หมาแก่ ดูแลยังไง ปรับบ้าน ตรวจสุขภาพ และสังเกตภาวะสมองเสื่อม

หมาแก่ต้องการการดูแลที่ถี่และละเอียดขึ้นใน 4 เรื่องหลัก คือ ตรวจสุขภาพอย่างน้อยปีละ 2 ครั้ง คุมน้ำหนักและรักษากล้ามเนื้อ ดูแลฟันกับความเจ็บปวด และปรับบ้านให้เข้ากับร่างกายและความจำที่เปลี่ยนไป ส่วนที่เจ้าของมักพลาดคือภาวะสมองเสื่อม ซึ่งเริ่มจากพฤติกรรมเล็กๆ อย่างยืนผิดฝั่งประตูหรือเห่าตอนกลางคืน แล้วถูกมองว่าเป็นแค่ความแก่

หมาเข้าวัยสูงอายุเมื่อไร

ไม่มีอายุตายตัว ศูนย์สุขภาพสุนัข Riney ของมหาวิทยาลัย Cornell ระบุว่าการเป็นหมาสูงวัยขึ้นกับขนาดตัวและสายพันธุ์ หมาพันธุ์ใหญ่และยักษ์เข้าวัยนี้เร็วกว่าหมาพันธุ์เล็ก แบบประเมินภาวะสมองเสื่อมของ Morris Animal Foundation ใช้อายุ 8 ปีเป็นจุดเริ่มสังเกต ซึ่งเป็นกรอบที่ใช้ได้กับหมาส่วนใหญ่

ถ้าอยากเห็นภาพว่าหมาอายุเท่านี้เทียบเป็นคนวัยไหน ลองดูตารางใน อายุหมาเทียบเป็นอายุคน หมาอายุ 8 ปีตามสูตรจากงานวิจัย DNA เทียบได้กับคนราว 64 ปี ซึ่งเป็นวัยที่คนเราก็เริ่มตรวจสุขภาพถี่ขึ้นเหมือนกัน

ตรวจสุขภาพ: ถี่ขึ้นและตรวจลึกขึ้น

Cornell แนะนำให้หมาสูงวัยพบสัตวแพทย์อย่างน้อยปีละ 2 ครั้ง เหตุผลคือหนึ่งปีของหมาสูงวัยเทียบได้กับหลายปีในคน โรคที่เริ่มต้นจึงเดินไปได้ไกลในช่วงเวลาสั้น

สิ่งที่ตรวจ	ทำไมสำคัญ
ตรวจร่างกาย ฟังหัวใจและปอด	จับเสียงหัวใจผิดปกติ ก้อน และปัญหาข้อต่อ
คะแนนรูปร่างและคะแนนกล้ามเนื้อ	น้ำหนักอย่างเดียวไม่บอกว่ากล้ามเนื้อหายไป
ความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด (CBC)	ภาวะโลหิตจาง การติดเชื้อ ความผิดปกติของเม็ดเลือด
เคมีในเลือด	การทำงานของตับ ไต น้ำตาล
ตรวจปัสสาวะ	ไต การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ เบาหวาน
ตรวจช่องปาก	หินปูน ฟันโยก เหงือกอักเสบ ซึ่งทำให้เจ็บและกินน้อยลง
ประเมินพฤติกรรม	ความวิตกกังวล กลัวเสียง ความจำที่เปลี่ยนไป

ค่าเลือดและปัสสาวะครั้งแรกที่เก็บไว้ตอนหมายังแข็งแรงมีประโยชน์มาก เพราะการเปลี่ยนแปลงเล็กๆ เทียบกับค่าของตัวเองบอกอะไรได้มากกว่าการเทียบกับค่าปกติของหมาทั่วไป รายละเอียดการเตรียมตัวก่อนตรวจดูได้ที่ ตรวจสุขภาพสัตว์เลี้ยงประจำปี

หมาสูงวัยหลายตัวเริ่มมีเสียงหัวใจผิดปกติ ถ้าสัตวแพทย์ได้ยินเสียงฟู่ อาการที่ต้องเฝ้าดูที่บ้านอธิบายไว้ใน โรคหัวใจในสุนัข

น้ำหนักและกล้ามเนื้อ

Cornell ระบุว่าหมาราวครึ่งหนึ่งมีน้ำหนักเกิน และในหมาสูงวัย น้ำหนักที่เกินกดลงบนข้อที่เสื่อมอยู่แล้ว ทำให้หมาเดินน้อยลง กล้ามเนื้อลีบ แล้วยิ่งเดินน้อยลงอีก เป็นวงจรที่ต้องตัดตั้งแต่ต้น

ในทางกลับกัน หมาสูงวัยบางตัวน้ำหนักคงที่แต่กล้ามเนื้อหายไป โดยเฉพาะที่สะโพก ขาหลัง และกระดูกสันหลัง เจ้าของสังเกตได้จากการลูบหลังแล้วรู้สึกถึงกระดูกสันหลังชัดขึ้น หรือขาหลังดูเล็กลงเมื่อเทียบกับขาหน้า การประเมินคะแนนกล้ามเนื้อทุกครั้งที่ตรวจจึงสำคัญพอๆ กับการชั่งน้ำหนัก

