เต้านมอักเสบ อาการแบบไหนต้องไปหาหมอ และดูแลตัวเองยังไง

เต้านมอักเสบคือภาวะที่เนื้อเต้านมบวมและอักเสบ บางครั้งมีการติดเชื้อร่วมด้วย พบบ่อยที่สุดในคุณแม่ให้นมช่วงสามเดือนแรก อาการที่ทำให้คุณแม่แยกออกจากเต้าคัดธรรมดาได้คือ มีบริเวณแดงร้อนเฉพาะที่ในเต้าข้างเดียว ร่วมกับรู้สึกป่วยทั้งตัว มีไข้ หนาวสั่น ปวดเมื่อยเหมือนไข้หวัด

ถ้าอาการเพิ่งเริ่ม การดูแลตัวเองที่ถูกวิธีช่วยให้ดีขึ้นได้ในหนึ่งวัน แต่ถ้าไม่ดีขึ้นภายใน 12 ถึง 24 ชั่วโมง ต้องพบแพทย์ค่ะ เพราะเต้านมอักเสบที่ปล่อยไว้กลายเป็นฝีที่ต้องเจาะระบายหนองได้

อาการที่พบ ไล่ตามเวลา

NHS อธิบายอาการไว้ดังนี้ คุณแม่ส่วนใหญ่ไม่ได้มีครบทุกข้อ

ระยะ	สิ่งที่สังเกตได้
เริ่มต้น	เต้าข้างเดียวมีบริเวณบวมร้อนเมื่อแตะ บางคนคลำได้ก้อนเป็นรูปลิ่ม ปวดแบบแสบร้อนตลอดเวลาหรือเฉพาะตอนให้นม
ภายในไม่กี่ชั่วโมงถึงหนึ่งวัน	ผิวแดงในคนผิวขาว หรือเห็นยากในคนผิวคล้ำ มีไข้ หนาวสั่น ปวดเมื่อยตัว อ่อนเพลียมาก
บางราย	มีน้ำสีขาวหรือมีเลือดปนไหลจากหัวนม
ถ้าไม่ได้รักษาหรือไม่ตอบสนอง	ก้อนชัดขึ้น กดแล้วนุ่มหยุ่นเหมือนมีน้ำข้างใน ปวดตุบ ๆ ซึ่งเข้าได้กับฝี

ส่วนใหญ่อาการเต้านมเริ่มก่อนไข้ คุณแม่หลายคนเล่าว่าตอนเย็นรู้สึกเจ็บเต้าข้างหนึ่ง แล้วตื่นกลางดึกมาหนาวสั่น ถ้ามีอาการเฉพาะก้อนกดเจ็บจุดเดียวโดยไม่มีไข้ อาจยังเป็นแค่ท่อน้ำนมอุดตัน ซึ่งวิธีจัดการอยู่ใน ท่อน้ำนมอุดตัน

ดูแลตัวเองใน 24 ชั่วโมงแรก

คำแนะนำของ NHS ปรับปรุงไปจากที่คุณแม่รุ่นก่อนเคยได้ยินพอสมควร โดยเฉพาะเรื่องการปั๊มและการประคบ

1. ให้นมต่อทั้งสองข้าง รวมข้างที่อักเสบ หรือบีบด้วยมือออกถ้าให้ลูกดูดไม่ได้ น้ำนมจากข้างที่อักเสบไม่เป็นอันตรายต่อลูก
2. ประคบเย็นที่เต้าราว 10 นาที ทุกชั่วโมงในช่วงที่ตื่น ห่อด้วยผ้าบางก่อนวางบนผิว
3. กินพาราเซตามอลหรือไอบูโพรเฟนตามขนาดบนฉลาก เพื่อลดไข้ ลดปวด และลดอักเสบ
4. พักให้มากที่สุดเท่าที่ทำได้ ดื่มน้ำให้พอ ให้คนในบ้านรับงานอื่นไปก่อน
5. ใส่เสื้อชั้นในที่ไม่รัด หรือไม่ใส่ในช่วงที่อยู่บ้าน

