อ่างอาบน้ำ เลือกวัสดุ ขนาด และเตรียมน้ำร้อนก่อนสั่งเข้าบ้าน

อ่างอาบน้ำในบ้านไทยมักถูกใช้จริงน้อยกว่าที่คิดตอนซื้อ เหตุผลส่วนใหญ่ไม่ได้อยู่ที่ตัวอ่าง แต่อยู่ที่น้ำร้อนไม่พอเติม พื้นที่รอบอ่างแคบจนเข้าออกลำบาก และทำความสะอาดยาก ถ้าแก้สามเรื่องนี้ได้ตั้งแต่ตอนวางแผน อ่างจะเป็นของที่ใช้ทุกสัปดาห์ ถ้าแก้ไม่ได้ ผมแนะนำให้ใช้งบไปทำที่อาบฝักบัวดีๆ แทน

ลำดับการตัดสินใจที่แนะนำคือ ดูน้ำร้อนก่อน ดูพื้นที่และน้ำหนักทีหลัง แล้วค่อยเลือกวัสดุกับรูปทรง ร้านสุขภัณฑ์มักพาไปเริ่มที่รูปทรง ซึ่งเป็นลำดับกลับหัว

น้ำร้อนพอเติมอ่างไหม คำนวณก่อนดูรุ่น

อ่างยาว 150-170 ซม. ทั่วไปเติมน้ำถึงระดับนั่งแช่ได้ราว 150-250 ลิตร ตัวเลขจริงดูได้จากสเปกของรุ่นที่ระบุความจุไว้ บ้านไทยส่วนใหญ่ใช้เครื่องทำน้ำอุ่นไฟฟ้าแบบทันทีติดผนัง ซึ่งออกแบบมาสำหรับฝักบัว ไม่ใช่สำหรับเติมอ่าง

ลองคิดด้วยตัวเลขกลม เครื่อง 4,500 วัตต์ ถ้าใช้พลังงานทั้งหมดอุ่นน้ำ จะยกอุณหภูมิน้ำที่ไหลราว 6.4 ลิตรต่อนาทีขึ้นได้ 10 องศา เช่นจากน้ำประปา 30 องศาเป็น 40 องศา เติม 200 ลิตรที่อัตรานี้ใช้เวลาประมาณ 31 นาที และน้ำที่ไหลลงอ่างก่อนจะเย็นลงระหว่างรอ ช่วงหน้าหนาวที่น้ำประปาเย็นกว่านี้ อัตราไหลที่ได้จะต่ำลงอีก

แหล่งน้ำร้อน	เติมอ่าง 200 ลิตร	เหมาะกับ
เครื่องทำน้ำอุ่นไฟฟ้าแบบทันที 3,500-4,500 วัตต์	ช้า 30 นาทีขึ้นไป น้ำไม่ค่อยร้อน	แช่บ้างเป็นครั้งคราว
เครื่องทำน้ำร้อนแบบทันทีกำลังสูง (ต้องใช้สายเมนและเบรกเกอร์ใหญ่)	เร็วขึ้นตามกำลังเครื่อง	บ้านที่ระบบไฟรับได้ ต้องให้ช่างไฟคำนวณ
เครื่องทำน้ำร้อนแบบถังเก็บ 100 ลิตรขึ้นไป	เติมเร็ว ผสมน้ำเย็นแล้วได้ปริมาณมากขึ้น	อ่างที่ใช้ทุกสัปดาห์
ระบบน้ำร้อนโซลาร์หรือฮีตปั๊มพร้อมถัง	ขึ้นกับขนาดถังและแดด	บ้านที่วางระบบน้ำร้อนทั้งหลัง

ถ้าจะใช้เครื่องแบบถังเก็บ ต้องมีที่วางถัง มีท่อน้ำร้อนเดินจากถังมาที่อ่าง และใช้ท่อที่ทนน้ำร้อน ท่อ PVC สีฟ้าที่ใช้กับน้ำเย็นไม่ได้ออกแบบให้รับน้ำร้อนต่อเนื่อง แนวทาง NKBA อ้างโค้ดอาคาร IRC ว่าน้ำร้อนที่จ่ายเข้าอ่างควรจำกัดไม่เกิน 49 องศาเซลเซียส จุดนี้คุมได้ด้วยวาล์วผสมควบคุมอุณหภูมิ ซึ่งสำคัญมากถ้าบ้านมีเด็กเล็ก เพราะเด็กนั่งในอ่างที่น้ำร้อนกำลังไหลลงมา

