หัวนมแตก ทำยังไงดี ดูแลแผลโดยไม่ต้องหยุดให้ลูกดูดนม

หัวนมแตกแก้ได้เร็วที่สุดเมื่อแก้ที่ต้นเหตุ คือท่าอมของลูก ไม่ใช่ที่ตัวแผล ถ้าลูกอมลึกถึงลานนมและคางแนบเต้า แผลมักเริ่มดีขึ้นภายใน 2-3 วัน แม้ยังไม่ได้ทายาอะไรเลย ระหว่างนั้นคุณแม่ให้ลูกดูดต่อได้ ไม่ต้องหยุดให้นมเพราะแผลที่หัวนม

คุณแม่หลายคนมาถึงจุดนี้ในสัปดาห์แรกหลังคลอดตอนที่น้ำนมเริ่มมา ลูกดูดบ่อยวันละ 8-12 ครั้ง หัวนมที่ยังไม่เคยถูกใช้งานหนักจึงบอบช้ำง่าย เรื่องนี้พบได้บ่อยและไม่ได้แปลว่าคุณแม่ทำอะไรผิด

ดูรอยบนหัวนมหลังลูกปล่อยเต้า

หัวนมหลังให้นมเสร็จบอกสาเหตุได้ดีกว่าอาการเจ็บ ลองส่องกระจกทุกครั้งในช่วงที่มีแผล NHS ระบุว่าหัวนมที่แบน เป็นลิ่ม หรือขาวซีดหลังให้นม เป็นสัญญาณว่าลูกอมไม่ลึก เพราะหัวนมถูกกดแนบกับเพดานแข็งในปากลูก

สิ่งที่เห็นหลังให้นม	มักเกิดจาก	ทำอะไรก่อน
หัวนมแบน เหมือนลิปสติกที่ถูกตัดเฉียง	อมตื้น ปากลูกอ้าไม่กว้าง	ดึงลูกออกด้วยการสอดนิ้วก้อยเข้ามุมปาก แล้วเริ่มอมใหม่
มีรอยขาวหรือซีดเป็นแถบ	หัวนมถูกบีบ เลือดไหลเวียนไม่ดี	จัดท่าใหม่ให้คางลูกแนบเต้า เอาหัวนมชี้ไปที่เพดานปากบน
แตกเป็นรอยขวางที่ปลายหรือโคนหัวนม	แรงดูดและแรงเสียดสีซ้ำที่จุดเดิม	สลับท่าอุ้มเพื่อให้แรงกดไปตกคนละจุด
ผิวลอกเป็นแผ่น แสบเหมือนถูกลวก	ผิวเปียกชื้นนาน แผ่นซับอับ	เปลี่ยนแผ่นซับบ่อยขึ้น ผึ่งหัวนมให้แห้ง
เจ็บแสบลึกเข้าไปในเต้าหลังให้นมเสร็จ มีผิวมันเงาหรือสีชมพูจัด	อาจมีการติดเชื้อรา	ให้แพทย์หรือพยาบาลนมแม่ตรวจ ไม่ซื้อยาทาเอง

แก้ท่าอมก่อนทายา: ลำดับที่ใช้ได้จริง

การอมที่ดีไม่ได้อยู่ที่ว่าลูกดูดแรงหรือเบา แต่อยู่ที่ว่าหัวนมเข้าไปลึกพอจะอยู่ท้ายปากของลูก ไม่ถูกบีบด้วยเพดานแข็ง ลองทำตามลำดับนี้ทุกครั้งที่ให้นม