สิ่งที่ทำได้

• แบ่งการเดินเป็นหลายรอบสั้นๆ แทนการเดินยาวรอบเดียว เช่น 3 รอบ รอบละ 10 ถึง 15 นาที ในช่วงเช้าและเย็นที่อากาศไม่ร้อน
• เดินบนพื้นหญ้าหรือดินแทนพื้นปูนร้อนๆ ช่วงกลางวัน
• ปรับอาหารให้ตรงวัยและพลังงานที่ใช้จริง ดูแนวทางการเลือกที่ อาหารหมาแก่
• ชั่งน้ำหนักทุกเดือน ถ้าลดหรือเพิ่มเกินราว 5% ภายในไม่กี่เดือนโดยไม่ได้ตั้งใจ ให้ปรึกษาสัตวแพทย์

ฟันและความเจ็บปวดที่มองไม่เห็น

หมาไม่ค่อยร้องเมื่อปวดเรื้อรัง แต่จะเปลี่ยนพฤติกรรม เช่น เคี้ยวข้างเดียว ทำอาหารหล่น ไม่อยากให้จับหัว ลุกช้า หรือหงุดหงิดง่าย Cornell แนะนำให้ประเมินช่องปากและทำความสะอาดฟันตามความจำเป็นแม้ในหมาสูงวัย เพราะฟันที่ติดเชื้อทำให้ปวดทุกครั้งที่กิน

หลายบ้านกังวลเรื่องการวางยาสลบในหมาแก่ ซึ่งเป็นคำถามที่ควรคุยกับสัตวแพทย์ตรงๆ การตรวจเลือดก่อนผ่าตัดและการประเมินหัวใจช่วยให้สัตวแพทย์วางแผนได้ปลอดภัยขึ้น และเมื่อเทียบกับการปล่อยให้หมาปวดฟันไปตลอด ทางเลือกนี้มักคุ้มกว่า

ระหว่างนัด การแปรงฟันที่บ้านช่วยชะลอหินปูนได้ แม้หมาแก่ที่ไม่เคยแปรงก็ฝึกได้ถ้าเริ่มช้าๆ ขั้นตอนอยู่ที่ แปรงฟันหมา

ภาวะสมองเสื่อม: DISHAA หกด้านที่ต้องเฝ้าดู

ภาวะสมองเสื่อมในหมา หรือ Cognitive Dysfunction Syndrome คล้ายภาวะสมองเสื่อมในคน Morris Animal Foundation ประเมินว่าพบในหมาอายุ 8 ปีขึ้นไปราว 14% ขณะที่ศูนย์สุขภาพสัตว์ของ Colorado State University อ้างตัวเลขสูงถึงราว 35% ในหมาอายุเกิน 8 ปี ตัวเลขต่างกันตามวิธีนับ แต่ทั้งสองแหล่งตรงกันว่าภาวะนี้พบบ่อยกว่าที่เจ้าของรู้ตัว

แบบประเมิน DISHAA ใช้ให้เจ้าของให้คะแนนพฤติกรรมที่เกิดขึ้นใหม่หลังอายุ 8 ปี แต่ละข้อ 0 ถึง 3 ตามความถี่

ด้าน	ตัวอย่างพฤติกรรมที่ต้องสังเกต
D หลงทิศทาง	ติดอยู่หลังเฟอร์นิเจอร์ ยืนรอฝั่งบานพับของประตู ยืนจ้องผนังหรือมองว่างเปล่า
I การเข้าสังคม	ทักทายคนในบ้านน้อยลง หงุดหงิดกับคนหรือหมาตัวอื่น
S การนอนตื่น	นอนกลางวันมาก ตื่นกลางคืน เดินวนหรือเห่าตอนดึก
H การขับถ่ายและความจำ	ขับถ่ายในบ้านทั้งที่เคยฝึกได้ ลืมคำสั่งที่เคยรู้
A กิจกรรม	เดินวนไร้จุดหมาย เลียซ้ำๆ หรือเล่นน้อยลงมาก
A ความวิตกกังวล	กลัวการอยู่ลำพังมากขึ้น ตกใจง่าย กลัวสถานที่ที่เคยคุ้น

สังเกตอาการ ลองจดทุกเดือน

• กี่คืนต่อสัปดาห์ที่หมาตื่นมาเดินหรือเห่าโดยไม่มีเหตุ
• กี่ครั้งที่หมาไปยืนรอผิดประตู หรือติดอยู่ตามมุม
• อุบัติเหตุขับถ่ายในบ้านกี่ครั้ง
• หมายังมาทักทายตอนคนกลับบ้านเหมือนเดิมไหม

การจดเป็นตัวเลขช่วยให้เห็นว่าอาการคงที่หรือแย่ลง และให้สัตวแพทย์ใช้ประกอบการตัดสินใจได้

