กิจกรรมเล่นกับทารก 0-12 เดือน เล่นอะไรได้ทุกวันโดยไม่ต้องซื้อ

ของเล่นที่ดีที่สุดของทารกในขวบปีแรกคือหน้าและเสียงของพ่อแม่ค่ะ ทารกเรียนรู้ผ่านการยิ้มแล้วมีคนยิ้มตอบ ส่งเสียงแล้วมีคนเลียนเสียง เอื้อมมือแล้วได้จับของจริง สถาบันราชานุกูล กรมสุขภาพจิต ระบุว่าการเล่นเป็นสิ่งสำคัญต่อพัฒนาการสมองของเด็กช่วง 0-6 ปี และสถาบันกุมารเวชศาสตร์อเมริกัน (AAP) ก็ยกตัวอย่างกิจกรรมเล่นของทารกที่ใช้แค่คน ผ้าห่ม และของในบ้าน

ด้านล่างคือกิจกรรมที่แยกตามช่วงวัย ทำได้ทุกวันระหว่างกิจวัตรเดิม ไม่ต้องจัดเวลาพิเศษและไม่ต้องซื้อของเพิ่ม

หลักการเล่นกับทารกที่ใช้ได้ทุกวัย

ก่อนดูรายการกิจกรรม มีหลักสามข้อที่ทำให้การเล่นได้ผลมากกว่าตัวกิจกรรม

1. ตามลูกไป ดูว่าลูกมองอะไร สนใจอะไร แล้วเล่นกับสิ่งนั้น ลูกเรียนรู้ได้ดีที่สุดเมื่อสิ่งที่เราพูดตรงกับสิ่งที่ลูกกำลังสนใจ
2. ผลัดกันเล่น ลูกส่งเสียง เราตอบ แล้วรอให้ลูกตอบกลับ เหมือนการคุยที่มีจังหวะ
3. อ่านสัญญาณพัก ลูกหันหน้าหนี แอ่นตัว ขยี้ตา หรืองอแง แปลว่าพอแล้ว พักก่อนแล้วค่อยเล่นใหม่

องค์การอนามัยโลก (WHO) แนะนำให้ทารกได้เคลื่อนไหวหลายครั้งต่อวัน ด้วยการเล่นบนพื้นแบบมีปฏิสัมพันธ์ สำหรับทารกที่ยังไม่คลาน ให้นอนคว่ำขณะตื่นรวมกันอย่างน้อย 30 นาทีต่อวัน และไม่ควรถูกจำกัดในรถเข็น เก้าอี้สูง หรือเป้อุ้มนานเกิน 1 ชั่วโมงต่อครั้ง

แรกเกิดถึง 3 เดือน เล่นด้วยหน้าและเสียง

ช่วงนี้ลูกตื่นสั้น มองเห็นชัดในระยะใกล้ และสนใจหน้าคนมากที่สุด

กิจกรรม	วิธีเล่น	ลูกได้อะไร
คุยหน้าชนหน้า	อุ้มลูกห่างจากหน้าราว 20-30 ซม. พูดช้าๆ ยิ้ม ทำหน้าหลายแบบ	ฝึกมอง จดจำหน้า เริ่มยิ้มตอบ
เลียนเสียงลูก	ลูกทำเสียง อู อา เราทำเสียงเดียวกันตอบ แล้วรอ	เรียนจังหวะการคุยผลัดกัน
มองตามของ	ถือของสีตัดกันชัด เคลื่อนช้าๆ จากซ้ายไปขวา	ฝึกกล้ามเนื้อตาและการมองตาม
นอนคว่ำบนอก	พ่อแม่เอนหลัง วางลูกนอนคว่ำบนอก คุยกับลูก	ฝึกยกคอ ได้ใกล้ชิด
ร้องเพลงเปลี่ยนผ้าอ้อม	ร้องเพลงสั้นๆ ซ้ำเดิมทุกครั้ง แตะมือแตะเท้าตามเพลง	ได้ยินจังหวะภาษา รู้สึกปลอดภัย

AAP แนะนำว่าในช่วง 0-6 เดือน ให้ยิ้มตอบเมื่อลูกยิ้ม และเลียนเสียงอูอาของลูก การตอบสนองแบบนี้คือการเล่นที่สำคัญที่สุดของวัยนี้

