บ้านไทยประยุกต์ เก็บอะไรจากเรือนไทย ปรับอะไรให้อยู่สบาย

บ้านไทยประยุกต์คือบ้านที่หยิบหลักคิดของเรือนไทยเดิมมาใช้กับวัสดุและวิถีชีวิตปัจจุบัน ส่วนที่มักเก็บไว้คือหลังคาทรงสูง ชายคายื่นยาว พื้นยกจากดิน ระเบียงหรือชาน และการวางช่องเปิดให้ลมพัดผ่าน ส่วนที่เปลี่ยนคือโครงสร้างที่เป็นคอนกรีต ห้องน้ำในตัว ครัวในบ้าน และห้องปรับอากาศ คนที่เลือกสไตล์นี้ส่วนใหญ่ไม่ได้อยากได้เรือนไทยจริง เขาอยากได้บ้านที่เย็นตาม หน้าตามีรากเหง้า และดูแลได้ในชีวิตจริง

เรื่องสวยงามคุยกันได้ยาว แต่เรื่องที่ตัดสินว่าบ้านแบบนี้อยู่สบายหรือเป็นภาระคือปลวก ความชื้น และระยะตามกฎหมายที่ล็อกตำแหน่งหน้าต่าง สามเรื่องนี้ควรคุยก่อนเลือกลายไม้

เรือนไทยเดิมแก้ปัญหาอะไรไว้

ก่อนจะประยุกต์ ต้องเข้าใจก่อนว่าของเดิมทำแบบนั้นเพราะอะไร เรือนไทยภาคกลางเกิดในอากาศร้อน ฝนชุก และน้ำหลากเป็นช่วง รูปแบบหลายอย่างจึงเป็นคำตอบของสภาพอากาศ

หลังคาทรงสูงและชันช่วยให้ฝนไหลลงเร็ว และมีช่องว่างใต้หลังคาที่ใหญ่ ความร้อนจากหลังคาจึงไม่ลงมาถึงคนข้างล่างตรงๆ ชายคายาวบังแดดและกันฝนสาดเข้าผนังกับหน้าต่าง พื้นยกสูงพ้นน้ำและให้ลมไหลใต้บ้าน ผนังมีช่องลมหรือหน้าต่างหลายบาน ลมพัดผ่านได้ทั้งบ้าน ส่วนชานกลางบ้านเป็นพื้นที่กึ่งนอกกึ่งในที่ใช้นั่งเล่นตอนเย็น

บ้านไทยประยุกต์ที่ดีจะเก็บหลักคิดเหล่านี้ไว้แม้จะเปลี่ยนรูปลักษณ์ไปมาก ส่วนบ้านที่เก็บแค่หน้าจั่วแหลมไว้ แต่ปิดทุกช่องเปิดเพื่อติดแอร์ทั้งหลัง จะได้แค่หน้าตา ข้อดีด้านอากาศหายไปหมด

องค์ประกอบที่เก็บไว้และวิธีปรับ

องค์ประกอบของเรือนไทย	ทำหน้าที่อะไร	แบบประยุกต์ที่พบบ่อย
หลังคาทรงสูง ชัน	ระบายฝนเร็ว พื้นที่ใต้หลังคาช่วยกันร้อน	หลังคาจั่วหรือปั้นหยาทรงสูง มุงกระเบื้อง ใส่ฉนวนใต้หลังคา
ชายคายาว	บังแดด กันฝนสาด	ชายคายื่นยาวขึ้น ฝ้าชายคาระบายอากาศ
พื้นยกสูง ใต้ถุน	พ้นน้ำ ลมผ่านใต้บ้าน	ยกพื้นชั้นล่างสูงจากดิน หรือทำใต้ถุนเปิดบางส่วนเป็นที่จอดรถหรือนั่งเล่น
ช่องลม หน้าต่างหลายบาน	ระบายอากาศ ลมผ่าน	หน้าต่างบานเปิดสองฝั่งห้อง ช่องลมเหนือประตู ระแนงไม้
ชาน ระเบียง	พื้นที่กึ่งนอกกึ่งใน	ระเบียงไม้หรือไม้เทียม มีหลังคาคลุม เชื่อมกับห้องนั่งเล่น
ไม้ทั้งหลัง	วัสดุที่หาได้ในท้องถิ่น	โครงคอนกรีต ใช้ไม้หรือวัสดุทดแทนไม้ในส่วนที่มองเห็น