1. อุ้มลูกให้ท้องแนบท้องแม่ ศีรษะและลำตัวลูกอยู่แนวเดียวกัน ไม่บิดคอ
2. ให้จมูกลูกอยู่ระดับหัวนม รอจนลูกอ้าปากกว้างเหมือนหาว ซึ่งมักเห็นเมื่อเอาหัวนมแตะริมฝีปากบนเบา ๆ
3. ดึงลูกเข้าหาเต้าอย่างรวดเร็ว โดยให้คางลูกเข้าเต้าก่อน หัวนมจะเฉียงขึ้นไปที่เพดานปาก ไม่ใช่ตรงเข้าไปกลางลิ้น
4. ตรวจว่าริมฝีปากล่างพลิกออก คางแนบเต้า จมูกโล่ง เห็นลานนมด้านบนมากกว่าด้านล่าง
5. ถ้าเจ็บแหลมเมื่อลูกเริ่มดูดต่อเนื่องเกินครึ่งนาที ให้เอานิ้วก้อยสอดที่มุมปากลูกเพื่อลดแรงดูด ปล่อยแล้วเริ่มอมใหม่ อย่าปล่อยให้ลูกดูดต่อทั้งที่เจ็บ

อาการเจ็บในช่วงสิบกว่านาทีแรกของสัปดาห์แรกอาจมีบ้างเมื่อลูกเริ่มดูด แต่ควรลดลงภายในไม่กี่วินาที ถ้าเจ็บตลอดการดูด แปลว่าการอมยังไม่ถูก

ท่าที่ช่วยเมื่อแผลอยู่ด้านเดียว

แผลมักอยู่ที่จุดเดียวของหัวนมเพราะลูกกดที่จุดเดิมซ้ำ ลองเปลี่ยนท่าให้ปากลูกเรียงตัวคนละทิศ เช่น ท่าฟุตบอล (อุ้มลูกไว้ใต้แขนข้างที่ให้นม) ที่ปากลูกชี้ต่างจากท่าอุ้มขวางตัก แรงกดจะย้ายไปคนละตำแหน่ง ท่าอื่น ๆ ดูได้ที่ ท่าให้นมลูก ทำให้จุดที่แตกได้พักบ้าง คุณแม่ที่ผ่าคลอดมักสบายกับท่าฟุตบอลเพราะไม่ต้องให้ลูกนอนทับแผลหน้าท้อง

ดูแลแผลวันต่อวัน

NHS แนะนำวิธีดูแลเบื้องต้นที่ไม่ซับซ้อน และหลายข้อเป็นการ "ไม่ทำ" มากกว่าการเพิ่มของ

• หลังให้นมเสร็จ บีบน้ำนมแม่ออกมาสองสามหยด ทาบาง ๆ รอบหัวนมแล้วปล่อยให้แห้งในอากาศสักครู่ก่อนใส่เสื้อชั้นใน
• เปลี่ยนแผ่นซับน้ำนมทุกครั้งที่เปียก เลือกชนิดที่ไม่มีแผ่นพลาสติกด้านหลังถ้าหาได้ เพื่อไม่ให้หัวนมอยู่ในความอับชื้น
• ใส่เสื้อชั้นในเนื้อนุ่มที่ไม่มีโครง ขนาดพอดี ไม่รัดจนกดหัวนม
• อาบน้ำตามปกติ ล้างหัวนมด้วยน้ำเปล่า ไม่ใช้สบู่ แอลกอฮอล์ หรือแผ่นเช็ดที่มีน้ำหอม
• ผึ่งหัวนมให้โดนอากาศหลังให้นมสัก 5-10 นาทีเมื่ออยู่ในที่ส่วนตัว
• ถ้าแผลเปิดและแสบมาก NHS กล่าวถึงถ้วยหัวนมเคลือบเงิน (silver nipple cup) ที่ใส่คั่นระหว่างมื้อ ให้ถามพยาบาลนมแม่หรือเภสัชกรก่อนซื้อ

ครีมลาโนลินชนิดบริสุทธิ์ที่ฉลากระบุว่าใช้กับหัวนมระหว่างให้นมได้ เป็นอีกตัวเลือกที่คุณแม่หลายคนใช้เพื่อให้แผลชุ่มชื้น ควรอ่านฉลากและถามเภสัชกรเรื่องการแพ้ โดยเฉพาะถ้าแพ้ขนสัตว์ และอย่าทาครีมหรือยาอื่นที่ไม่ได้ระบุว่าปลอดภัยกับทารก เพราะลูกจะดูดเข้าไปด้วย