การเปลี่ยนหรือเพิ่มเครื่องทำน้ำร้อนเป็นงานไฟฟ้าและงานท่อพร้อมกัน ดูรายการเตรียมได้ที่เปลี่ยนเครื่องทำน้ำอุ่น

อ่างหนักเท่าไรเมื่อเต็มน้ำ และพื้นรับได้ไหม

น้ำหนักที่ต้องคิดคือน้ำหนักอ่างเปล่า บวกน้ำ บวกคนที่นั่งอยู่ในอ่าง น้ำ 1 ลิตรหนัก 1 กก. ตัวเลขด้านล่างเป็นช่วงโดยประมาณของอ่างยาวราว 150-170 ซม. น้ำหนักตัวอ่างแต่ละรุ่นให้ดูจากสเปกของผู้ผลิต

วัสดุอ่าง	น้ำหนักอ่างเปล่าโดยประมาณ	รวมน้ำ 200 ลิตร + คน 70 กก.
อะคริลิกเสริมไฟเบอร์กลาส	25-45 กก.	ประมาณ 300-315 กก.
เหล็กเคลือบอีนาเมล	35-60 กก.	ประมาณ 305-330 กก.
หินเทียมหรือเรซินผสมหิน	80-150 กก.	ประมาณ 350-420 กก.
เหล็กหล่อเคลือบ	100-180 กก.	ประมาณ 370-450 กก.

น้ำหนักทั้งหมดนี้กดลงบนพื้นที่ราว 1.2 ตารางเมตร หรือน้อยกว่านั้นสำหรับอ่างตั้งพื้นที่มีขาสี่ขา บ้านชั้นเดียวที่อ่างวางบนพื้นที่เทบนดินหรือพื้นคอนกรีตชั้นล่างแทบไม่มีปัญหา แต่ถ้าวางบนพื้นชั้นสองของบ้านเก่า พื้นสำเร็จรูปที่ไม่รู้สเปก หรือพื้นไม้ ผมให้วิศวกรโยธาดูก่อนเสมอ โดยเฉพาะอ่างเหล็กหล่อหรือหินเทียม ค่าดูหน้างานถูกกว่าค่าซ่อมพื้นแอ่นหรือฝ้าชั้นล่างร้าวมาก

คอนโดมีอีกเงื่อนไข คือการเปลี่ยนอ่างหรือเพิ่มอ่างในห้องต้องแจ้งนิติบุคคล และบางอาคารไม่อนุญาตให้ย้ายตำแหน่งท่อระบายเพราะต้องเจาะพื้นโครงสร้าง

ฝังขอบ ตั้งพื้น เข้ามุม เลือกจากผนังและคนที่ใช้

รูปแบบ	ข้อดี	ข้อเสีย
ฝังขอบชนผนังสามด้าน (alcove)	ประหยัดพื้นที่ ใช้ร่วมกับฝักบัวได้	ต้องทำกันซึมรอบขอบอ่างให้ดี ไม่อย่างนั้นน้ำซึมลงใต้อ่าง
ฝังในแท่นก่ออิฐปูกระเบื้อง	ขอบกว้างวางของได้ นั่งได้	รื้อเปลี่ยนอ่างยาก ต้องเผื่อช่องซ่อม
ตั้งพื้นอิสระ (freestanding)	สวย ทำความสะอาดรอบอ่างได้	ต้องการพื้นที่รอบอ่าง ท่อระบายต้องอยู่ตรงตำแหน่งพอดี
เข้ามุม	ใช้มุมห้องที่ว่าง	อ่างหลายรุ่นจุน้ำมาก ใช้น้ำร้อนเปลือง
อ่างมีประตูเปิดข้าง (walk-in)	ไม่ต้องก้าวข้ามขอบ เหมาะผู้สูงอายุ	ต้องนั่งรอน้ำเข้าและออกโดยประตูปิดอยู่

แนวทางของ NKBA ให้พื้นที่ว่างหน้าอ่างยาวเท่าความยาวอ่างและกว้างอย่างน้อย 30 นิ้ว หรือประมาณ 76 ซม. ตัวเลขนี้คือพื้นที่ที่คนยืนเช็ดตัวและก้าวออกจากอ่างได้โดยไม่ต้องเบียดอ่างล้างหน้า ห้องน้ำที่จะวางผังใหม่ทั้งห้องดูตัวอย่างการจัดได้จากห้องน้ำขนาดเล็ก

