หาจุดท่อน้ำรั่ว เริ่มจากมาตรวัดน้ำ แล้วค่อยแคบลงทีละส่วน

บิลค่าน้ำที่สูงขึ้นโดยที่คนในบ้านใช้เท่าเดิม ปั๊มน้ำที่ติดดับถี่ทั้งที่ไม่มีใครเปิดก๊อก หรือผนังที่มีรอยชื้นเป็นทางยาว คือสัญญาณว่าน้ำหนีออกจากระบบ วิธีหาที่ได้ผลคือไล่จากภาพใหญ่ไปภาพเล็ก เริ่มจากยืนยันด้วยมาตรวัดน้ำว่ามีรั่วจริง ตัดระบบเป็นส่วน แล้วค่อยลงไปดูจุดที่สงสัย ไม่ต้องรื้อผนังตั้งแต่ต้น

ยืนยันก่อนว่ารั่วจริง ด้วยมาตรวัดน้ำ

มาตรวัดน้ำคือเครื่องมือหาท่อรั่วที่ถูกที่สุดและอยู่หน้าบ้านอยู่แล้ว ขั้นตอนตามที่ กปน. แนะนำคือปิดก๊อกทุกจุดในบ้าน แล้วดูว่ามิเตอร์ยังเดินหรือไม่ ถ้ายังเดิน แสดงว่ามีน้ำไหลผ่านมิเตอร์ตลอดเวลาโดยไม่มีใครใช้

ทำให้ละเอียดขึ้นได้แบบนี้

1. ให้ทุกคนหยุดใช้น้ำ ปิดเครื่องซักผ้า เครื่องล้างจาน และอย่ากดชักโครก
2. จดตัวเลขบนมิเตอร์ทุกหลัก รวมหลักเศษที่เป็นเข็มหรือลูกกลิ้งหลักสุดท้าย ถ่ายรูปไว้ก็ได้
3. รอ 2 ชั่วโมงโดยไม่ใช้น้ำ (EPA ใช้เกณฑ์นี้) หรือถ้าจะออกจากบ้านทั้งวัน จดตอนเช้าและเย็นเทียบกัน
4. อ่านซ้ำ ถ้าตัวเลขเปลี่ยนแม้นิดเดียว ให้ถือว่ามีรั่ว

มาตรวัดแบบเข็มส่วนใหญ่มีเข็มหรือดาวดวงเล็กที่หมุนไวเมื่อมีน้ำไหลแม้เพียงนิดเดียว ถ้าเข็มนี้หมุนทั้งที่ปิดก๊อกหมด ไม่ต้องรอ 2 ชั่วโมงก็บอกได้แล้ว ถ้ามิเตอร์ของคุณเป็นแบบดิจิทัลหรือมีฝาบังรอยเข็ม ให้ใช้ตัวเลขหลักเศษแทน

ถ้ามิเตอร์หยุดนิ่งแต่บิลยังสูง สาเหตุมักอยู่ที่พฤติกรรมการใช้ มิเตอร์เก่า หรือการอ่านเลขผิด ไม่ใช่ท่อรั่ว การประปานครหลวงรับตรวจมิเตอร์ได้ ถ้าตรวจแล้วมิเตอร์คลาดเคลื่อน การประปาเป็นผู้ออกค่าตรวจและปรับยอดให้ แต่ถ้ามิเตอร์ถูกต้อง ผู้ใช้น้ำเป็นฝ่ายจ่ายค่าตรวจ

อ่านตัวเลขเป็นปริมาณน้ำที่เสีย

มิเตอร์บ้านอ่านเป็นลูกบาศก์เมตร (1 ลูกบาศก์เมตร เท่ากับ 1,000 ลิตร) ลองคำนวณจากตัวอย่างสมมติ ถ้าตัวเลขเดิน 0.02 ลูกบาศก์เมตรในช่วง 2 ชั่วโมงที่ไม่มีใครใช้น้ำ

ตัวเลข	ผลคำนวณ
ที่เดินใน 2 ชั่วโมง	20 ลิตร
ต่อชั่วโมง	10 ลิตร
ต่อวัน	240 ลิตร
ต่อเดือน (30 วัน)	7.2 ลูกบาศก์เมตร

