ท่อประปามีกี่ประเภท เทียบ PVC PE PP-R เหล็ก และทองแดง

ถ้าถามช่างประปาว่าท่อน้ำมีกี่ประเภท คำตอบที่ได้มักเป็นยี่ห้อหรือสีท่อ ซึ่งไม่ช่วยให้ตัดสินใจ เราแบ่งตามวัสดุจะชัดกว่า เพราะวัสดุเป็นตัวกำหนดว่าท่อทนน้ำร้อนได้ไหม ทนแดดได้ไหม ต่อด้วยวิธีอะไร และพังแบบไหนเมื่ออายุมากขึ้น

ท่อน้ำดีที่เจอในบ้านไทยแบ่งได้ห้ากลุ่ม คือ PVC, PE, PP-R, เหล็กอาบสังกะสี และทองแดง สองกลุ่มแรกมีมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมสำหรับท่อน้ำดื่มที่เปิดอ่านได้ ส่วนสามกลุ่มหลังผมจะเล่าจากมุมงานหน้างาน โดยไม่ใส่ตัวเลขสเปกที่ตรวจสอบไม่ได้

ภาพรวมห้าวัสดุในตารางเดียว

วัสดุ	น้ำเย็น	น้ำร้อน	วิธีต่อหลัก	จุดเด่น	จุดที่ต้องระวัง
PVC	ใช้ได้	ไม่ใช้	น้ำยาประสาน หรือแหวนยางในท่อปลายบาน	หาง่าย ต่อง่าย มีหลายชั้นคุณภาพ	แดดและความร้อน ข้อต่อที่ทาน้ำยาไม่ดี
PE	ใช้ได้	ตามที่ผู้ผลิตระบุ	ข้อต่อสวมอัด หรือเชื่อมด้วยความร้อน	ยืดหยุ่น ม้วนยาว ข้อต่อน้อย	ต้องใช้ข้อต่อที่ตรงชนิดท่อ
PP-R	ใช้ได้	ใช้ได้ตามสเปกผู้ผลิต	เชื่อมด้วยความร้อน	เนื้อเดียวกันตรงรอยต่อ	ต้องมีเครื่องเชื่อมและช่างที่ชำนาญ
เหล็กอาบสังกะสี	ใช้ได้	ใช้ได้	เกลียว	แข็งแรง ทนกระแทก	สนิมและตะกรันภายในเมื่ออายุมาก
ทองแดง	ใช้ได้	ใช้ได้	บัดกรี หรือข้อต่ออัด	ทนร้อน ท่อบาง	ราคาวัสดุสูง ต้องใช้ช่างเฉพาะ

ตารางนี้ใช้คัดตัวเลือกเบื้องต้นเท่านั้น สเปกแรงดันและอุณหภูมิที่ใช้ได้จริงของ PE, PP-R และทองแดงแต่ละรุ่นต้องอ่านจากเอกสารผู้ผลิตของท่อที่จะซื้อ

PVC ท่อสีฟ้าที่บ้านส่วนใหญ่ใช้

ท่อ PVC น้ำดื่มผลิตตาม มอก.17-2561 มาตรฐานกำหนดว่าท่อต้องเป็นสีฟ้า ใช้กับความดันใช้งานสูงสุดไม่เกิน 13.5 บาร์ที่อุณหภูมิอ้างอิง 27 องศาเซลเซียส และเหมาะกับที่ที่ไม่ถูกแสงแดดโดยตรงเท่านั้น แบ่งชั้นคุณภาพเป็น PVC 5, 7, 8.5, 10.5 และ 13.5 ตามความดันระบุ

PVC เหมาะกับท่อน้ำเย็นที่ฝังผนังหรือเดินในร่ม ซ่อมง่ายเพราะช่างทุกคนมีข้อต่อและน้ำยาประสานติดรถ ข้อจำกัดอยู่ที่ความร้อนกับแดด ท่อที่ต่อออกจากเครื่องทำน้ำอุ่นแบบหม้อต้ม หรือเดินบนดาดฟ้าโดยไม่มีอะไรบัง ไม่ควรเป็น PVC รายละเอียดชั้นคุณภาพ ตัวอักษรบนท่อ และขนาดท่อแต่ละชั้นอยู่ในท่อ PVC

