ท่อ PVC น้ำดื่ม อ่านชั้นคุณภาพ ขนาด และเลือกให้ตรงงาน

ท่อ PVC สีฟ้าเป็นท่อน้ำที่ช่างไทยใช้มากที่สุด หาซื้อง่าย ต่อง่าย และราคาไม่สูง แต่ท่อสีฟ้าสองเส้นที่วางข้างกันในร้านวัสดุอาจทนแรงดันต่างกันเกือบสามเท่า ตัวที่บอกความต่างคือตัวอักษรเล็กๆ ที่พิมพ์ไว้บนท่อ ซึ่งคนซื้อส่วนใหญ่ไม่เคยอ่าน

เราจะไล่จากมาตรฐานที่ใช้จริงในไทย คือ มอก.17-2561 ท่อพีวีซีแข็งสำหรับใช้เป็นท่อน้ำดื่ม ไปจนถึงการเลือกชั้นคุณภาพให้ตรงกับบ้านแต่ละแบบ

มอก.17 บอกอะไรเรา

มาตรฐานฉบับนี้ครอบคลุมท่อ PVC แข็งที่ใช้ส่งน้ำดื่ม ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 27 ธันวาคม 2562 สาระสำคัญที่เจ้าของบ้านควรรู้มีไม่กี่ข้อ

• ใช้กับน้ำที่ความดันใช้งานสูงสุดไม่เกิน 13.5 บาร์ ที่อุณหภูมิใช้งานอ้างอิง 27 องศาเซลเซียส
• เหมาะกับที่ที่ไม่ถูกแสงแดดโดยตรงเท่านั้น
• เนื้อท่อเป็น PVC-U ที่ไม่ผสมพลาสติไซเซอร์ และต้องใช้เรซินบริสุทธิ์ ใช้เศษวัสดุซ้ำได้เฉพาะเศษจากกระบวนการผลิตในโรงงานเดียวกัน
• ท่อน้ำดื่มต้องเป็นสีฟ้า
• จำกัดปริมาณตะกั่วไม่เกิน 1,000 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม และแคดเมียมไม่เกิน 100 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม
• ต้องมีเครื่องหมายบนท่อทุกระยะ 2 เมตร
• ความยาวมาตรฐานท่อนละ 4 เมตร เว้นแต่ฉลากระบุเป็นอย่างอื่น

ข้อที่สองกับข้อแรกคือข้อที่บ้านทั่วไปมักละเลย ท่อที่เดินลอยบนดาดฟ้าหรือผนังด้านตะวันตกโดนแดดทั้งวัน และท่อที่ต่อออกจากเครื่องทำน้ำอุ่นต้องรับน้ำที่ร้อนกว่า 27 องศามาก มาตรฐานกำหนดค่าแรงดันไว้ที่อุณหภูมิห้อง เมื่อใช้งานร้อนกว่านั้น ท่อจะรับแรงดันได้น้อยลง

ชั้นคุณภาพ ตัวเลขที่ต้องอ่านก่อนซื้อ

มาตรฐานแบ่งท่อเป็นห้าชั้นคุณภาพตามความดันระบุที่ 27 องศาเซลเซียส ดังนี้

ชั้นคุณภาพ	ความดันระบุ (MPa)	เทียบเป็นบาร์โดยประมาณ
PVC 5	0.51	5
PVC 7	0.70	7
PVC 8.5	0.85	8.5
PVC 10.5	1.08	10.5
PVC 13.5	1.36	13.5

ชั้นคุณภาพที่สูงกว่ามีผนังหนากว่าเมื่อเทียบที่ขนาดเดียวกัน จึงหนักกว่าและแพงกว่า ร้านวัสดุส่วนใหญ่สต็อกชั้น 5, 8.5 และ 13.5 เป็นหลัก ชั้นอื่นต้องสั่ง