หลังคาทรงสูงกับชายคายาว

หลังคาคือส่วนที่ทำให้คนดูออกว่าเป็นบ้านไทย และเป็นส่วนที่กินงบมากที่สุดด้วย หลังคาชันมีพื้นที่มุงมากกว่าหลังคาลาดต่ำที่คลุมพื้นที่เท่ากัน โครงหลังคาก็ยาวและใช้วัสดุมากขึ้น ผู้รับเหมาจะคิดราคาตามพื้นที่มุงจริง ส่วนแบบที่เห็นในรูปมักมีมุมแหลมที่ทำให้ดูสวย ให้ถามราคาตั้งแต่ตอนร่างแบบ

ทรงหลังคาที่เข้ากับบ้านไทยประยุกต์มีทั้งจั่วและปั้นหยา ปั้นหยาได้เปรียบเรื่องกันลมเพราะมีชายคาทั้งสี่ด้าน ดูรายละเอียดได้ที่ หลังคาปั้นหยา ส่วนวัสดุมุง ถ้าอยากได้ลุคดั้งเดิม กระเบื้องดินเผาหรือกระเบื้องทรงว่าวช่วยได้มาก ดูข้อดีข้อเสียแต่ละชนิดที่ กระเบื้องหลังคา

พื้นที่ใต้หลังคาที่ใหญ่ช่วยเรื่องร้อนก็จริง แต่จะช่วยได้เต็มที่เมื่อมีทางให้อากาศร้อนออก เช่น ช่องระบายที่หน้าจั่วหรือฝ้าชายคาแบบมีรู และมีฉนวนกันร้อนใต้แผ่นมุงหรือเหนือฝ้า ทางเลือกของฉนวนดูได้ที่ ฉนวนกันความร้อนหลังคา

ชายคายาวต้องคิดเรื่องน้ำฝนด้วย น้ำที่ไหลลงจากชายคาจะตกห่างจากตัวบ้านมากขึ้น ดีต่อผนัง แต่ต้องมีรางน้ำหรือรางระบายน้ำที่พื้นรองรับ ไม่อย่างนั้นดินรอบบ้านจะถูกน้ำกัดเซาะเป็นร่อง

ใต้ถุน พื้นไม้ และปลวก

นี่คือเรื่องที่แยกบ้านไทยประยุกต์ที่อยู่ได้ยาวออกจากบ้านที่ต้องซ่อมทุกปี เอกสารเรื่องปลวกของ Purdue University อธิบายว่าปลวกใต้ดินต้องการไม้เป็นอาหารและต้องการดินเป็นแหล่งความชื้น ไม้ที่สัมผัสดินจึงเป็นจุดที่ปลวกชอบที่สุด ปลวกยังสร้างทางเดินดินขึ้นมาตามฐานรากหรือผนังเพื่อเข้าหาไม้ และถ้าหลังคาหรือท่อน้ำรั่วจนไม้เปียกต่อเนื่อง ปลวกเข้าได้แม้ไม้ไม่ได้สัมผัสดินโดยตรง

แนวทางออกแบบที่ช่วยได้มีดังนี้

1. เสาและคานส่วนที่ติดดินให้เป็นคอนกรีต ส่วนที่เป็นไม้ให้เริ่มสูงพ้นดินพอสมควร
2. ใต้ถุนต้องโล่งพอให้มองเห็นและตรวจได้ ถ้าทึบหรือรกด้วยของเก็บ ทางเดินปลวกจะซ่อนอยู่นานโดยไม่มีใครเห็น
3. อย่าวางกองไม้ ลังไม้ หรือเศษไม้ก่อสร้างไว้ใต้ถุนหรือชิดผนังบ้าน
4. วางระบบป้องกันปลวกตั้งแต่ก่อนเทพื้น หรือวางท่อเคมีไว้ใต้พื้นสำหรับอัดน้ำยาภายหลัง วิธีต่างๆ ดูได้ที่ ป้องกันปลวก
5. ตรวจหลังคาและท่อน้ำทุกปี เพราะน้ำรั่วซึมเปิดทางให้ปลวกได้

ความชื้นใต้ถุนยังทำให้พื้นไม้ด้านล่างขึ้นราได้ด้วย EPA แนะนำให้คุมความชื้นต่ำกว่า 60% และทำให้ของที่เปียกแห้งภายใน 24-48 ชั่วโมง ใต้ถุนที่มีลมผ่านจึงสำคัญ ถ้าปิดล้อมใต้ถุนเป็นห้อง ต้องคิดเรื่องกันซึมจากดินและการระบายอากาศเพิ่ม