ความเจ็บปวดทำให้สมองเสื่อมดูหนักขึ้น

CSU ชี้ว่าการรักษาความเจ็บปวด โดยเฉพาะข้ออักเสบ ต้องมาก่อน เพราะหมาที่ปวดนอนไม่หลับ เดินวน และหงุดหงิด ซึ่งซ้อนกับอาการของสมองเสื่อม ภาวะนี้ไม่มีวิธีรักษาให้หายขาด แต่การจัดการความเจ็บปวด การทำกายภาพ และกิจวัตรประจำวันที่คงที่ช่วยให้หมาใช้ชีวิตได้ดีขึ้น ส่วนยาหรืออาหารเสริมสำหรับภาวะนี้ ให้สัตวแพทย์เป็นคนเลือกและกำหนด

ปรับบ้านให้หมาแก่ใช้ชีวิตง่ายขึ้น

Cornell แนะนำให้ปรับบ้านตามการได้ยิน การมองเห็น และการเคลื่อนไหวที่เปลี่ยนไป ในบ้านไทยที่พื้นกระเบื้องลื่นและมีบันไดหลายขั้น การปรับไม่กี่อย่างเห็นผลชัด

1. ปูพรมยางหรือแผ่นกันลื่นในเส้นทางที่หมาเดินบ่อย เช่น จากที่นอนไปชามน้ำและประตูออกสนาม
2. ใช้ทางลาดหรือขั้นบันไดเตี้ยแทนการกระโดดขึ้นลงโซฟาหรือรถ
3. ยกชามอาหารและน้ำให้สูงขึ้นเล็กน้อยสำหรับหมาพันธุ์ใหญ่ที่ก้มคอลำบาก
4. ที่นอนหนาพอ ขอบเตี้ย วางในมุมที่ไม่มีลมแอร์เป่าตรงและไม่ร้อน
5. เปิดไฟสลัวตอนกลางคืนในทางเดินหลัก ช่วยหมาที่ตาเริ่มขุ่น
6. อย่าย้ายเฟอร์นิเจอร์บ่อย หมาที่มองไม่ค่อยเห็นจำตำแหน่งของได้
7. เรียกชื่อหรือแตะพื้นให้รู้สึกแรงสั่นก่อนสัมผัสตัวหมาที่หูตึง เพื่อไม่ให้ตกใจ
8. กั้นบันไดและสระน้ำ หมาที่สับสนหรือขาอ่อนตกได้ง่าย

เรื่องที่ยังต้องทำต่อ แม้หมาแก่แล้ว

• ป้องกันเห็บหมัดและพยาธิหนอนหัวใจต่อเนื่อง Cornell ระบุชัดว่าการควบคุมปรสิตยังจำเป็นในหมาสูงวัย และในไทยที่เห็บชุกทั้งปี ข้อนี้ยิ่งสำคัญ
• วัคซีนพิษสุนัขบ้ายังต้องฉีดตามกำหนด วัคซีนชนิดอื่นให้สัตวแพทย์ปรับตามความเสี่ยง
• ตัดเล็บสม่ำเสมอ หมาที่เดินน้อยเล็บยาวเร็ว และเล็บยาวทำให้ลื่นล้มง่ายขึ้น
• ดูแลเรื่องอากาศร้อน หมาสูงวัยทนความร้อนได้น้อยลง ให้อยู่ในที่ร่มมีลม มีน้ำหลายจุด และงดออกกำลังกายช่วงเที่ยง

ตารางดูแลหมาสูงวัยตลอดปี

ความถี่	สิ่งที่ทำ
ทุกวัน	เดินหลายรอบสั้น เช็กการกิน การดื่ม การขับถ่าย กิจวัตรเวลาเดิม
ทุกสัปดาห์	แปรงฟันหลายวัน ลูบตัวหาก้อน ตรวจเห็บ ดูเล็บ
ทุกเดือน	ชั่งน้ำหนัก ลูบกล้ามเนื้อสะโพก จดคะแนน DISHAA
ทุก 6 เดือน	พบสัตวแพทย์ ตรวจร่างกาย ตรวจเลือดและปัสสาวะตามที่แนะนำ
ทุกปี	วัคซีนตามกำหนด ประเมินฟันว่าต้องขูดหินปูนไหม

พาไปหาหมอทันทีถ้า

• หายใจลำบาก ไอหนักตอนกลางคืน เหงือกซีดหรือม่วง หรือเป็นลม
• ท้องป่องแข็งร่วมกับพยายามอาเจียนแต่ไม่มีอะไรออก โดยเฉพาะหมาพันธุ์ใหญ่อกลึก
• เดินเซ หัวเอียง ตากระตุก หรือชัก
• ไม่กินอาหารเกิน 24 ชั่วโมง อาเจียนหรือท้องเสียซ้ำ
• ลุกไม่ได้ หรือร้องเจ็บเมื่อถูกจับตัว
• พฤติกรรมเปลี่ยนรวดเร็วภายในไม่กี่วัน
• กินน้ำและปัสสาวะมากขึ้นชัดเจนร่วมกับผอมลง

หมาแก่ส่วนใหญ่ยังมีความสุขได้อีกหลายปี ถ้าเจ้าของจับการเปลี่ยนแปลงได้เร็ว ปรับบ้านให้ปลอดภัย และคุยกับสัตวแพทย์อย่างสม่ำเสมอ