กระต่ายท้องอืด ไม่กิน ไม่ถ่าย รักษายังไงก่อนสายเกินไป

กระต่ายที่ปกติกินหญ้าแทบตลอดเวลาตื่น แล้วจู่ๆ เมินอาหาร นั่งนิ่งอยู่มุมกรง และมีอึในกระบะน้อยลงหรือไม่มีเลย เป็นสัญญาณที่เจ้าของกระต่ายต้องจริงจังที่สุด อาการที่คนไทยเรียกกันว่าท้องอืดส่วนใหญ่คือภาวะที่สัตวแพทย์เรียกว่า GI stasis หรือทางเดินอาหารหยุดเคลื่อนไหว ลำไส้ทำงานช้าลงหรือหยุด อาหารค้าง แก๊สสะสม และกระต่ายเจ็บจนไม่ยอมกิน ซึ่งยิ่งทำให้ลำไส้ทำงานช้าลงไปอีก

VCA Animal Hospitals ระบุว่ากระต่ายที่อยู่ในภาวะนี้ทรุดลงได้ภายในไม่กี่ชั่วโมง ส่วน PetMD ระบุว่าการที่กระต่ายไม่กินหรือไม่ถ่ายนานเกิน 8 ชั่วโมงถือว่าผิดปกติและควรพาไปพบสัตวแพทย์ นี่คือเหตุผลที่โรคนี้ไม่ควรรอดูอาการข้ามคืน

ทำไมทางเดินอาหารกระต่ายหยุดได้ง่าย

ระบบย่อยของกระต่ายออกแบบมาให้เคลื่อนไหวตลอด โดยมีเส้นใยหยาบจากหญ้าเป็นตัวกระตุ้นหลัก เมื่ออาหารมีเส้นใยน้อย หรือมีอะไรมากดการทำงานของลำไส้ ระบบนี้ช้าลงได้เร็ว และเมื่อช้าลงแล้ว แบคทีเรียในลำไส้เปลี่ยนสมดุล ผลิตแก๊ส และทำให้ปวดท้อง กระต่ายที่ปวดก็ไม่กิน ลำไส้ที่ไม่ได้รับอาหารใหม่ก็ยิ่งช้า กลายเป็นวงจรที่ต้องมีคนเข้าไปตัดตอน

PetMD แนะนำว่าอาหารกระต่ายควรมีเส้นใยราว 25% และต้องมีหญ้าแห้งให้กินตลอดเวลา ตัวเลขนี้อธิบายได้ว่าทำไมกระต่ายที่กินอาหารเม็ดเป็นหลักและกินหญ้าน้อยจึงเสี่ยงกว่ามาก

สาเหตุที่พบบ่อย

แหล่งข้อมูลทั้งสามระบุสาเหตุที่ทับซ้อนกัน จัดกลุ่มได้ดังนี้

กลุ่มสาเหตุ	ตัวอย่าง	แหล่งที่ระบุ
อาหาร	หญ้าน้อย อาหารเม็ด ขนม แครอท และผลไม้มาก	PetMD, Merck, VCA
ฟัน	ฟันยาวผิดรูปหรือมีหนามฟัน ทำให้เคี้ยวหญ้าไม่ได้	PetMD, Merck, VCA
ความเจ็บปวด	ปวดจากโรคอื่น เช่นโรคทางเดินปัสสาวะ หรือหลังผ่าตัด	PetMD, VCA
ความเครียด	ย้ายบ้าน เสียงดัง สัตว์อื่นข่ม เดินทาง	PetMD, Merck, VCA
ความร้อน	อากาศร้อนจัด	VCA
โรคอื่น	โรคไต การอุดตันในทางเดินอาหาร ผลข้างเคียงจากยา	PetMD, VCA
การกลืนสิ่งแปลกปลอม	กัดพรม ผ้าขนหนู แล้วกลืนเส้นใย	VCA

ข้อที่ต้องจำคือ ท้องอืดในกระต่ายมักเป็นปลายทางของปัญหาอื่น กระต่ายที่ปวดฟันจะกินน้อยก่อน แล้วลำไส้ค่อยหยุดตาม การรักษาจึงต้องมีทั้งการแก้อาการตอนนี้และการหาต้นเหตุ