คำแนะนำแบบเก่าที่ให้นวดแรง ๆ เพื่อดันก้อนออก หรือประคบร้อนจัดนาน ๆ ไม่ได้อยู่ในคำแนะนำปัจจุบันของ NHS เนื้อเต้าที่อักเสบบวมอยู่แล้ว การนวดแรงทำให้บาดเจ็บเพิ่ม ถ้าอยากนวด ให้ลูบเบา ๆ เหมือนลูบผิวแขน ไปทางรักแร้

ให้นมข้างที่อักเสบ ลูกไม่ยอมดูด

บางครั้งน้ำนมข้างที่อักเสบมีรสเค็มขึ้นชั่วคราว ลูกบางคนจึงงอแงหรือไม่ยอมดูดข้างนั้น ลองเริ่มด้วยข้างที่ไม่อักเสบจนน้ำนมพุ่ง แล้วค่อยเปลี่ยนข้าง หรือใช้ท่าที่คางลูกชี้ไปทางจุดที่อักเสบ ถ้าลูกปฏิเสธจริง ให้บีบหรือปั๊มข้างนั้นออกในปริมาณเท่าที่ลูกเคยกิน แล้วนำไปป้อนได้

เมื่อไหร่ต้องได้ยาฆ่าเชื้อ

NHS ให้ติดต่อแพทย์ถ้าดูแลตัวเองแล้วไม่ดีขึ้นภายใน 12 ถึง 24 ชั่วโมง หรืออาการแย่ลง แพทย์จะตรวจเต้า และถ้าสงสัยการติดเชื้อจะให้ยาฆ่าเชื้อชนิดที่ใช้ได้ระหว่างให้นม

สถานการณ์	สิ่งที่ทำ
อาการเริ่ม ไม่มีไข้สูง ดีขึ้นเรื่อย ๆ หลังดูแลตัวเอง	ดูแลต่อที่บ้าน
ดูแลตัวเองแล้ว 12-24 ชั่วโมงไม่ดีขึ้น	พบแพทย์ภายในวันนั้น
ได้ยาฆ่าเชื้อแล้ว 48 ชั่วโมงยังไม่ดีขึ้น	กลับไปพบแพทย์อีกครั้ง
ไข้สูง หนาวสั่นมาก ใจเต้นเร็ว สับสน	ไปห้องฉุกเฉินทันที

กินยาฆ่าเชื้อแล้วให้นมต่อได้ไหม

ได้ค่ะ NHS ระบุว่ายาฆ่าเชื้อที่แพทย์สั่งสำหรับเต้านมอักเสบผ่านเข้าน้ำนมในปริมาณน้อย ไม่เป็นอันตรายต่อลูก บางครั้งลูกงอแงขึ้นหรือถ่ายเหลวกว่าปกติในช่วงที่แม่กินยา ถ้าเป็นแบบนี้ให้บอกแพทย์ แต่ไม่ต้องหยุดให้นม

สิ่งสำคัญคือกินยาให้ครบตามที่แพทย์สั่ง แม้อาการจะหายภายในสองสามวัน การหยุดยาเองเป็นเหตุให้อาการกลับมาซ้ำ และให้ทำตามขั้นตอนดูแลตัวเองข้างบนควบคู่ไปด้วย ยาช่วยฆ่าเชื้อ แต่การนำน้ำนมออกสม่ำเสมอยังจำเป็น

ตอนพบแพทย์ คุณแม่จะถูกถามว่าเริ่มเจ็บเมื่อไหร่ ไข้สูงสุดเท่าไร และหัวนมมีแผลไหม จดคำตอบไว้ก่อนออกจากบ้าน พร้อมรายชื่อยาที่กินอยู่ เช่น ยาเม็ดเสริมธาตุเหล็กหรือยาแก้ปวดที่กินไปแล้วกี่เม็ด

ฝีที่เต้านม ภาวะแทรกซ้อนที่ต้องรู้จัก

NHS อธิบายว่าเต้านมอักเสบที่ไม่ได้รับการรักษาหรือรักษาไม่ทัน กลายเป็นฝีได้ คือมีโพรงหนองอยู่ในเนื้อเต้า สัญญาณที่ควรสงสัยคือก้อนที่ไม่ยุบแม้กินยาฆ่าเชื้อครบสองสามวัน ผิวเหนือก้อนแดงคล้ำ กดแล้วรู้สึกหยุ่นเหมือนมีน้ำ และยังมีไข้ต่อเนื่อง