ไม้จริงกับวัสดุทดแทน

ไม้จริงให้ผิวและกลิ่นที่ไม่มีอะไรแทนได้ แต่ราคาสูงและต้องดูแล ไม้กลางแจ้งต้องทาสีย้อมหรือน้ำมันรักษาเนื้อไม้เป็นระยะ ไม้ภายในก็ยังต้องระวังความชื้นและแมลง วิธีที่หลายบ้านใช้คือแบ่งตามจุด

• จุดที่มือสัมผัสและเห็นใกล้ เช่น ราวบันได บานประตู พื้นห้องนั่งเล่นชั้นบน ใช้ไม้จริง
• จุดที่โดนแดดฝนหนัก เช่น พื้นระเบียงเปิด ระแนงกันแดด ฝ้าชายคา พิจารณาไม้เทียมหรือไฟเบอร์ซีเมนต์ลายไม้
• จุดที่อยู่สูงและมองจากไกล เช่น ไม้ปั้นลม จั่ว ช่องลม ใช้วัสดุทดแทนได้ ช่วยลดงานซ่อม

การย้อมสีไม้จริงให้เข้ากับไม้เทียมช่วยให้บ้านดูเป็นชุดเดียว ให้ทดลองทาสีย้อมบนเศษไม้ชิ้นเดียวกับที่ใช้จริงก่อน แล้ววางเทียบกับไม้เทียมกลางแดด เพราะสีที่ดูเข้ากันในร้านมักต่างกันเมื่อโดนแสงจริง

ระยะตามกฎหมายที่กำหนดตำแหน่งหน้าต่าง

บ้านไทยประยุกต์ชอบหน้าต่างเยอะเพื่อรับลม ซึ่งไปชนกับกฎระยะร่นโดยตรง กฎกระทรวงฉบับที่ 55 ออกตามพระราชบัญญัติควบคุมอาคาร กำหนดไว้หลายข้อที่เกี่ยวกับบ้านพักอาศัย ตัวอย่างที่สำคัญ

ข้อในกฎกระทรวง	สาระโดยย่อ	ผลต่อแบบบ้าน
ข้อ 20	ห้องนอนต้องมีด้านแคบที่สุดอย่างน้อย 2.50 ม. และพื้นที่อย่างน้อย 8 ตร.ม.	ห้องนอนเล็กแบบเรือนไทยเดิมต้องขยาย
ข้อ 22	ห้องพักอาศัยมีระยะดิ่งถึงเพดานอย่างน้อย 2.60 ม. ระเบียงอย่างน้อย 2.20 ม.	เพดานใต้ถุนที่ทำเป็นห้องต้องสูงพอ
ข้อ 33	อาคารอยู่อาศัยต้องมีที่ว่างอย่างน้อย 30 ใน 100 ส่วนของพื้นที่ชั้นที่มากที่สุด	จำกัดขนาดบ้านเทียบกับที่ดิน
ข้อ 50	ผนังที่มีหน้าต่าง ประตู ช่องระบายอากาศ หรือระเบียง ต้องห่างเขตที่ดินอย่างน้อย 2 ม. สำหรับอาคารสูงไม่เกิน 9 ม. และอย่างน้อย 3 ม. สำหรับอาคารสูง 9-23 ม. ถ้าใกล้กว่านั้นต้องเป็นผนังทึบและห่างเขตอย่างน้อย 50 ซม. เว้นแต่สร้างชิดเขตตามเงื่อนไข	ผนังด้านที่ชิดเพื่อนบ้านทำหน้าต่างรับลมไม่ได้

ข้อ 50 มีผลกับบ้านแบบนี้มากที่สุด ถ้าที่ดินแคบ ผนังด้านข้างที่ห่างเขตน้อยกว่า 2 ม. จะต้องทึบ ลมจะเข้าได้จากด้านหน้ากับด้านหลังเป็นหลัก ทางแก้ที่ใช้ได้คือวางห้องให้ยาวตามแนวหน้าหลังของที่ดิน หรือทำคอร์ทกลางบ้านเพื่อสร้างด้านเปิดใหม่ภายในที่ดินตัวเอง

พื้นที่แต่ละแห่งยังมีข้อบัญญัติท้องถิ่นและผังเมืองที่เข้มกว่านี้ได้ ให้สถาปนิกหรือวิศวกรที่เซ็นแบบตรวจกับเขตหรือเทศบาลของคุณก่อนยื่นขออนุญาต