รั่วขนาดนี้ฟังไม่ออก มองไม่เห็น แต่เป็นน้ำที่เพิ่มในบิลทุกเดือนโดยไม่มีใครได้ใช้ ทำให้เห็นว่าทำไมการหาจุดรั่วจึงคุ้มกว่าปล่อยไว้ เพราะรอยรั่วมักไม่เล็กลงเอง มีแต่ใหญ่ขึ้น

ตัดระบบเป็นส่วน ด้วยวาล์วที่มีอยู่

เมื่อรู้ว่ามีรั่ว คำถามต่อมาคือรั่วส่วนไหน ถ้าบ้านมีวาล์วแยกส่วน ใช้วิธีปิดทีละตอนแล้วดูมิเตอร์ ถ้าไม่มี ก็ใช้วาล์วมุมใต้สุขภัณฑ์ที่มีอยู่ทุกจุดช่วยแทน

ลำดับที่ใช้ได้กับบ้านส่วนใหญ่

1. ปิดวาล์วหลังมิเตอร์ แล้วดูมิเตอร์ ถ้าหยุด แสดงว่ามิเตอร์ไม่รั่ว รอยรั่วอยู่หลังวาล์วจริง
2. เปิดวาล์วหลัก แล้วปิดวาล์วที่ไปถังเก็บน้ำหรือปั๊ม ถ้ามีถังเก็บน้ำหรือปั๊ม ดูมิเตอร์ซ้ำ
3. ปิดวาล์วมุมของชักโครกทีละตัว แล้วดูมิเตอร์ ตัวไหนปิดแล้วหยุด ตัวนั้นรั่ว
4. ปิดวาล์วของห้องน้ำทีละห้องหรือของครัว ถ้าบ้านแยกวาล์วไว้ แล้วดูมิเตอร์

ปิดแล้วมิเตอร์หยุด	จุดรั่วอยู่ที่
วาล์วหลังมิเตอร์	ท่อหลังมิเตอร์ทั้งระบบ (ถ้าหยุดที่นี่ ส่วนนอกไม่รั่ว)
วาล์วไปถังเก็บน้ำหรือปั๊ม	ถัง ลูกลอย ปั๊ม หรือท่อรอบถัง
วาล์วมุมชักโครก	ลูกยางกันน้ำ ลูกลอยในโถ หรือสายน้ำดีของชักโครก
วาล์วห้องน้ำหรือห้องครัว	ท่อในส่วนนั้น รวมสุขภัณฑ์และก๊อกทุกตัวในห้อง
ไม่หยุดเลย	ท่อก่อนวาล์วที่ปิด เช่น ท่อระหว่างมิเตอร์กับวาล์ว

สุขภัณฑ์รั่วก่อนท่อแตก ตรวจพวกนี้ก่อนเรียกช่าง

รอยรั่วที่ทำให้มิเตอร์เดินตอนไม่มีคนใช้น้ำ ส่วนมากมาจากสุขภัณฑ์ที่ซีลเสื่อม มากกว่าท่อแตก สามจุดนี้ตรวจได้ในสิบนาที

ชักโครก เป็นตัวการอันดับหนึ่ง ถอดฝาถังพักน้ำ หยดสีผสมอาหารลงไปสองสามหยด ห้ามกดชักโครก รอ 10 นาทีตามคำแนะนำของ EPA ถ้าสีไหลลงโถ ยางกันน้ำ (flapper) รั่ว เปลี่ยนยางตัวนี้ได้เองโดยปิดวาล์วมุมแล้วถอดโซ่ ยางที่แข็งหรือเป็นคราบเมือกควรเปลี่ยนอย่างน้อยทุก 5 ปี และควรเอาของเดิมไปเทียบที่ร้าน ถ้าเสียงน้ำไหลซ่าตลอดแต่สีไม่ลงโถ ให้ดูลูกลอยกับก้านวาล์วน้ำเข้า ระดับน้ำที่สูงเกินระดับน้ำล้นจะไหลลงท่อล้นไปเงียบๆ