แพทย์มักใช้อัลตราซาวนด์ตรวจ ถ้าพบฝีจะระบายหนองออกด้วยเข็มหรือผ่าเล็ก ๆ คุณแม่ส่วนใหญ่ยังให้นมต่อได้ ทั้งจากข้างที่ไม่เป็นและบ่อยครั้งจากข้างที่เป็นด้วย ขึ้นกับตำแหน่งแผล แพทย์จะบอกว่าต้องเลี่ยงตรงไหน

ทำไมบางคนเป็นซ้ำ

NHS ระบุว่าถ้าเต้านมอักเสบเป็นซ้ำ มักชี้ไปที่ปัญหาท่าอมเต้า ลูกที่อมตื้นนำน้ำนมออกจากบางส่วนของเต้าได้ไม่ดี บริเวณนั้นจึงค้างซ้ำ ๆ NHS ยังระบุว่าภาวะลิ้นติดในลูกเป็นอีกสาเหตุที่ทำให้ดูดได้ไม่ดี

สาเหตุอื่นที่พบบ่อยในชีวิตจริง

• มื้อนมห่างขึ้นกะทันหัน เช่น ลูกเริ่มนอนยาวทั้งคืน แม่กลับไปทำงานแล้วปั๊มไม่ทันรอบ
• หัวนมแตกเป็นแผล ซึ่งเป็นทางเข้าของเชื้อ วิธีดูแลแผลอยู่ใน หัวนมแตก ดูแลยังไง
• เสื้อชั้นในหรือสายกระเป๋าที่กดเต้าเป็นแนวเดิมทุกวัน
• ปั๊มนมมากเกินความต้องการของลูก ทำให้ผลิตเกินและค้างง่าย
• พักผ่อนไม่พอ เครียด หรือป่วยเป็นอย่างอื่นอยู่

ถ้าเป็นซ้ำตั้งแต่สองครั้งขึ้นไป ให้ขอพบพยาบาลคลินิกนมแม่เพื่อดูท่าอมจริง และให้แพทย์ตรวจลูกเรื่องลิ้นติด ท่าที่ช่วยให้ลูกอมลึกดูได้ที่ ท่าให้นมลูก ส่วนคุณแม่ที่ปั๊มเป็นหลัก การจัดรอบปั๊มให้สม่ำเสมอช่วยได้มาก ดูได้ใน วิธีปั๊มนม

ป้องกันได้แค่ไหน หลักฐานว่าอย่างไร

งานทบทวนของ Cochrane เรื่องวิธีป้องกันเต้านมอักเสบหลังคลอด รวม 10 การศึกษาแบบสุ่ม ผู้หญิง 3,034 คน พบผลดังนี้

วิธีที่ศึกษา	ผลที่พบ
โพรไบโอติก	ลดความเสี่ยงลงได้ประมาณครึ่งหนึ่งในการศึกษาที่มี
นวดกดจุดร่วมกับการดูแลมาตรฐาน	ลดความเสี่ยงได้ในการศึกษาที่มี
ยาฆ่าเชื้อเพื่อป้องกัน	ไม่พบความแตกต่างชัดเจน
คำแนะนำเรื่องการให้นมแม่	ไม่พบความแตกต่างชัดเจน

ผู้ทบทวนสรุปว่าหลักฐานโดยรวมมีความแน่นอนต่ำ เพราะการศึกษามีน้อย ขนาดเล็ก และวัดผลต่างกัน จึงยังไม่มีวิธีใดที่แนะนำให้ทุกคนใช้เพื่อป้องกัน การป้องกันที่ทำได้จริงยังเป็นเรื่องพื้นฐาน คือให้ลูกอมลึก ให้นมตามที่ลูกต้องการ ลดมื้อนมทีละน้อยเมื่อจะหย่านม ดูแลหัวนมไม่ให้แตก และจัดการเต้าคัดตั้งแต่เริ่ม ซึ่งรายละเอียดอยู่ใน เต้านมคัด