PE ท่อม้วนสำหรับงานฝังดินและเส้นยาว

ท่อพอลิเอทิลีนสำหรับน้ำดื่มมีมาตรฐาน มอก.982-2556 เกณฑ์ตรวจสอบของ สมอ. ระบุรายละเอียดที่ช่วยให้อ่านสเปกออก

• ชนิดวัสดุแบ่งเป็น PE 80 และ PE 100 ตัวเลขยิ่งสูง เนื้อวัสดุยิ่งรับแรงได้มาก
• ชั้นความดันบอกด้วย SDR คืออัตราส่วนเส้นผ่านศูนย์กลางต่อความหนา ค่า SDR ยิ่งต่ำ ผนังยิ่งหนา
• ตัวอย่างในเกณฑ์ คือ SDR 11 เท่ากับ PN 12.5 สำหรับ PE 80 และ PN 16 สำหรับ PE 100 ส่วน SDR 13.6 เท่ากับ PN 10 และ PN 12.5 ตามลำดับ
• สีท่อเป็นสีดำหรือสีฟ้า มีทั้งแบบมีแถบสีและแบบหลายชั้น
• ขนาดครอบคลุมตั้งแต่ 16 ถึง 2,000 มิลลิเมตร

จุดแข็งของ PE คือความยืดหยุ่น ท่อเส้นยาวม้วนมาเป็นขด เดินจากมาตรวัดน้ำหน้าบ้านถึงตัวบ้านได้โดยมีรอยต่อน้อยมาก และรับการทรุดตัวของดินได้ดีกว่าท่อแข็ง ช่างจึงนิยมใช้กับท่อฝังดินนอกบ้าน ท่อเมนในโครงการ และงานเกษตร ข้อที่ต้องระวังคือข้อต่อ PE ต้องตรงกับชนิดและขนาดท่อ ข้อต่อสวมอัดที่ไม่เข้ากันหลุดได้เมื่อแรงดันกระชาก

PP-R ท่อเชื่อมความร้อน ใช้ได้ทั้งน้ำเย็นและน้ำร้อน

ท่อ PP-R เป็นพลาสติกอีกชนิดที่ต่อกันด้วยการเชื่อมความร้อน ช่างใช้หัวเชื่อมให้ความร้อนทั้งปลายท่อและข้อต่อพร้อมกัน แล้วสวมเข้าหากัน เนื้อพลาสติกจะหลอมเป็นชิ้นเดียว รอยต่อที่ทำถูกจึงไม่มีน้ำยาหรือแหวนยางให้เสื่อม

ผมเลือก PP-R เมื่อบ้านมีระบบน้ำร้อนรวม เช่นเครื่องทำน้ำร้อนแบบหม้อต้มที่จ่ายหลายห้อง หรือโซลาร์เซลล์ทำน้ำร้อนบนหลังคา ข้อเสียคือต้องใช้เครื่องเชื่อมและช่างที่ทำเป็น รอยเชื่อมที่ร้อนไม่พอหรือดันท่อเข้าลึกเกินจะทำให้รูในตีบหรือรอยต่อไม่สนิท ผมยังไม่พบมาตรฐาน มอก. เฉพาะสำหรับท่อ PP-R ในฐานข้อมูลที่ค้นได้ จึงแนะนำให้ขอเอกสารสเปกจากผู้ผลิตทุกครั้ง โดยดูอุณหภูมิและแรงดันใช้งานต่อเนื่องที่ผู้ผลิตรับรอง ถ้ากำลังจะเปลี่ยนเครื่องทำน้ำอุ่นพร้อมเดินท่อน้ำร้อนใหม่ ดูการเลือกเครื่องได้ในเปลี่ยนเครื่องทำน้ำอุ่น

เหล็กอาบสังกะสี ท่อในบ้านอายุหลายสิบปี

บ้านที่สร้างก่อนท่อพลาสติกจะแพร่หลาย และอาคารเก่าในเมือง มักยังมีท่อเหล็กอาบสังกะสีต่อเกลียวอยู่ในผนัง ท่อชนิดนี้แข็งแรงและทนกระแทก แต่ผิวสังกะสีด้านในหมดอายุไปตามเวลา เมื่อเนื้อเหล็กเริ่มเป็นสนิม จะเกิดอาการสามอย่างตามมา

