่ไปถึงฟันกรามซี่หลังช่วง 10-12 ขวบ
- ฟันหลุดตามลำดับคร่าว ๆ เดียวกับตอนขึ้น แต่ช่วงอายุกว้าง ลูกบางคนเริ่มช้ากว่าเพื่อนได้โดยไม่ผิดปกติ
- ฟันโยกเพราะรากฟันน้ำนมถูกละลาย ปล่อยให้เด็กโยกเอง ถ้าต้องดึงให้ใช้ผ้าก๊อซจับแล้วดึงเร็วครั้งเดียว
- ปวดฟันไม่ใช่เรื่องปกติของฟันโยก ควรปรึกษาทันตแพทย์ และถ้าฟันขึ้นหรือหลุดช้ากว่าที่คาดเกิน 1 ปี ให้ถามทันตแพทย์
- ฟันแท้ซี่แรกคือฟันกรามหลังสุดที่ขึ้นราว 6-7 ขวบโดยไม่มีฟันน้ำนมหลุดก่อน หลายครอบครัวเข้าใจผิดว่าเป็นฟันน้ำนม
ฟันน้ำนมมักเริ่มหลุดตอนอายุราว 6 ขวบ โดยฟันหน้ากลางจะโยกก่อน และฟันกรามซี่หลังสุดมักหลุดช่วง 10-12 ขวบ ตามที่ American Academy of Pediatrics (AAP) ระบุไว้ในเว็บไซต์ HealthyChildren.org เด็กทั่วไปจึงใช้เวลาเปลี่ยนฟันนานกว่า 6 ปี และพ่อแม่มักเจอทั้งฟันโยก เลือดซึม ฟันขึ้นซ้อน และคำถามว่า "ลูกผิดปกติหรือเปล่า" หลายรอบ
ฟันน้ำนมทั้ง 20 ซี่ขึ้นครบราว 3 ขวบ (ADA ระบุว่ามักขึ้นครบก่อนหรือใกล้อายุนี้) ถ้าอยากทบทวนช่วงต้นของเรื่องนี้ อ่านเรื่อง ฟันน้ำนมขึ้นกี่เดือน ส่วนบทความนี้ต่อจากจุดที่ฟันเริ่มสลับกลับ จากฟันน้ำนมเป็นฟันแท้
ฟันหลุดตามลำดับเดียวกับที่ขึ้น
ฟันน้ำนมมักหลุดเรียงตามลำดับที่ขึ้นคร่าว ๆ คือฟันหน้าล่างก่อน แล้วฟันหน้าบน ฟันข้าง ฟันกรามซี่แรก เขี้ยว และฟันกรามซี่ที่สอง ตารางด้านล่างอิงช่วงอายุจากบทความของ Healthline ใช้ดูภาพรวม ไม่ใช่ตารางที่ต้องตรงเป๊ะ
| ฟันน้ำนม | ช่วงอายุที่หลุด |
|---|---|
| ฟันหน้ากลางล่าง | 6-7 ปี |
| ฟันหน้ากลางบน | 6-7 ปี |
| ฟันหน้าข้างบน | 7-8 ปี |
| ฟันหน้าข้างล่าง | 7-8 ปี |
| ฟันกรามซี่แรก (บนและล่าง) | 9-11 ปี |
| เขี้ยวล่าง | 9-12 ปี |
| เขี้ยวบน | 10-12 ปี |
| ฟันกรามซี่ที่สอง (บนและล่าง) | 10-12 ปี |
ตัวเลขที่ AAP ให้ไว้ตรงกับภาพนี้ในแง่ของจุดเริ่มและจุดจบ คือฟันหน้าราว 6 ขวบ และฟันกรามหลังราว 10-12 ขวบ โดยฟันแท้มักครบแทนที่เมื่อราว 13 ปี ข้อควรระวังคือมีแหล่งตัวเลขรายซี่หลายชุด ซึ่งแตกต่างกันเล็กน้อย การอ่านตารางเป็น "ช่วง" จึงปลอดภัยกว่าอ่านเป็น "วันครบกำหนด"
ลูกหลุดช้ากว่าเพื่อนได้ไหม
ได้ ช่วงอายุข้างต้นกว้างอยู่แล้ว และกรรมพันธุ์มีผล ลองถามคุณพ่อคุณแม่หรือพี่น้องว่าตอนเด็กฟันหลุดซี่แรกเมื่อไร แต่ Healthline ให้เกณฑ์ที่ใช้ได้จริงว่า ถ้าเด็กพลาดหลักไมล์ฟัน ทั้งการขึ้นและการหลุด ไปเกิน 1 ปี ควรพูดกับทันตแพทย์ เช่น ถึง 8 ขวบแล้วยังไม่มีฟันน้ำนมซี่ใดหลุดเลย
ทำไมฟันโยก และเด็กรู้สึกอย่างไร