ตัวเลขแรงดันในตารางเป็นค่าที่ใช้งานต่อเนื่อง ส่วนแรงดันที่เกิดจริงในบ้านไม่นิ่ง ทุกครั้งที่ปั๊มน้ำตัดหรือก๊อกปิดเร็ว แรงดันในท่อกระชากขึ้นชั่วขณะเกินค่าที่ตั้งปั๊มไว้ ผมจึงไม่เลือกชั้นคุณภาพโดยเอาค่าแรงดันปั๊มมาเทียบแบบพอดีเป๊ะ ต้องเผื่อไว้เสมอ

อ่านตัวอักษรบนท่อให้เป็น

มาตรฐานบังคับให้ท่อน้ำดื่มทุกท่อนมีข้อความต่อไปนี้ทุกระยะ 2 เมตร อ่านง่ายและไม่ลบเลือนง่าย

1. คำว่า "ท่อน้ำดื่ม"
2. ชื่อขนาดของท่อ
3. ชั้นคุณภาพ เช่น "PVC 8.5"
4. ความยาวเป็นเมตร ยกเว้นท่อยาว 4 เมตรที่ไม่ต้องพิมพ์
5. ปีที่ทำ
6. ชื่อผู้ทำหรือโรงงาน หรือเครื่องหมายการค้า

ตัวอย่างการพิมพ์ในมาตรฐานคือ "35 PVC 5" ซึ่งหมายถึงท่อชื่อขนาด 35 ความดันระบุ 0.51 MPa ที่ 27 องศาเซลเซียส วิธีตรวจของที่ช่างขนมาหน้างานคือเดินดูตัวอักษรบนท่อทุกเส้นก่อนตัด ถ้าเจอท่อที่ไม่มีคำว่าท่อน้ำดื่ม ไม่มีชั้นคุณภาพ หรือพิมพ์เลือนจนอ่านไม่ได้ ให้แยกกองไว้และถามที่มา

ชื่อขนาดไม่ใช่เส้นผ่านศูนย์กลางจริง

ตัวเลขขนาดที่พิมพ์บนท่อเป็นชื่อขนาด ไม่ตรงกับเส้นผ่านศูนย์กลางที่วัดได้ มอก.17 กำหนดเส้นผ่านศูนย์กลางภายนอกเฉลี่ยและความหนาผนังของแต่ละชั้นคุณภาพไว้ ตัวอย่างขนาดที่ใช้ในบ้านมีดังนี้

ชื่อขนาด	เส้นผ่านศูนย์กลางภายนอก (มม.)	ผนัง PVC 5 (มม.)	ผนัง PVC 8.5 (มม.)	ผนัง PVC 13.5 (มม.)
18	22	ไม่มีชั้นนี้	2.0	2.6
20	26	ไม่มีชั้นนี้	2.0	2.6
25	34	ไม่มีชั้นนี้	2.0	3.0
35	42	1.5	2.2	3.1
40	48	1.5	2.3	3.5
55	60	1.8	2.9	4.3

สองเรื่องที่ตารางนี้บอกเรา เรื่องแรก ท่อเส้นเล็กสามขนาดแรกไม่มีชั้น PVC 5 ในมาตรฐาน ท่อที่ใช้ต่อเข้าก๊อกและฝักบัวจึงเริ่มที่ชั้น 7 ขึ้นไป เรื่องที่สอง เส้นผ่านศูนย์กลางภายนอกของชื่อขนาดเดียวกันเท่ากันทุกชั้นคุณภาพ ความหนาที่เพิ่มขึ้นกินเข้าด้านใน ท่อชั้นสูงจึงสวมข้อต่อตัวเดียวกันได้ แต่รูในแคบลงเล็กน้อย

เวลาสั่งของหรือคุยกับช่าง ให้พูดเป็นชื่อขนาดตามที่พิมพ์บนท่อพร้อมชั้นคุณภาพ เช่น 18 PVC 13.5 จะไม่สับสนกับหน่วยอื่นที่แต่ละร้านเรียกต่างกัน