ภายในบ้าน ไทยแค่ไหนถึงพอดี

ภายในบ้านไทยประยุกต์ไม่จำเป็นต้องเต็มไปด้วยลายกนกหรือของโบราณ ความรู้สึกไทยมาได้จากวัสดุและสัดส่วนมากกว่าลวดลาย

• พื้นไม้หรือพื้นที่มีผิวคล้ายไม้ในห้องนั่งเล่น
• ฝ้าสูงตามทรงหลังคาในห้องหลัก โชว์โครงไม้บางส่วน
• ประตูหน้าต่างบานไม้ หรือบานกรอบไม้กับกระจก
• เฟอร์นิเจอร์ทรงเตี้ย ตั่ง เสื่อ หรือเบาะนั่งพื้นในมุมหนึ่ง
• งานจักสานหรือหวาย เช่น โคมไฟ ตะกร้า เก้าอี้ ใช้เป็นจุดๆ
• ผ้าทอมือเป็นผ้าคลุมหรือหมอนอิง

ถ้าห้องร้อน การใช้พัดลมเพดานร่วมกับช่องเปิดสองฝั่งช่วยได้มาก และควรเปิดหน้าต่างระบายความร้อนช่วงเย็นที่อากาศนอกบ้านเริ่มเย็นกว่าในบ้าน

สมมติว่าที่ดินหน้าแคบลึก

สมมติว่าคุณมีที่ดินหน้ากว้าง 12 ม. ลึก 25 ม. อยากสร้างบ้านสองชั้นสไตล์ไทยประยุกต์ แนวคิดหนึ่งที่ทำได้คือ

• วางตัวบ้านเยื้องไปด้านหนึ่ง ให้ผนังด้านที่ชิดเขตเป็นผนังทึบ ห้องน้ำ บันได และห้องเก็บของอยู่ด้านนี้
• อีกด้านเว้นระยะจากเขตเกิน 2 ม. ใช้เป็นด้านหน้าต่างหลักและระเบียงยาว
• ชั้นล่างยกพื้นจากดิน ใต้บ้านบางส่วนเปิดโล่งเป็นชานนั่งเล่น อีกส่วนเป็นห้องที่มีพื้นคอนกรีตกันซึม
• หลังคาปั้นหยาทรงสูง ชายคายื่น ฝ้าชายคาระบายอากาศ ใส่ฉนวนเหนือฝ้า

แนวคิดนี้เป็นเพียงตัวอย่างประกอบความเข้าใจ ขนาดจริง ระยะร่น และพื้นที่ว่างต้องให้ผู้ออกแบบคำนวณกับที่ดินและข้อบังคับท้องถิ่นของคุณ ถ้ายังลังเลเรื่องจำนวนชั้น ดูการเปรียบเทียบได้ที่ แบบบ้านสองชั้น

ก่อนคุยกับสถาปนิกและผู้รับเหมา ถามสิ่งนี้

1. แบบนี้ลมเข้าทางไหนและออกทางไหน ห้องหลักแต่ละห้องมีช่องเปิดอย่างน้อยสองฝั่งไหม
2. ผนังด้านไหนต้องทึบเพราะระยะห่างเขตที่ดิน และส่งผลต่อห้องใดบ้าง
3. ไม้จริงอยู่จุดไหน วัสดุทดแทนอยู่จุดไหน แต่ละจุดต้องบำรุงรักษาบ่อยแค่ไหน
4. ระบบป้องกันปลวกเป็นแบบไหน ติดตั้งก่อนหรือหลังเทพื้น และมีใบรับประกันกี่ปี
5. หลังคามีจุดตะเข้รางกี่จุด ใช้วัสดุกันรั่วอะไรตรงรอยต่อ
6. ใต้หลังคามีช่องระบายอากาศและฉนวนอะไร
7. ราคาค่าหลังคาคิดตามพื้นที่มุงจริงหรือพื้นที่ฉายบนผัง
8. ใครเป็นวิศวกรผู้ออกแบบโครงสร้างและเซ็นแบบขออนุญาต

ถ้าสถาปนิกตอบข้อ 1 กับข้อ 2 พร้อมชี้บนแบบได้ แสดงว่าคิดเรื่องอากาศมาจริง ซึ่งคือเหตุผลหลักที่คุณเลือกบ้านไทยประยุกต์ตั้งแต่แรก