ฟันน้ำนมโยกเพราะฟันแท้ที่รออยู่ใต้เหงือกค่อย ๆ ดันขึ้น และรากฟันน้ำนมถูกละลายไปทีละน้อย Healthline อธิบายว่าเมื่อรากละลายหมด ฟันซี่นั้นจะเหลือแค่เนื้อเหงือกยึดไว้ จึงหลุดออกมาได้โดยไม่ต้องใช้แรงมาก
เด็กหลายคนมีอาการเหงือกตึงหรือรู้สึกแปลก ๆ ช่วงที่ฟันโยกมาก ทำให้เลี่ยงอาหารแข็ง ไม่ใช่เรื่องผิดปกติ แต่ถ้ามีอาการปวดชัดเจน AAP แนะนำให้ติดต่อทันตแพทย์ทุกครั้งที่เด็กบ่นปวดฟัน เพราะอาจเป็นฟันผุ ระหว่างรอพบแพทย์ให้ยาพาราเซตามอลชนิดกินได้ตามขนาดที่เหมาะกับอายุและน้ำหนัก (ถามเภสัชกรหรือแพทย์ถ้าไม่แน่ใจ)
ฟันโยกแล้วควรทำอย่างไร
เริ่มจากกฎที่ง่ายที่สุด คือปล่อยให้ลูกใช้ลิ้นหรือนิ้วโยกเอง AAP ระบุว่าเด็กมักทำแบบนี้เองอยู่แล้ว ถ้าฟันโยกมากและลูกอยากให้พ่อแม่ช่วยดึง ให้ทำดังนี้
- ล้างมือให้สะอาด
- ใช้ผ้าก๊อซหรือกระดาษทิชชูจับฟันให้แน่น เพราะฟันลื่น
- บิดดึงเร็ว ๆ ครั้งเดียว ไม่ค่อย ๆ ดึงนาน
- ให้เด็กกัดผ้าก๊อซสะอาดไว้จนเลือดหยุด
ถ้าฟันไม่ยอมโยกหรือหลุดเอง AAP ระบุว่าทันตแพทย์ของเด็กอาจเป็นผู้ถอนให้ ซึ่งมักทำได้เร็วและเจ็บน้อยกว่าที่พ่อแม่กลัว อย่าฝืนดึงฟันที่ยังแน่นอยู่ ให้รอให้โยกเองหรือถามทันตแพทย์
หลังฟันหลุด
Healthline แนะนำให้บ้วนปากด้วยน้ำเกลืออ่อน ๆ วางผ้าก๊อซกดแผลไว้ และบอกเด็กว่าอย่าถ่มน้ำลายบ่อย เพราะแรงดันทำให้เลือดออกต่อ ถ้ายังเจ็บหลังเลือดหยุด ประคบผ้าเปียกเย็นที่แก้มด้านนอก กรณีเลือดไม่หยุดหรือมีรอยแผลลึกจากการล้ม ควรไปพบแพทย์
ฟันแท้ซี่แรกที่หลายบ้านนับผิด
NHS ระบุว่าฟันแท้ซี่หลังสุดมักเริ่มขึ้นราว 6-7 ปี ส่วนฟันแท้ที่เหลือจะขึ้นราว 11-14 ปี ฟันกรามแท้ซี่นี้ขึ้นต่อท้ายแถวฟันน้ำนม จึงไม่มีฟันน้ำนมหลุดก่อน หลายครอบครัวเลยนึกว่าเป็นฟันน้ำนมซี่ใหม่ และไม่ได้แปรงพิเศษ ทั้งที่ฟันแท้ซี่นี้ต้องอยู่ไปตลอดชีวิต NHS ระบุว่าทันตแพทย์ทาเคลือบหลุมร่องฟัน (fissure sealant) ในช่วงอายุเหล่านี้ได้ และเคลือบหนึ่งครั้งอยู่ได้นานถึง 4 ปี ลองถามทันตแพทย์ตอนตรวจฟันครั้งถัดไป
ADA ระบุว่าการเรียงตัวของฟันแท้เริ่มเห็นชัดราว 6 ขวบ ถ้าฟันแท้ที่โผล่มาดูซ้อนหรือเอียง ให้ถ่ายภาพไว้แล้วถามทันตแพทย์ในนัดตรวจครั้งถัดไป
ดูแลฟันช่วงสลับฟันให้ได้ผล
ช่วงฟันสลับ (ราว 6-12 ปี) เด็กมีทั้งฟันน้ำนมและฟันแท้ปนกันในปาก ซอกฟันแปลกไปจากเดิม แปรงจึงเข้าไม่ถึงบางจุด สิ่งที่ AAP และ ADA ระบุไว้ใช้ได้ทันที
- เด็กอาจต้องมีผู้ใหญ่ช่วยแปรงจนอายุ 7-10 ปี (AAP)
- ใช้ไหมขัดฟันวันละครั้ง (AAP) เมื่อฟันสองซี่ชิดกัน (ADA)
- อายุ 3-6 ปี ใช้ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ขนาดเม็ดถั่วเขียว และแปรงอย่างน้อย 2 นาที (ADA)