ปลายเรียบกับปลายบาน ต่อคนละวิธี

มอก.17 แบ่งท่อตามรูปร่างปลายเป็นสองแบบ

แบบปลาย	วิธีต่อ	เหมาะกับ
ปลายเรียบ	ใช้ข้อต่อตรงหรือข้อต่อชนิดอื่นสวมแล้วทาน้ำยาประสาน	งานในบ้านทั่วไป ระยะสั้น มีจุดแยกเยอะ
ปลายบาน ต่อด้วยน้ำยาประสาน	สวมปลายท่อเส้นหนึ่งเข้าปลายบานของอีกเส้น	ลดจำนวนข้อต่อในแนวท่อตรงยาว
ปลายบาน ต่อด้วยแหวนยาง	สวมผ่านแหวนยางที่อยู่ในปลายบาน	ท่อขนาดใหญ่ฝังดิน งานเมนนอกบ้าน

ในบ้านพักอาศัย ช่างใช้ท่อปลายเรียบกับข้อต่อสำเร็จรูปเป็นส่วนใหญ่ จุดที่รั่วบ่อยที่สุดในระบบ PVC จึงไม่ค่อยอยู่ที่เนื้อท่อ มันอยู่ที่ข้อต่อที่ทาน้ำยาไม่ทั่ว สวมไม่สุด หรือขยับข้อต่อก่อนน้ำยาเซ็ตตัว

เลือกชั้นคุณภาพให้ตรงกับงานในบ้าน

ตารางนี้เป็นแนวสำหรับคุยกับช่าง ไม่ได้มาจากมาตรฐาน มาตรฐานบอกแค่ว่าแต่ละชั้นทนแรงดันเท่าไร การเลือกชั้นต้องดูแรงดันจริงของบ้านด้วย

ตำแหน่งในบ้าน	ชั้นที่ช่างมักเลือก	เหตุผล
ท่อหลังปั๊มน้ำ ท่อเมนในบ้านที่ฝังผนังหรือพื้น	8.5 หรือ 13.5	รับแรงดันกระชากจากปั๊ม และซ่อมยาก ควรเผื่อ
ท่อเมนจากมาตรวัดน้ำถึงถังเก็บน้ำ	8.5 ขึ้นไป	แรงดันจากเส้นประปาขึ้นลงตามช่วงเวลา
ท่อน้ำทิ้งหรือระบายที่ไม่มีแรงดัน	ชั้นต่ำได้	ไม่รับแรงดัน แต่ควรใช้ท่อที่ทำมาสำหรับงานระบาย
ท่อเดินลอยกลางแดด	ชั้นสูงขึ้น และต้องหุ้มหรือทาสีกันแดด	มาตรฐานระบุให้ใช้ในที่ไม่ถูกแดดโดยตรง

ท่อที่ฝังอยู่ในผนังหรือใต้พื้นเป็นงานที่รื้อแก้ทีหลังได้ยากที่สุด ส่วนต่างราคาระหว่างชั้น 8.5 กับ 13.5 ในบ้านหนึ่งหลังมักน้อยกว่าค่าสกัดพื้นซ่อมหนึ่งครั้ง ดูตัวเลขค่าซ่อมจริงได้ในซ่อมท่อน้ำรั่วราคาเท่าไหร่

ส่วนการตั้งค่าแรงดันปั๊ม ดูได้ในปั๊มน้ำบ้าน บ้านที่น้ำไหลแรงผิดปกติจนก๊อกกระแทก หรือเบาจนอาบน้ำไม่สะดวก ควรแก้ที่ต้นเหตุก่อนไปเปลี่ยนท่อ อาการน้ำเบาดูได้ในน้ำไหลเบา

PVC ไม่ใช่คำตอบของทุกเส้น

ท่อ PVC เหมาะกับน้ำเย็นในร่มหรือฝังในผนัง จุดที่ผมไม่ใช้ PVC หรือใช้อย่างระวังมีสามจุด