3-6 เดือน เล่นด้วยมือและการพลิกตัว

ลูกเริ่มคว้าของ เอาของเข้าปาก หัวเราะเสียงดัง และเริ่มพลิกตัว

• ยื่นของปลอดภัยให้คว้า เช่น ห่วงยางกัด ช้อนพลาสติก ผ้าเช็ดหน้าผืนเล็ก วางไว้ในระยะที่ลูกต้องเอื้อมนิดหน่อย
• ขวดน้ำพลาสติกปิดฝาแน่น ใส่ข้าวสารหรือเมล็ดถั่วข้างใน ใช้เป็นเขย่าเสียง พันฝาด้วยเทปอีกชั้น และเล่นต่อหน้าผู้ใหญ่เท่านั้น
• นอนคว่ำบนเสื่อ วางของเล่นด้านหน้า ให้ลูกยกหัวมอง แล้วค่อยเลื่อนไปด้านข้าง ชวนให้หมุนตัว
• อุ้มลูกยืนหน้ากระจก ชี้และบอกชื่อ "นี่หนู นี่แม่" ลูกชอบดูหน้าคนในกระจก
• เล่นจั๊กจี้เบาๆ พร้อมเพลง ให้ลูกเริ่มเดาจังหวะว่ามือจะมาเมื่อไร

AAP ยกตัวอย่างการให้ลูกดูของสีสด และการนอนคว่ำภายใต้การดูแล เป็นกิจกรรมของวัย 0-6 เดือน

6-9 เดือน เล่นบนพื้นให้มากที่สุด

ลูกนั่งได้มั่นคงขึ้น บางคนเริ่มคลาน สนใจของที่ตกและหายไป ช่วงนี้พื้นที่ปลอดภัยบนพื้นสำคัญมาก AAP แนะนำให้มีพื้นที่ปลอดภัยให้ลูกคลานและสำรวจ และวางของเล่นไว้ในระยะเอื้อมถึง

กิจกรรม	วิธีเล่น
จ๊ะเอ๋	เอาผ้าปิดหน้าเรา แล้วเปิด "จ๊ะเอ๋" ต่อมาให้ลูกดึงผ้าเอง
ซ่อนของใต้ผ้า	วางของเล่นให้ลูกเห็น แล้วเอาผ้าคลุมครึ่งหนึ่ง ให้ลูกดึงหา ค่อยๆ คลุมมิดขึ้น
เคาะตีกลอง	หม้อเล็ก กล่องพลาสติก และช้อนไม้ ให้ลูกเคาะ เราเคาะตามจังหวะลูก
ใส่ของเอาของออก	ตะกร้าใบเล็กกับลูกบอลผ้าหรือถุงเท้าม้วน ใส่ให้ดูแล้วเทออก
ชวนคลาน	วางของที่ลูกชอบไว้ห่างจากมือเล็กน้อย นั่งรออีกฝั่ง
เป่าฟองสบู่	เป่าให้ลูกมองตามและเอื้อมจับ ระวังไม่ให้น้ำสบู่เข้าตาหรือปาก

จ๊ะเอ๋และซ่อนของสอนลูกว่าของหรือคนที่หายไปจากสายตายังอยู่ ซึ่งเป็นพัฒนาการสำคัญของช่วงนี้ ลูกที่กำลังฝึกนั่งและคลาน ดูขั้นตอนเพิ่มเติมได้ในเรื่องลูกนั่งได้กี่เดือนและเรื่องลูกคลานกี่เดือน