เรื่องความร้อนสำคัญเป็นพิเศษกับเมืองไทย กระต่ายทนร้อนได้ไม่ดี ห้องที่ไม่มีแอร์ช่วงเมษายนเป็นความเสี่ยงทั้งเรื่องฮีตสโตรกและภาวะนี้ แนวทางจัดที่อยู่ให้กระต่ายในอากาศร้อนอยู่ที่ เลี้ยงกระต่ายสำหรับมือใหม่

สังเกตอาการ: จากเล็กน้อยถึงฉุกเฉิน

PetMD และ VCA ระบุอาการไว้ใกล้เคียงกัน เจ้าของที่จำอาการได้จะพาไปหาหมอเร็วกว่า

• กินน้อยลง เลือกกินแต่ขนมหรือผัก ไม่แตะหญ้า
• อึเม็ดเล็กลง แห้ง แข็ง หรือจำนวนน้อยลงชัดเจน
• ไม่มีอึเลยในกระบะ
• นั่งหลังค่อม ไม่ยอมขยับ ไม่สนใจสิ่งรอบตัว
• กัดฟันเสียงกรอดๆ ซึ่งเป็นสัญญาณของความเจ็บปวด
• ท้องดูป่องหรือตึงเมื่อมอง
• หูเย็นผิดปกติ

ตัวชี้วัดที่ง่ายที่สุดคือกระบะอึ กระต่ายสุขภาพดีถ่ายเม็ดกลมขนาดใกล้กันจำนวนมากทุกวัน ถ้าเจ้าของรู้ว่ากระต่ายตัวเองถ่ายประมาณเท่าไรในวันปกติ จะเห็นความผิดปกติได้ตั้งแต่ช่วงแรก ผมแนะนำให้เปลี่ยนกระบะในเวลาเดิมทุกวัน แล้วกะปริมาณไว้ในใจ วันไหนน้อยลงเกินครึ่งก็รู้ทันที

สัตวแพทย์ตรวจและรักษาอย่างไร

การรู้ล่วงหน้าว่าที่คลินิกจะทำอะไร ช่วยให้เจ้าของเตรียมข้อมูลได้ครบ และไม่ตกใจกับขั้นตอน

การตรวจ VCA ระบุว่าสัตวแพทย์จะตรวจช่องปากเพื่อดูโรคฟัน และถ่ายเอกซเรย์ ซึ่งในกระต่ายที่เป็นภาวะนี้มักเห็นกระเพาะที่มีแก๊สเต็ม PetMD ระบุว่าอาจมีการตรวจเลือดเพื่อดูโรคที่ซ่อนอยู่ด้วย การตรวจเหล่านี้ช่วยแยกภาวะลำไส้ช้าออกจากการอุดตันจริง ซึ่งรักษาคนละแบบ

การรักษา Merck Veterinary Manual และ PetMD ระบุแนวทางที่คล้ายกัน ได้แก่ การให้สารน้ำ ยาแก้ปวด และการป้อนอาหารทางหลอดฉีดยา ยากระตุ้นการเคลื่อนไหวของลำไส้ใช้ได้ในบางกรณี VCA ระบุว่ายากลุ่มนี้ใช้เมื่อกระต่ายยังถ่ายได้ หรือก็คือเมื่อไม่มีการอุดตัน ซึ่งเป็นเหตุผลที่การตรวจต้องมาก่อน ยาทุกตัวและขนาดยาเป็นการตัดสินใจของสัตวแพทย์ ห้ามให้ยาของคนหรือยาที่เหลือจากกระต่ายตัวอื่นเอง

ตัวเลขจาก PetMD ช่วยให้เห็นภาพ กระต่ายราว 70% รอดจากภาวะนี้ และกรณีที่ไม่มีโรคแทรกมักดีขึ้นใน 3 ถึง 5 วัน PetMD ยังเตือนว่ากระต่ายที่ไม่กินนานเกิน 24 ชั่วโมงเสี่ยงต่อภาวะไขมันพอกตับ ซึ่งเป็นภาวะแทรกซ้อนร้ายแรง ตัวเลขนี้เป็นเหตุผลชัดที่สุดว่าทำไมต้องไปเร็ว

ถ้าอาการเกิดตอนกลางคืน ให้หาคลินิกที่เปิดตลอดคืนและรับรักษากระต่ายไว้ล่วงหน้า เพราะไม่ใช่ทุกคลินิกที่รับสัตว์เลี้ยงพิเศษ แนวทางเลือกคลินิกอยู่ที่ คลินิกสัตว์เลี้ยง 24 ชั่วโมง