• น้ำเป็นสีเหลืองหรือสีสนิม โดยเฉพาะตอนเปิดก๊อกครั้งแรกของวัน
• น้ำเบาลงทีละน้อย เพราะสนิมและตะกรันพอกจนรูในแคบ
• รั่วตามเกลียวข้อต่อ ซึ่งเป็นจุดที่เนื้อเหล็กบางที่สุด

ประกาศของการประปานครหลวงแนะนำว่าถ้าน้ำมีสีผิดปกติ ให้เปิดน้ำทิ้งไว้ 5-10 นาทีก่อนใช้ ถ้าเปิดทิ้งแล้วยังไม่ใส และบ้านยังใช้ท่อเหล็ก ผมมองว่าถึงเวลาวางแผนเปลี่ยนท่อ ซ่อมทีละจุดจะไม่จบ เพราะท่อทั้งเส้นอายุเท่ากัน

ทางเลือกนี้มักถูกกว่าการสกัดหาท่อเก่าทุกเส้น ดูการแยกค่าใช้จ่ายได้ในซ่อมท่อน้ำรั่วราคาเท่าไหร่ ซึ่งอ้างอิงอัตราเปลี่ยนหรือเดินท่อใหม่ขนาด 40 มม. ของ กปน. ที่เริ่มต้น 150 บาทต่อเมตร ณ ประกาศวันที่ 13 สิงหาคม 2567

ทองแดง ท่อน้ำร้อนในงานสเปกสูง

ท่อทองแดงทนความร้อนดี ผนังบาง และใช้กันมากในงานน้ำร้อนของโรงแรมหรือบ้านที่ออกแบบระบบน้ำร้อนรวม การต่อทำด้วยการบัดกรีหรือข้อต่ออัดเฉพาะ ซึ่งต้องใช้ช่างที่มีเครื่องมือ

ในบ้านพักอาศัยทั่วไป ทองแดงไม่ค่อยคุ้ม เพราะราคาวัสดุและค่าแรงสูงกว่าท่อพลาสติกสำหรับน้ำร้อนมาก และต้องระวังเรื่องจุดเปลี่ยนวัสดุ ถ้าต่อทองแดงเข้ากับท่อเหล็กโดยตรง โลหะสองชนิดที่สัมผัสกันในน้ำจะกัดกร่อนกันเร็วขึ้น ช่างจึงใช้ข้อต่อคั่นกลาง

ท่อกับคุณภาพน้ำที่ปลายก๊อก

ท่อน้ำดีเป็นทางผ่านของน้ำที่เราดื่มและใช้ทำอาหาร มาตรฐานท่อน้ำดื่มจึงคุมเนื้อวัสดุด้วย ไม่ได้คุมแค่แรงดัน มอก.17-2561 กำหนดให้ท่อ PVC น้ำดื่มทำจากเรซินบริสุทธิ์ ใช้วัสดุใช้ซ้ำได้เฉพาะเศษจากกระบวนการผลิตในโรงงานเดิม กำหนดไวนิลคลอไรด์มอนอเมอร์คงค้างในเรซินไม่เกิน 1 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม และจำกัดตะกั่วกับแคดเมียมในเนื้อท่อ

ข้อนี้เป็นเหตุผลที่ผมไม่ยอมให้ใช้ท่อสีอื่นหรือท่อที่ไม่มีตัวอักษรระบุเป็นท่อน้ำดื่มมาแทน แม้จะเป็นท่อสั้นๆ ช่วงเดียว ท่อร้อยสายไฟหรือท่อระบายไม่ได้ผ่านเกณฑ์ชุดเดียวกัน

ปลายทางอีกด้านคือการสังเกตน้ำที่ออกจากก๊อก กรมอนามัยระบุว่าน้ำประปาที่ผ่านการผลิตได้มาตรฐานต้องมีคลอรีนอิสระคงเหลือ หรือได้กลิ่นคลอรีนอ่อนๆ น้ำที่ไหลผ่านถังพักและท่อในบ้านแล้วกลิ่นคลอรีนหายไปหมด มีตะกอน หรือมีสีผิดปกติ เป็นสัญญาณให้ตรวจถังเก็บน้ำและท่อช่วงที่อายุมากที่สุด