9-12 เดือน เล่นเลียนแบบและสำรวจ

ลูกเกาะยืน บางคนเริ่มตั้งไข่ ชี้ โบกมือ และเลียนแบบผู้ใหญ่มากขึ้น

• เล่นตบแปะ โบกมือบ๊ายบาย ส่ายหัวตามเพลง
• ให้ลูกช่วยงานบ้านแบบเล่นๆ เช่น ใส่ถุงเท้าลงตะกร้า ถือผ้าเช็ดโต๊ะ
• เรียงกล่องหรือแก้วพลาสติกเป็นตึก ให้ลูกผลักล้ม แล้วเรียงใหม่
• เปิดปิดกล่องที่มีฝา ซ่อนของในกล่อง ให้ลูกเปิดหา
• พาลูกออกไปนอกบ้าน ให้จับหญ้า ใบไม้ ทราย ภายใต้การดูแลใกล้ชิด
• เปิดหนังสือภาพปกแข็ง ชี้และบอกชื่อภาพ วิธีเลือกหนังสือตามวัยอยู่ในเรื่องหนังสือภาพสำหรับเด็กเล็ก

AAP ยกตัวอย่างการซ่อนของเล่นใต้ผ้าห่ม การจ๊ะเอ๋ และการให้ลูกได้สัมผัสหญ้ากับฟองสบู่ เป็นกิจกรรมของวัย 7-12 เดือน

เล่นแทรกในกิจวัตร ได้มากกว่าที่คิด

คุณแม่ที่ต้องดูแลบ้านและลูกคนเดียวมักรู้สึกว่าไม่มีเวลาเล่น ความจริงช่วงที่ต้องดูแลลูกอยู่แล้วคือช่วงเล่นที่ดีที่สุด

กิจวัตร	เล่นอย่างไร
อาบน้ำ	ตักน้ำเทให้ดู พูด "จ๋อม" "เปียก" ให้ลูกตบน้ำ
เปลี่ยนผ้าอ้อม	ร้องเพลงนับนิ้ว จับเท้าปั่นจักรยานเบาๆ
ป้อนข้าว	ให้ลูกถือช้อนอันที่สอง บอกชื่ออาหารและสี
ทำกับข้าว	วางลูกในที่ปลอดภัยใกล้ครัว ให้เคาะหม้อเปล่า เล่าว่าเรากำลังทำอะไร
ก่อนนอน	อ่านหนังสือหนึ่งเล่ม ร้องเพลงเดิม ปิดไฟ

ของเล่นที่ซื้อ จำเป็นแค่ไหน

ของเล่นที่ซื้อไม่ผิด แต่ไม่จำเป็นต้องมีมาก AAP แนะนำของเล่นเรียบง่ายสำหรับเด็กเล็ก เช่น บล็อก ภาชนะ และช้อนไม้ เพราะลูกใช้เล่นได้หลายแบบด้วยจินตนาการของตัวเอง ของเล่นที่มีเสียงและไฟกดปุ่มเดียวมักทำให้ลูกเป็นผู้ดูมากกว่าผู้เล่น และพ่อแม่คุยกับลูกน้อยลง

ถ้าอยากซื้อ ให้เลือกของที่ใช้ได้หลายวิธีและโตไปด้วยกันได้นาน รายการของเล่นตามวัยอยู่ในเรื่องของเล่นเสริมพัฒนาการ

ส่วนหน้าจอ WHO ไม่แนะนำให้เด็กต่ำกว่า 1 ขวบดูหน้าจอเลย ทั้งทีวี แท็บเล็ต และโทรศัพท์ ช่วงที่ลูกต้องนั่งนิ่ง ให้อ่านหนังสือหรือเล่านิทานแทน แนวทางวางกติกาหน้าจอในบ้านอ่านต่อได้ในเรื่องเวลาหน้าจอของเด็ก

เร็วกว่าเพื่อนไม่ได้แปลว่าฉลาดกว่า

สถาบันราชานุกูลเตือนว่าการที่เด็กทำทักษะได้เร็วกว่าเพื่อน ไม่ได้หมายความว่าจะฉลาดกว่า เป้าหมายของการเล่นจึงเป็นการให้ลูกได้ใช้ร่างกายและได้มีปฏิสัมพันธ์กับคนที่รักทุกวัน โดยไม่ต้องเร่งให้ลูกนั่งหรือเดินก่อนวัย

คุณแม่ไม่ต้องมีตารางกิจกรรม ไม่ต้องสลับกิจกรรมใหม่ทุกวัน ทารกชอบความซ้ำ เกมจ๊ะเอ๋เดิมเล่นได้เป็นร้อยรอบ และทุกรอบลูกยังหัวเราะเหมือนครั้งแรก