ก๊อกและฝักบัว ก๊อกที่หยดหนึ่งหยดต่อวินาที EPA ประเมินว่าเสียน้ำมากกว่า 3,000 แกลลอนต่อปี หรือราว 11,000 ลิตร ฝักบัวที่หยด 10 ครั้งต่อนาทีหลังปิด เสียมากกว่า 500 แกลลอนต่อปี ราว 1,900 ลิตร ถ้าก๊อกหยด ดูวิธีซ่อมได้ในบทความซ่อมก๊อกน้ำหยด ส่วนก๊อกสนามที่ปล่อยให้รั่วที่ก้านหรือที่เกลียวสายยาง มักถูกลืมเพราะอยู่นอกสายตา เดินดูหลังฝนหยุดหรือหลังรดน้ำต้นไม้จะเห็นดินเปียกใต้ก๊อก

วาล์วมุมและสายน้ำดี ใต้อ่างล้างหน้าและหลังชักโครก ใช้กระดาษทิชชูแห้งเช็ดรอบวาล์วมุมและข้อต่อสายถัก รอสักครู่แล้วดู ทิชชูที่ชื้นหรือมีคราบสนิมเขียวบอกว่าซึมอยู่ ข้อต่อพวกนี้ขันมือให้แน่นแล้วขันประแจเพิ่มไม่เกินหนึ่งในสี่รอบก็มักหยุด ถ้ายังรั่วให้เปลี่ยนยางแหวนหรือสายทั้งเส้น

ท่อที่ซ่อนอยู่ในผนังและใต้พื้น อ่านจากสัญญาณที่ปรากฏ

ถ้าปิดวาล์วมุมทุกตัวแล้วมิเตอร์ยังเดิน และสุขภัณฑ์ทั้งหมดเรียบร้อย รอยรั่วน่าจะอยู่ในท่อที่มองไม่เห็น ตอนนี้ต้องอ่านสัญญาณรอบบ้านแทนการเปิดผนัง

สัญญาณ	น่าจะเป็น
รอยเปื้อนหรือสีหลุดล่อนเป็นแนวตั้งหรือแนวยาวบนผนัง	ท่อฝังผนังรั่ว ตามแนวท่อ
กระเบื้องพื้นห้องหนึ่งอุ่นกว่าบริเวณรอบ	ท่อน้ำร้อนใต้พื้นรั่ว
ได้ยินเสียงฟู่หรือน้ำไหลเบาๆ ตอนเงียบ ปิดก๊อกหมดแล้ว	ท่อมีแรงดันรั่ว ใกล้ผนังหรือฝ้า
เศษดินตะกอนหรือน้ำขังเป็นแนวนอกบ้าน หรือหญ้าเขียวกว่ารอบเป็นทางยาว	ท่อฝังดินระหว่างมิเตอร์กับตัวบ้านรั่ว
พื้นปูนหรือกระเบื้องล้มหรือกระเบื้องร่อน	น้ำเซาะใต้พื้น เกิดต่อเนื่องหลายสัปดาห์
รอยชื้นบนฝ้าห้องล่าง	ท่อชั้นบนรั่ว หรือรอยรั่วจากห้องน้ำชั้นบน ดูเพิ่มในฝ้าเพดานรั่ว

ระวังข้อนี้ รอยชื้นบนผนังไม่ได้แปลว่าท่อประปารั่วเสมอไป อาจเป็นน้ำฝนซึมหรือความชื้นสะสมที่ผนังไม่มีกันซึม ซึ่งมีวิธีแยกแยะต่างกัน ถ้าบริเวณที่ชื้นไม่เปลี่ยนตามฝน ไม่ขึ้นรา และมิเตอร์เดินตอนปิดก๊อกหมด ค่อยสรุปว่าเป็นท่อประปา ถ้าผนังชื้นหลังฝนตกเท่านั้น ให้อ่านปัญหาผนังชื้นและขึ้นรา

ถังเก็บน้ำและปั๊ม จุดที่ถูกลืมบ่อย

กปน. ระบุว่ารอยรั่วที่ควรสังเกตมีทั้งผนังและพื้นที่ซึม ท่อน้ำรั่ว และอุปกรณ์อย่างถังเก็บน้ำกับปั๊ม บ้านที่ใช้ถังเก็บน้ำพร้อมปั๊มมีจุดรั่วเพิ่มอีกหลายจุดที่หลายคนไม่ได้ดู