• ท่อน้ำร้อนจากเครื่องทำน้ำอุ่นแบบหม้อต้มหรือโซลาร์ ใช้ท่อที่ผลิตมาสำหรับน้ำร้อนแทน
• ท่อเดินลอยบนหลังคาหรือดาดฟ้าที่ไม่มีอะไรบัง ถ้าจำเป็นต้องใช้ ให้หุ้มฉนวนหรือทาสีกันแดด
• ท่อฝังดินยาวที่ดินทรุดตัวได้ ท่อที่ยืดหยุ่นกว่ารับการทรุดได้ดีกว่า

สำหรับงานฝังดินระยะยาว ท่อพอลิเอทิลีน (PE) เป็นตัวเลือกที่ช่างใช้แทนบ่อย สมอ. มีมาตรฐาน มอก.982-2556 สำหรับท่อ PE น้ำดื่ม เกณฑ์ตรวจสอบแบ่งชนิดวัสดุเป็น PE 80 และ PE 100 และแบ่งชั้นความดันตามอัตราส่วนเส้นผ่านศูนย์กลางต่อความหนา (SDR) เช่น SDR 11 คือ PN 12.5 สำหรับ PE 80 และ PN 16 สำหรับ PE 100 ท่อ PE ตามเกณฑ์นี้มีสีดำหรือสีฟ้า และมีแบบมีแถบสีหรือหลายชั้น ภาพรวมของท่อแต่ละวัสดุอยู่ในท่อประปามีกี่ประเภท

ข้อต่อและน้ำยาประสาน ตัวแปรที่ทำให้รั่ว

ท่อชั้นคุณภาพสูงไม่ช่วยอะไรถ้าข้อต่อทำไม่ดี สิ่งที่ผมดูตอนช่างต่อท่อมีดังนี้

• ตัดท่อตั้งฉาก ลบคมและเศษพลาสติกที่ขอบด้านใน
• เช็ดปลายท่อและในข้อต่อให้แห้งและสะอาดก่อนทาน้ำยา
• ทาน้ำยาประสานทั้งผิวนอกท่อและผิวในข้อต่อ แล้วสวมจนสุดในจังหวะเดียว
• จับนิ่งไว้ครู่หนึ่ง ไม่หมุนหรือดึงออกมาจัดใหม่
• รอให้น้ำยาเซ็ตตัวตามที่ผู้ผลิตกำหนดก่อนเปิดน้ำอัดแรงดัน
• ข้อต่อเกลียวที่ต่อกับวาล์วหรือก๊อก พันเทปพันเกลียวตามทิศเกลียว ไม่ขันแน่นเกินจนข้อต่อพลาสติกร้าว

ถ้าหลังปิดงานแล้วสงสัยว่ามีรั่ว วิธีไล่หาจุดที่ไม่ต้องสกัดก่อนอยู่ในหาจุดท่อน้ำรั่ว

ตรวจของหน้างานก่อนช่างเริ่มตัด

เวลาวัสดุมาส่งหน้าบ้าน ใช้รายการสั้นๆ นี้

• ท่อเป็นสีฟ้า พิมพ์คำว่าท่อน้ำดื่ม ชื่อขนาด และชั้นคุณภาพครบ
• ชั้นคุณภาพตรงกับที่ตกลงในใบเสนอราคา
• ปีที่ทำไม่เก่าจนผิวท่อซีดหรือกรอบจากการเก็บกลางแดด
• ข้อต่อเป็นยี่ห้อหรือชั้นที่เข้ากับท่อ ไม่ปนกันหลายแหล่ง
• น้ำยาประสานยังไม่หมดอายุ และฝาปิดสนิท

ถ้าทุกข้อผ่าน ก็ปล่อยช่างทำงานได้ เหลือแค่ตามไปดูตอนทดสอบแรงดันอีกครั้งก่อนปิดผนัง