ตรวจท่อในบ้านมือสองก่อนซื้อ

บ้านมือสองเป็นกรณีที่ควรตรวจท่อเป็นพิเศษ รายการนี้ใช้เดินตรวจได้ในวันดูบ้าน โดยไม่ต้องรื้ออะไร

1. ดูท่อที่โผล่ออกมาให้เห็น เช่นหลังมาตรวัดน้ำ ใต้อ่างล้างจาน หลังโถส้วม และที่ปั๊มน้ำ ว่าเป็นวัสดุอะไร ถ้าเห็นท่อเหล็กเกลียว ให้สันนิษฐานว่าในผนังเป็นเหล็กด้วย
2. เปิดก๊อกที่ไกลจากมาตรที่สุดทิ้งไว้ครู่หนึ่ง ดูสีน้ำและแรงน้ำ แล้วเปิดก๊อกอีกจุดพร้อมกัน ดูว่าแรงตกมากไหม
3. ปิดก๊อกทุกตัว ดูมาตรวัดน้ำว่าหยุดนิ่งหรือไม่
4. หาคราบน้ำบนฝ้าใต้ห้องน้ำชั้นบน และขอบผนังที่ติดกับห้องน้ำ
5. ถามเจ้าของเดิมว่าเคยเปลี่ยนท่อเมื่อไร ใช้วัสดุอะไร และมีแบบแนวท่อเก็บไว้หรือไม่

ถ้าผลข้อ 2 หรือข้อ 3 ไม่ผ่าน ให้นำค่าเปลี่ยนท่อไปคิดรวมในงบรีโนเวทหรือใช้ต่อรองราคา

เลือกตามตำแหน่ง ไม่ใช่ตามความเคยชิน

บ้านหลังเดียวใช้ท่อหลายวัสดุได้ และมักควรใช้ด้วย ผมแบ่งตามตำแหน่งแบบนี้

ตำแหน่ง	วัสดุที่ผมเลือกก่อน	เหตุผล
มาตรวัดน้ำถึงตัวบ้าน ฝังดิน	PE	ยืดหยุ่น รอยต่อน้อย รับดินทรุดได้
จากมาตรหรือปั๊มเข้าถังเก็บน้ำ	PVC ชั้นคุณภาพสูง หรือ PE	น้ำเย็น แรงดันขึ้นลง
ท่อน้ำเย็นในผนังห้องน้ำและครัว	PVC	ซ่อมง่าย ช่างทุกคนทำได้
ท่อน้ำร้อนจากหม้อต้มหรือโซลาร์	PP-R หรือทองแดง	ทนความร้อนต่อเนื่อง
ท่อเดินลอยบนดาดฟ้า	วัสดุที่ทนแดด หรือหุ้มฉนวน	PVC ไม่ควรโดนแดดตรง

ท่อจากถังเก็บน้ำบนดินหรือใต้ดินไปปั๊มเป็นอีกช่วงที่ควรคิดให้ดี เพราะท่อดูดที่รั่วจะทำให้ปั๊มดูดอากาศ ดูการจัดวางถังและท่อได้ในถังเก็บน้ำ

ก่อนเปลี่ยนท่อ ถามช่างสิ่งนี้

• ท่อที่จะใช้เป็นวัสดุอะไร มาตรฐานอะไร ชื่อขนาดและชั้นคุณภาพเท่าไร
• ท่อน้ำร้อนใช้วัสดุอะไร ผู้ผลิตรับรองอุณหภูมิใช้งานเท่าไร
• ข้อต่อเป็นของผู้ผลิตเดียวกับท่อหรือไม่
• จะทดสอบแรงดันก่อนปิดผนังอย่างไร และให้เราดูได้ไหม
• จุดเปลี่ยนวัสดุอยู่ตรงไหน เข้าถึงได้ไหมถ้าต้องซ่อม
• รับประกันการรั่วที่ข้อต่อกี่เดือน

ถ้าช่างตอบข้อแรกได้แค่ยี่ห้อ ให้ขอให้อ่านตัวอักษรบนท่อให้ฟัง ท่อที่ผ่านมาตรฐานจะมีข้อมูลพิมพ์อยู่บนเนื้อท่อเสมอ และถ้าหลังเปลี่ยนแล้วยังสงสัยว่ามีรั่ว วิธีไล่หาจุดอยู่ในหาจุดท่อน้ำรั่ว