ลูกลอยถังเก็บน้ำที่ปิดไม่สนิทจะปล่อยให้น้ำไหลล้นออกท่อล้นตลอด มิเตอร์จึงเดินแม้ไม่มีใครใช้ น้ำที่ล้นมักไหลลงรางน้ำหรือลงดิน จึงไม่มีใครเห็น ให้ขึ้นไปดูหรือเดินดูปลายท่อล้นหลังจากไม่ได้ใช้น้ำสักพัก

อีกสัญญาณคือปั๊มสตาร์ทบ่อยเกินไป Hitachi ระบุไว้ในหน้าสนับสนุนปั๊มน้ำของไทยว่า ถ้าปั๊มเปิดปิดถี่ ให้ตรวจก๊อก ท่อ และสุขภัณฑ์ทุกจุดรวมถึงข้อต่อว่ารั่วหรือไม่ เมื่อมีรอยรั่วเล็กๆ ที่ปลายระบบ แรงดันจะตกลงช้าๆ จนสวิตช์ความดันสั่งให้ปั๊มทำงานซ้ำ ลองฟังเสียงปั๊มตอนบ้านเงียบ ถ้าปั๊มติดเป็นจังหวะทุกไม่กี่นาทีทั้งที่ไม่มีใครใช้น้ำ นั่นคือรอยรั่วที่ซ่อนอยู่หลังปั๊ม ตัวปั๊มเองมีโอกาสรั่วที่ซีลเพลาหรือข้อต่อท่อดูดก็ได้ ถ้าเห็นหยดน้ำใต้ตัวปั๊ม อย่าแกะซีลเอง ให้ช่างดู

ถ้าสงสัยปั๊ม ให้ตัดเบรกเกอร์ของปั๊มก่อนเข้าไปจับหรือเช็ด มือเปียกกับไฟฟ้าไม่ปลอดภัย และการตรวจสายไฟของปั๊มเป็นงานของช่างไฟ

เครื่องมือที่ช่างใช้ และค่าสำรวจที่ควรรู้

เมื่อไล่แล้วยังไม่เจอ งานที่เหลือเป็นของช่างที่มีเครื่องมือ วิธีที่ใช้กันมีสามแนว คือฟังเสียงน้ำรั่วด้วยเครื่องฟังเสียงที่ท่อและพื้น อัดความดันในท่อแล้ววัดว่าความดันตกหรือไม่ และใช้เครื่องตรวจจับความร้อนหรือกล้องความร้อนเพื่อหาท่อน้ำร้อนใต้พื้น ช่างที่ดีจะบอกวิธีที่จะใช้ก่อนเริ่ม และไม่เสนอสกัดผนังก่อนใช้เครื่องมือ

สำหรับบ้านในเขตให้บริการของ กปน. มีบริการสำรวจและซ่อมท่อประปาโดยช่างของการประปา อัตราค่าบริการที่ประกาศบนเว็บไซต์ กปน. ระบุว่า บ้านไม่เกิน 100 ตารางวาหรือไม่เกิน 4 ชั้น

งาน	ค่าบริการเริ่มต้น
สำรวจแล้วไม่พบจุดรั่ว	250 บาทต่อครั้ง
พบจุดรั่ว ไม่ใช้เครื่องมือ	550 บาทต่อครั้ง
พบจุดรั่ว ใช้เครื่องมือ	750 บาทต่อครั้ง
ซ่อมท่อขนาดไม่เกิน 50 มิลลิเมตร	เริ่มต้น 730 บาท

ตัวเลขนี้เป็นราคาเริ่มต้นตามหน้าเว็บไซต์ กปน. ช่วงที่เขียนบทความ ราคางานจริงขึ้นกับสภาพหน้างาน และเจ้าหน้าที่จะเสนอราคาซ่อมก่อนลงมือ โทรสอบถามและนัดคิวที่ MWA Call Center 1125 หรือผ่านแอป MWA onMobile บ้านที่อยู่ในเขตการประปาส่วนภูมิภาคให้ติดต่อสาขาในพื้นที่ ส่วนช่างเอกชนมีอัตราต่างกันมาก ควรขอใบเสนอราคาที่แยกค่าสำรวจกับค่าซ่อมออกจากกัน