ตัวอย่างการตัดสินใจในหนึ่งวัน

สมมติว่าเจ้าของเปลี่ยนกระบะตอนเจ็ดโมงเช้าตามปกติ แล้วเห็นว่าอึจากคืนที่ผ่านมามีไม่ถึงครึ่งของปกติ เม็ดเล็กและแห้ง กระต่ายยังเดินมาหาเมื่อเห็นผักแต่กินไปไม่กี่คำ นี่ยังไม่ถึงเกณฑ์ 8 ชั่วโมงของ PetMD แต่เป็นสัญญาณแรกที่ชัด สิ่งที่ควรทำคือวางหญ้าสดหลายจุด เช็กอุณหภูมิห้อง และจดเวลาไว้ จากนั้นเช็กกระบะซ้ำทุกสองสามชั่วโมง

ถ้าถึงช่วงเที่ยงยังไม่มีอึใหม่ หรือกระต่ายเริ่มนั่งค่อมไม่ขยับ ให้โทรหาคลินิกและเตรียมเดินทางทันที ไม่ต้องรอจนเย็น เพราะ VCA ระบุว่ากระต่ายทรุดลงได้ภายในไม่กี่ชั่วโมง การไปถึงคลินิกตอนบ่ายในเวลาทำการยังง่ายกว่าการหาคลินิกเปิดตอนเที่ยงคืนมาก

ในทางกลับกัน ถ้าช่วงสายมีอึเม็ดปกติออกมาและกระต่ายกลับไปกินหญ้าเอง ให้เฝ้าดูต่อจนถึงเย็นและหาสาเหตุที่อาจทำให้เกิดอาการเมื่อคืน เช่นอากาศร้อนหรือเสียงดัง ตัวอย่างนี้เป็นสถานการณ์สมมติ ใช้แสดงลำดับการตัดสินใจ ถ้าไม่แน่ใจในจุดไหน การโทรถามสัตวแพทย์เร็วกว่ารอดีกว่าเสมอ

ช่วงที่เสี่ยงกว่าปกติ

บางช่วงเวลาเพิ่มความเสี่ยงอย่างคาดได้ล่วงหน้า และเจ้าของเตรียมรับได้

• ช่วงย้ายบ้าน หรือพากระต่ายเดินทาง ให้นำหญ้าแห้งยี่ห้อเดิมและชามเดิมไปด้วย
• ช่วงที่บ้านมีแขกหรือมีงานเสียงดัง จัดมุมเงียบให้กระต่ายหลบ
• หลังผ่าตัดทำหมันหรือรักษาฟัน ถามสัตวแพทย์ว่าต้องเฝ้าดูการกินและการถ่ายนานแค่ไหน
• หน้าร้อนที่อุณหภูมิในห้องสูงขึ้น
• ช่วงผลัดขน แปรงขนบ่อยขึ้นตามคำแนะนำของ Merck

ในช่วงเหล่านี้ ให้ดูกระบะอึละเอียดกว่าปกติ และรู้ไว้ล่วงหน้าว่าจะพาไปคลินิกไหนถ้าเกิดอาการ

ระหว่างทางไปคลินิก เจ้าของทำอะไรได้

สิ่งที่เจ้าของทำได้มีจำกัด และส่วนใหญ่เป็นการเตรียมข้อมูลมากกว่าการรักษา

1. โทรหาคลินิกก่อน บอกว่าเป็นกระต่ายที่ไม่กินและไม่ถ่าย และถามว่ามีสัตวแพทย์ที่รักษากระต่ายอยู่หรือไม่
2. จดเวลาที่เห็นกระต่ายกินและถ่ายครั้งสุดท้าย
3. ถ่ายรูปกระบะอึ หรือเก็บตัวอย่างอึที่ผิดปกติใส่ถุงไปด้วย
4. จดสิ่งที่เปลี่ยนในช่วงหนึ่งสัปดาห์ เช่นอาหารใหม่ ย้ายที่ เดินทาง อากาศร้อน
5. ใส่กระต่ายในกล่องเดินทางที่มีหญ้าแห้งที่กระต่ายชอบ และผ้าปูรองที่ไม่ลื่น
6. ถ้าอากาศร้อน ให้รถเย็นก่อนพากระต่ายขึ้นรถ และไม่ทิ้งกระต่ายไว้ในรถ