- ตรวจกับทันตแพทย์ปีละ 2 ครั้ง (AAP และ Healthline เสนอทุก 6 เดือน)
ถ้าลูกยังไม่ยอมแปรงฟัน ดูวิธีที่ลองได้ในบทความ ลูกไม่ยอมแปรงฟัน และวิธีจับแปรงทีละขั้นใน วิธีแปรงฟันเด็ก เรื่องอาหารช่วงวัยเรียนที่ช่วยให้ฟันและร่างกายโต อยู่ที่ โภชนาการเด็กวัยเรียน
เมื่อไรควรพบทันตแพทย์
ไม่ต้องรอถึงนัดตรวจครั้งถัดไปถ้าพบข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้
- เด็กบ่นปวดฟัน (AAP แนะนำให้ติดต่อทันตแพทย์ทุกครั้ง)
- ฟันหลุดก่อนวัยอย่างชัดเจน เช่น หลุดก่อนอายุ 4-5 ปี โดยไม่มีสาเหตุ
- ฟันน้ำนมไม่หลุดทั้งที่ฟันแท้ขึ้นแล้วและฟันดูเบียด
- ผ่านไปราว 6 เดือนหลังฟันหลุดแต่ยังไม่เห็นฟันแท้โผล่
- ฟันหลุดหรือบิ่นจากการกระแทกที่ไม่ใช่การโยกตามธรรมชาติ
ข้อ 2 และ 4 อิงจากคำแนะนำของคลินิกทันตกรรมเด็กทั่วไป ไม่ใช่เกณฑ์ตายตัวขององค์กรใดโดยเฉพาะ ใช้เป็นสัญญาณให้ถามเท่านั้น ส่วนเกณฑ์ "พลาดหลักไมล์เกิน 1 ปี" ข้างต้นมาจาก Healthline
ฟันหน้าที่เพิ่งหลุดเป็นช่วงที่ลูกเริ่มเข้าเกรด 1 พอดีหลายคน อ่านเรื่องการเตรียมตัวด้านอื่นเพิ่มได้ที่ เตรียมลูกเข้าป.1 ทั้งนี้ข้อมูลในบทความเป็นภาพรวมทั่วไป ถ้าฟันของลูกมีลักษณะต่างจากที่อธิบาย ให้ปรึกษาทันตแพทย์เด็กโดยตรง
คำถามที่พบบ่อย
ฟันแท้ขึ้นมาแล้วแต่ฟันน้ำนมยังไม่หลุด ต้องทำอย่างไร
เด็กบางคนมีฟันแท้โผล่ด้านหลังฟันน้ำนมซี่เดิม ทำให้เห็นเป็นสองแถว หลายกรณีฟันน้ำนมจะโยกเองและหลุดตามมา ให้สังเกตสองถึงสามสัปดาห์ ถ้าฟันน้ำนมไม่ขยับเลยในขณะที่ฟันแท้ขึ้นเต็มซี่แล้ว หรือฟันแท้ดูเบียดมาก ให้ทันตแพทย์ประเมิน บางครั้งทันตแพทย์จะถอนซี่น้ำนมให้
ฟันน้ำนมซี่หน้าหลุดตั้งแต่ 4 ขวบ ผิดปกติไหม
ฟันน้ำนมที่หลุดเร็วกว่าเกณฑ์มาก มักมีสาเหตุ เช่น ถูกกระแทก หรือฟันผุลามจนต้องถอน ควรพาไปให้ทันตแพทย์เด็กดู เพราะฟันซี่ข้างเคียงอาจเอียงมาแทนที่ว่างจนฟันแท้ขึ้นไม่ตรง ทันตแพทย์จะบอกได้ว่าต้องใส่ที่รักษาช่องว่างหรือไม่
ฟันน้ำนมหลุดแล้วมีเลือดออกนานแค่ไหน
เลือดซึมเล็กน้อยหลังฟันหลุดเป็นเรื่องปกติ ให้กัดผ้าก๊อซสะอาดแน่น ๆ และไม่ถ่มน้ำลายบ่อย ๆ เพราะทำให้เลือดออกต่อ ถ้ากัดผ้าก๊อซเต็มที่แล้วเลือดยังไหลไม่หยุด หรือเด็กมีโรคเลือดที่ทราบอยู่แล้ว ให้ติดต่อแพทย์หรือทันตแพทย์ทันที
แหล่งอ้างอิง
- When Children Begin to Lose Their Baby Teeth | HealthyChildren.org (American Academy of Pediatrics)
- When Do Baby Teeth Fall Out? Age, Order, Complications, More | Healthline
- Baby Teeth | MouthHealthy (American Dental Association)
- Taking care of children's teeth | NHS