ซ่อมเองได้แค่ไหน และตรงไหนต้องหยุด

ซ่อมเองได้ถ้ารอยรั่วอยู่ที่ข้อต่อหรือสุขภัณฑ์ที่เห็นและเอื้อมถึง เช่น เปลี่ยนยางกันน้ำชักโครก เปลี่ยนยางแหวนที่ข้อต่อสายน้ำดี พันเทปพันเกลียวใหม่ที่ข้อต่อฝักบัว หรือเปลี่ยนก๊อกสนามทั้งชุด ทุกงานเริ่มจากปิดวาล์วและเปิดก๊อกไล่น้ำค้างก่อนถอด

หยุดและเรียกช่างถ้าเจอข้อใดข้อหนึ่ง

• รอยรั่วอยู่ในผนัง ใต้พื้น หรือในฝ้า และต้องสกัดหรือรื้อเพื่อเข้าถึง การสกัดผนังโดยไม่รู้แนวท่อไฟอาจโดนสายไฟร้อยท่อ
• ท่อแตกที่ท่อหลักก่อนมิเตอร์ ซึ่งเป็นเขตของการประปา ผู้ใช้น้ำไม่ควรแตะ
• วาล์วหลังมิเตอร์ปิดไม่สนิท ทำให้ปิดน้ำซ่อมไม่ได้
• ระบบมีน้ำร้อน หรือมีเครื่องทำน้ำอุ่นที่ต่อไฟ รอยรั่วใกล้เครื่องควรให้ช่างไฟกับช่างประปาดูร่วมกัน ดูภาพรวมได้ในบทความเปลี่ยนเครื่องทำน้ำอุ่น
• พื้นยุบ ผนังบวม หรือกระเบื้องร่อนเป็นวงกว้าง เป็นสัญญาณว่าน้ำเซาะมานาน อาจมีงานซ่อมพื้นตามมา

ถ้าต้องรื้อกระเบื้องเพื่อซ่อมท่อใต้พื้น ให้ถามช่างตั้งแต่ต้นว่าราคารวมการปูกระเบื้องกลับ และการทดสอบน้ำค้างอีกครั้งหรือไม่ เรื่องนี้เกี่ยวพันกับการรีโนเวทห้องน้ำที่ลำดับงานท่อต้องเสร็จก่อนปูกระเบื้อง

ก่อนจ้างช่างหาท่อรั่ว ถามสิ่งนี้

• ใช้วิธีไหนหาจุดรั่ว ฟังเสียง อัดความดัน หรือกล้องความร้อน และคิดค่าสำรวจแยกจากค่าซ่อมหรือไม่
• ถ้าสำรวจแล้วไม่พบ ต้องจ่ายหรือไม่ จ่ายเท่าไร (กปน. คิดเริ่มต้น 250 บาท)
• ถ้าต้องสกัดผนังหรือพื้น ช่างจะเปิดเป็นช่องขนาดเท่าไร และคิดค่าฉาบปูนหรือปูกระเบื้องกลับรวมในใบเสนอหรือไม่
• วัสดุท่อที่จะเปลี่ยนเป็นชนิดอะไร ขนาดเท่าเดิมหรือไม่ และมีใบรับประกันงานกี่เดือน
• หลังซ่อมเสร็จ ช่างจะทดสอบอย่างไร ขอให้ดูมิเตอร์ด้วยกัน ปิดก๊อกทุกจุด รอสักครู่ และมิเตอร์ต้องหยุดนิ่ง
• มีรูปก่อนและหลังซ่อมให้เก็บไว้หรือไม่ ใบเสร็จและรูปมีประโยชน์ตอนจะขอปรับยอดค่าน้ำกับการประปา

ก่อนจ้างช่างรายใหม่ อ่านวิธีเลือกและตรวจงานช่างได้ในคู่มือเลือกผู้รับเหมา