อ่างตั้งพื้นอิสระดูดีในรูป แต่ในห้องน้ำไทยที่ขนาดสองคูณสองเมตร มันกินพื้นที่มากกว่าอ่างฝังขอบเกือบเท่าตัว เพราะต้องเหลือช่องรอบอ่างไว้เช็ดถู ถ้าวางชิดผนังเกินไป ช่องแคบระหว่างอ่างกับผนังจะกลายเป็นที่สะสมฝุ่นและเชื้อราที่มือเข้าไม่ถึง

วัสดุอ่าง ต่างกันที่ความทน ความอุ่น และการซ่อม

อะคริลิกเป็นวัสดุที่เจอบ่อยที่สุดในตลาดไทย น้ำหนักเบา ผิวอุ่นมือ เก็บความร้อนของน้ำได้นานพอสมควร รอยขีดตื้นขัดออกได้ จุดอ่อนคือพื้นอ่างจะยุบตัวและส่งเสียงเมื่อเหยียบ ถ้าช่างไม่ได้รองพื้นใต้อ่างให้แน่น ผู้ผลิตส่วนใหญ่ระบุให้รองด้วยปูนทรายหรือโฟมตามที่กำหนด ไม่ใช่ปล่อยให้อ่างลอยบนขาปรับระดับอย่างเดียว

เหล็กเคลือบอีนาเมลผิวแข็ง ทนรอยขีดกว่าอะคริลิก แต่ถ้ามีของหนักหล่นใส่ ผิวเคลือบบิ่นแล้วเหล็กข้างใต้เป็นสนิมได้ ผิวเย็นมือกว่าและน้ำในอ่างเย็นเร็วกว่า

เหล็กหล่อเคลือบทนทานที่สุดในกลุ่มนี้และเก็บความร้อนดีเมื่ออ่างอุ่นแล้ว แต่หนักมาก ต้องใช้คนยกหลายคน และต้องคิดเรื่องพื้นตามตารางด้านบน

หินเทียมหรือเรซินผสมผงหินให้ผิวด้านแบบหิน ขัดรอยได้ แต่หนักและราคาสูง คราบน้ำมันจากสบู่และน้ำมันอาบน้ำเกาะผิวด้านได้ง่ายกว่าผิวมัน

ท่อระบาย ช่องซ่อม และกันซึมรอบอ่าง

ทุกอ่างต้องมีทางให้ช่างเข้าไปถึงสะดือ ท่อน้ำล้น และสายน้ำทิ้งได้โดยไม่ต้องทุบ สำหรับอ่างฝังในแท่นปูกระเบื้อง ให้ทำช่องเปิดซ่อม (access panel) ด้านข้างแท่นตรงตำแหน่งท่อระบาย ขนาดพอให้แขนเข้าได้ อ่างนวดต้องมีช่องเข้าถึงปั๊มด้วย

• ท่อน้ำทิ้งจากอ่างต้องมีความลาดไปหาท่อระบายหลักและมีที่ดักกลิ่น ถ้าลาดน้อยเกิน น้ำในอ่างจะลงช้า และเส้นผมกับคราบสบู่จะสะสมเร็ว
• ใต้อ่างควรมีชั้นกันซึมต่อเนื่องจากพื้นห้องน้ำ เพราะน้ำที่ซึมผ่านยาแนวรอบขอบอ่างจะไปขังอยู่ใต้อ่างโดยไม่มีใครเห็นจนพื้นหรือฝ้าชั้นล่างเป็นคราบ
• แนวทาง NKBA อ้างโค้ด IRC ว่าผนังเหนืออ่างที่ใช้ร่วมกับฝักบัวต้องปิดด้วยวัสดุกันน้ำสูงไม่น้อยกว่า 72 นิ้ว หรือประมาณ 1.83 เมตรจากพื้น
• รอยต่อระหว่างขอบอ่างกับผนังกระเบื้องใช้ซิลิโคนสำหรับห้องน้ำ ไม่ใช้ปูนยาแนว เพราะอ่างขยับตัวเล็กน้อยเมื่อเติมน้ำ ปูนยาแนวจะร้าว

ลื่นล้มในอ่าง เรื่องที่เกิดบ่อยกว่าที่คิด

รายงาน MMWR ของ CDC สหรัฐฯ ปี 2011 ที่ศึกษาการบาดเจ็บในห้องน้ำของคนอายุ 15 ปีขึ้นไปที่ต้องไปห้องฉุกเฉิน พบว่าราว 81 เปอร์เซ็นต์เกิดจากการล้ม ประมาณ 68 เปอร์เซ็นต์เกิดในหรือรอบอ่างและที่อาบฝักบัว และการอาบน้ำหรือก้าวออกจากอ่างคิดเป็น 37.3 เปอร์เซ็นต์ของการบาดเจ็บทั้งหมด อัตราการบาดเจ็บสูงขึ้นตามอายุ รายงานแนะนำแผ่นหรือแถบกันลื่นในอ่าง และราวจับทั้งในและนอกอ่าง