หลังกลับจากคลินิก

กระต่ายส่วนใหญ่กลับบ้านพร้อมยาและอาหารสำหรับป้อน การดูแลช่วงนี้ทำตามคำสั่งของสัตวแพทย์ทุกข้อ และเฝ้าดูสามเรื่อง กระต่ายเริ่มกินหญ้าเองหรือยัง อึกลับมาเป็นเม็ดหรือยัง และกระต่ายตื่นตัวขึ้นหรือไม่

วางหญ้าแห้งที่หอมและสดที่สุดไว้หลายจุด ให้ผักใบเขียวที่กระต่ายชอบเพื่อกระตุ้นความอยากอาหาร และเปลี่ยนน้ำให้สะอาดเสมอ ให้กระต่ายได้ขยับตัวในพื้นที่ปลอดภัย เพราะการเคลื่อนไหวช่วยให้ลำไส้ทำงาน ถ้าอาการกลับมาหรือไม่ดีขึ้นตามที่สัตวแพทย์คาดไว้ ให้กลับไปตรวจซ้ำโดยไม่ต้องรอนัด

ป้องกันไม่ให้เกิดซ้ำ

Merck Veterinary Manual และ VCA ให้แนวทางป้องกันที่สอดคล้องกัน

• หญ้าแห้งให้กินไม่จำกัดตลอดวัน เป็นอาหารหลัก
• จำกัดอาหารเม็ด ขนม แครอท และผลไม้ ซึ่ง VCA ระบุว่าเป็นอาหารคาร์โบไฮเดรตสูงที่เพิ่มความเสี่ยง
• ให้ออกกำลังกายและมีเวลานอกกรงทุกวัน
• แปรงขนโดยเฉพาะช่วงผลัดขน
• คุมน้ำหนักไม่ให้อ้วน
• ลดความเครียด หลีกเลี่ยงการเปลี่ยนสภาพแวดล้อมกะทันหัน
• มีของให้แทะที่ปลอดภัย และกันไม่ให้กัดพรมหรือผ้าขนหนู

รายละเอียดสัดส่วนอาหารรายวันอยู่ที่ อาหารกระต่ายกินอะไรได้บ้าง และการเลือกของให้แทะที่ไม่เสี่ยงต่อทางเดินอาหารอยู่ที่ ของเล่นกระต่ายแบบไหนดี

การเปลี่ยนอาหารก็ต้องค่อยเป็นค่อยไป สมมติว่ากระต่ายที่รับมากินอาหารเม็ดเป็นหลักและแทบไม่กินหญ้า การตัดอาหารเม็ดทิ้งทันทีแล้วให้หญ้าอย่างเดียวทำให้กระต่ายกินน้อยลงจนเสี่ยงต่อภาวะนี้เอง แนวทางที่ปลอดภัยกว่าคือวางหญ้าหลายชนิดให้เลือกตลอดเวลา แล้วลดอาหารเม็ดลงทีละน้อยในหลายสัปดาห์ โดยดูกระบะอึทุกวัน ระยะเวลาที่เหมาะกับกระต่ายแต่ละตัวให้ถามสัตวแพทย์

ตารางเฝ้าระวังประจำวัน

เวลา	สิ่งที่ดู	ถ้าผิดปกติ
เช้า	กระบะอึ จำนวนและขนาดเม็ดเทียบกับวันปกติ	อึน้อยกว่าครึ่ง ให้เฝ้าดูใกล้ชิดและพร้อมพาไปหาหมอ
ตอนให้หญ้าและผัก	กระต่ายเข้ามากินทันทีหรือไม่	ไม่สนใจผักที่ชอบ ถือเป็นสัญญาณเตือน
กลางวัน	อุณหภูมิห้อง ท่าทางกระต่าย	ห้องร้อน ให้ย้ายไปที่เย็นกว่า
เย็น	กินหญ้าไปเท่าไร อึใหม่ออกมาหรือยัง	ไม่กินและไม่ถ่ายนานเกิน 8 ชั่วโมง ไปคลินิก
สัปดาห์ละครั้ง	ชั่งน้ำหนัก ดูฟันหน้า ลูบคลำท้อง	น้ำหนักลดหรือฟันยาวผิดรูป นัดสัตวแพทย์

พาไปหาหมอทันทีถ้า

• ไม่กินหรือไม่ถ่ายนานเกิน 8 ชั่วโมง
• นั่งหลังค่อม กัดฟัน หรือไม่ยอมขยับ
• ท้องป่องตึง หรือร้องเมื่อถูกจับท้อง
• หูเย็น ตัวเย็น หรือซึมมาก
• เป็นซ้ำหลังเพิ่งหายไม่นาน