ให้ทุกคนในบ้านเล่นเป็น

ลูกได้ประโยชน์จากการเล่นกับหลายคน แต่ละคนเล่นต่างกันโดยธรรมชาติ คุณพ่อหลายคนเล่นด้วยการเคลื่อนไหว อุ้มเดิน ทำเสียงตลก ปู่ย่าตายายมักร้องเพลงกล่อมเก่าและเล่นเกมพื้นบ้าน ส่วนพี่ๆ เป็นคนที่ลูกจ้องตามมากที่สุด

สิ่งที่ช่วยให้ทุกคนเล่นไปทางเดียวกัน คือบอกเล่นๆ ว่าลูกช่วงนี้ชอบอะไร เช่น "ตอนนี้น้องชอบจ๊ะเอ๋ด้วยผ้าสีแดง" หรือ "น้องกำลังฝึกนอนคว่ำ ช่วยนอนลงพื้นคุยกับน้องหน่อย" แทนการเขียนกติกายาว

สำหรับพี่ที่อายุ 3-5 ขวบ ให้มีบทบาทที่ทำได้จริง เช่น ถือของเล่นให้น้องมอง ร้องเพลงให้น้องฟัง หรือเป็นคนพูด "จ๊ะเอ๋" พี่จะรู้สึกว่าตัวเองสำคัญ และลดความอิจฉาน้องได้บ้าง แต่ต้องมีผู้ใหญ่อยู่ด้วยทุกครั้ง พี่ยังไม่รู้ว่าอุ้มหรือกอดแรงแค่ไหนจึงปลอดภัย

ถ้าลูกต้องอยู่กับพี่เลี้ยงหรือสถานรับเลี้ยงเด็กระหว่างวัน ถามง่ายๆ ว่าวันนี้ลูกได้นอนคว่ำและได้เล่นบนพื้นไหม และได้อยู่ในเก้าอี้หรือรถเข็นนานแค่ไหน คำถามเหล่านี้สะท้อนคำแนะนำของ WHO ได้ตรงที่สุด

ความปลอดภัยระหว่างเล่น

• นอนคว่ำเฉพาะตอนตื่นและมีผู้ใหญ่อยู่ด้วย เวลานอนหลับให้นอนหงายเสมอ
• ไม่เขย่าตัวลูก ไม่โยนลูกขึ้นสูง แม้ลูกจะหัวเราะชอบ
• ปิดปลั๊กไฟ ล็อกตู้ เก็บของเล็กและยาไว้สูง ก่อนลูกเริ่มคลาน
• ไม่ทิ้งลูกไว้บนเตียงผู้ใหญ่หรือโซฟาคนเดียว แม้เพียงครู่เดียว
• ล้างของเล่นที่ลูกเอาเข้าปากบ่อยๆ

สัญญาณที่ควรบอกกุมารแพทย์

ทารกแต่ละคนมีจังหวะของตัวเอง และการเล่นทุกวันคือโอกาสที่ดีที่สุดในการเห็นว่าลูกเติบโตอย่างไรค่ะ ถ้าระหว่างเล่นคุณแม่สังเกตเห็นข้อใดข้อหนึ่งนี้ ให้นำไปปรึกษาตอนพาลูกตรวจพัฒนาการตามนัดในสมุดสีชมพู หรือเร็วกว่านั้นถ้ากังวล

• 3 เดือนแล้วไม่ยิ้มตอบเมื่อมีคนยิ้มให้
• 4-6 เดือนไม่มองตามของ หรือไม่หันหาเสียง
• 6 เดือนไม่พยายามคว้าของ หรือตัวอ่อนปวกเปียก หรือเกร็งแข็งผิดปกติ
• 9 เดือนไม่สนใจเล่นจ๊ะเอ๋ ไม่ส่งเสียงอ้อแอ้ หรือไม่มองเมื่อเรียกชื่อ
• 12 เดือนไม่ชี้ ไม่โบกมือ หรือไม่หาของที่ซ่อนต่อหน้า
• ใช้มือหรือขาข้างเดียวเป็นหลักอย่างชัดเจน
• ทักษะที่เคยทำได้หายไป