แนวทาง NKBA ให้ตัวเลขสำหรับงานติดตั้งไว้ชัด

• ราวจับสูงจากพื้น 33-36 นิ้ว หรือประมาณ 84-91 ซม.
• ผนังรอบอ่างควรเสริมโครงตั้งแต่ตอนก่อสร้างให้รับแรงได้อย่างน้อย 250 ปอนด์ หรือประมาณ 113 กก.
• ราวจับเส้นผ่านศูนย์กลาง 1¼-2 นิ้ว ห่างผนัง 1½ นิ้ว ให้มือกำได้รอบ
• ไม่ควรมีขั้นบันไดวางนอกอ่าง ถ้าจำเป็นต้องมี ต้องมีราวจับด้วย
• ก๊อกและวาล์วของอ่างควรอยู่ระหว่างขอบอ่างถึงความสูง 33 นิ้วจากพื้น และเอื้อมถึงได้ทั้งจากในและนอกอ่าง

ราวจับแบบสุญญากาศที่ดูดติดกระเบื้องไม่ควรใช้เป็นที่รับน้ำหนักตัว ต้องเป็นราวที่ยึดพุกเข้าผนังจริง ส่วนพื้นห้องน้ำรอบอ่าง ซึ่งเป็นจุดที่เท้าเปียกเหยียบเป็นจุดแรกหลังก้าวออก ควรเลือกกระเบื้องที่มีค่ากันลื่นเหมาะกับพื้นเปียก รายละเอียดอยู่ในพื้นห้องน้ำกันลื่น

อ่างนวดและไฟฟ้าในห้องน้ำ

อ่างนวดหรือจากุซซีมีปั๊มน้ำ บางรุ่นมีปั๊มลมและฮีตเตอร์ จึงเป็นเครื่องใช้ไฟฟ้าที่ตั้งอยู่ในน้ำ คำแนะนำของ Schneider Electric ประเทศไทยระบุให้วงจรเครื่องทำน้ำอุ่น เครื่องทำน้ำร้อน และอ่างอาบน้ำ มีเครื่องตัดไฟรั่วขนาดกระแสรั่วไม่เกิน 30 มิลลิแอมแปร์ ร่วมกับการต่อสายดิน อ่างนวดควรมีวงจรแยกจากเต้ารับทั่วไปในห้องน้ำ และตำแหน่งสวิตช์ต้องอยู่ห่างจากจุดที่น้ำกระเด็นตามที่ผู้ผลิตกำหนด

อ่างแบบไหนเหมาะกับห้องน้ำบ้านคุณ

สถานการณ์	สิ่งที่ผมจะเลือก
ทาวน์โฮม ห้องน้ำกว้างไม่ถึง 1.7 ม. น้ำร้อนจากเครื่องแบบทันที	อ่างอะคริลิกฝังขอบรุ่นสั้นใช้ร่วมกับฝักบัว หรือไม่ทำอ่างเลย
บ้านเดี่ยว มีที่วางถังน้ำร้อน แช่ทุกสัปดาห์	อ่างอะคริลิกหรือเหล็กเคลือบ พร้อมเครื่องทำน้ำร้อนแบบถังเก็บและวาล์วคุมอุณหภูมิ
บ้านที่มีผู้สูงอายุ	อ่างขอบต่ำ ราวจับยึดพุกสองจุด แผ่นกันลื่นก้นอ่าง หรือเปลี่ยนเป็นที่อาบฝักบัวพื้นเรียบ
อยากได้อ่างเหล็กหล่อหรือหินเทียมที่ชั้นสอง	ให้วิศวกรดูพื้นก่อนสั่งซื้อ

ก่อนจ้างช่างติดตั้ง ถามสามข้อนี้ คือ จะรองพื้นใต้อ่างด้วยอะไร ช่องซ่อมท่อระบายจะอยู่ตรงไหน และชั้นกันซึมใต้อ่างต่อเนื่องกับพื้นห้องน้ำหรือไม่ ถ้าช่างตอบไม่ได้ทั้งสามข้อ ให้หาคนใหม่