เต้านมอักเสบในผู้หญิงที่ไม่ได้ให้นม

หลายคนคิดว่าเต้านมอักเสบเป็นเฉพาะแม่ให้นม แต่ NHS ระบุว่าผู้หญิงที่ไม่ได้ให้นมก็เป็นได้ และกรณีนี้ควรพบแพทย์ทุกครั้งเมื่อมีอาการ ไม่ต้องรอดูแลตัวเองก่อน ปัจจัยที่ NHS ระบุ ได้แก่

• สูบบุหรี่
• หัวนมเป็นแผลหรือเจาะหัวนม
• เสริมหน้าอก
• เป็นเบาหวาน
• โกนหรือถอนขนรอบหัวนม

กลุ่มนี้รวมถึงคุณแม่ที่หย่านมไปแล้วหลายเดือนด้วย ถ้ามีก้อนหรือบริเวณแดงที่เต้า แพทย์จะต้องตรวจแยกจากภาวะอื่น

คุณพ่อและคนในบ้านช่วยอะไรได้

คุณแม่ที่เป็นเต้านมอักเสบมักมีไข้ ปวดเมื่อย และเพลียจนลุกไม่ไหว แต่ยังต้องให้นมทุกสองถึงสามชั่วโมง งานที่เหลือทั้งหมดจึงควรย้ายไปให้คนอื่นทำในหนึ่งถึงสองวันนี้ รายการด้านล่างใช้แปะไว้ที่ตู้เย็นให้คุณพ่อดูได้เลย

• อุ้มลูกมาส่งที่เตียงเมื่อถึงมื้อนม แล้วรับลูกไปเรอและเปลี่ยนผ้าอ้อมหลังมื้อ คุณแม่จะได้นอนต่อทันที
• เตรียมผ้าเย็นหรือเจลเย็นห่อผ้าให้ทุกชั่วโมงในช่วงที่คุณแม่ตื่น
• จดเวลาที่กินยาแก้ปวดและยาฆ่าเชื้อ ไม่ให้ลืมหรือกินซ้ำ
• วัดไข้คุณแม่เช้าเย็น ถ้าไข้ไม่ลดหรือสูงขึ้นหลัง 24 ชั่วโมง ให้พาไปพบแพทย์
• เตรียมน้ำดื่มไว้ข้างเตียง และหาอาหารที่กินง่าย เช่น ข้าวต้ม โจ๊ก ผลไม้หั่น
• ล้างอุปกรณ์ปั๊มนมและขวดถ้าคุณแม่ต้องปั๊ม

ญาติผู้ใหญ่บางท่านจะแนะนำให้หยุดให้นมข้างที่เจ็บ หรือให้ประคบร้อนจัด คุณพ่อช่วยอธิบายได้ว่าคำแนะนำทางการแพทย์ตอนนี้ให้นมต่อทั้งสองข้างและใช้ความเย็น การมีคนในบ้านเข้าใจตรงกันช่วยลดแรงกดดันที่คุณแม่ต้องรับในวันที่ป่วยอยู่แล้ว

สรุปเส้นแบ่งการตัดสินใจ

ถ้าเต้าข้างหนึ่งเจ็บแดงร้อนแต่ยังพอทน ให้เริ่มดูแลตัวเองทันที ให้นมต่อ ประคบเย็น กินยาแก้ปวด และพัก ตั้งเวลาไว้ในใจว่า 12 ถึง 24 ชั่วโมง ถ้าครบแล้วไม่ดีขึ้น หรือมีไข้สูง ให้ไปพบแพทย์โดยไม่ต้องรอ ส่วนอาการที่ต้องไปห้องฉุกเฉินคือไข้สูงร่วมกับหนาวสั่นมาก ใจเต้นเร็ว หายใจเร็ว เวียนศีรษะ หรือสับสน ซึ่งเป็นสัญญาณว่าการติดเชื้อลามเข้ากระแสเลือด

เต้านมอักเสบทำให้คุณแม่ป่วยจริง การขอให้คนในบ้านช่วยดูลูกเพื่อให้ได้นอนสักสองสามชั่วโมง เป็นส่วนหนึ่งของการรักษาเหมือนกับยาค่ะ