เจ็บจนทนไม่ไหว: พักข้างที่เจ็บได้แค่ไหน

NHS แนะนำให้ให้นมต่อตามที่ลูกต้องการ และให้ปั๊มถ้าต้องพัก ข้อสำคัญคือ อย่าลดเวลาดูดให้สั้นลงเพื่อถนอมหัวนม เพราะลูกจะได้นมส่วนท้ายที่มีไขมันสูงน้อยลง และเต้าอาจเริ่มคัด

สถานการณ์	ทางเลือก	สิ่งที่ต้องระวัง
เจ็บ แต่ลูกอมถูกแล้วและทนได้	ให้ลูกดูดต่อ เริ่มจากข้างที่เจ็บน้อยกว่า เมื่อน้ำนมไหลแล้วค่อยสลับ	อย่าปล่อยให้ข้างที่เจ็บคัดตึงนาน
เจ็บมาก 1-2 มื้อ	ให้ลูกดูดข้างที่ไม่เจ็บ แล้วบีบหรือปั๊มข้างที่เจ็บให้นิ่ม	ปั๊มด้วยแรงดูดต่ำสุดที่ยังได้นม
แผลลึกหรือมีเลือดออกชัดเจน	พักข้างนั้นไม่เกิน 24-48 ชั่วโมงโดยบีบหรือปั๊ม แล้วนัดพยาบาลนมแม่	พักนานทำให้ปริมาณน้ำนมข้างนั้นลดลงและเสี่ยงท่อน้ำนมอุดตัน
ปั๊มแล้วยิ่งเจ็บ	เช็กขนาดกรวยปั๊ม (flange) ว่าหัวนมไม่เสียดสีกับขอบ	กรวยเล็กไปทำให้หัวนมถูกขัดซ้ำ ดูเทคนิคใน วิธีปั๊มนมให้ได้ผล

การพักข้างที่เจ็บนานเกินไปมีผลข้างเคียง คือท่อน้ำนมจะอุดตันง่ายขึ้น ถ้ารู้สึกเป็นก้อนแข็งในเต้า ดูแนวทางที่ ท่อน้ำนมอุดตัน ได้ทันที

ดูแลแผลวันที่ 1 ถึง 7

ลำดับเวลาโดยประมาณของแผลที่หัวนมเมื่อแก้ท่าอมถูกแล้ว

วัน	สิ่งที่มักเห็น	สิ่งที่ควรทำ
1	เจ็บแหลมช่วงเริ่มดูด แผลเป็นรอยแดงหรือรอยแยกตื้น	แก้ท่าอม ทาน้ำนม ผึ่งแห้ง
2-3	เจ็บช่วงเริ่มดูดลดลง แผลเริ่มตกสะเก็ดบาง	ทำต่อ สลับท่าอุ้ม
4-5	ผิวใหม่ขึ้น เจ็บเฉพาะตอนเปิดแผลโดนเสื้อ	เปลี่ยนแผ่นซับบ่อย
6-7	แผลหายหรือเหลือรอยจาง ๆ	ดูการอมต่อเพื่อกันกลับมาเป็นซ้ำ

ถ้าครบ 3 วันของการแก้ท่าอมอย่างตั้งใจแล้วแผลไม่ดีขึ้น หรือยิ่งลึกขึ้น แปลว่าสาเหตุอาจไม่ได้อยู่ที่ท่าเพียงอย่างเดียว

แผลไม่ยอมหายมักเพราะอะไร

NHS ระบุว่าถ้ายังเจ็บแม้ลูกอมถูกต้องแล้ว อาจมีปัญหาอื่น เช่น การติดเชื้อ ควรปรึกษาผดุงครรภ์ พยาบาล หรือผู้ให้คำปรึกษานมแม่ สาเหตุที่พบบ่อยมีดังนี้

• ลิ้นติดหรือพังผืดใต้ลิ้นหรือใต้ริมฝีปากสั้น: ทำให้ลูกยกลิ้นไม่พอ ลูกจึงเลื่อนไปงับที่ปลายหัวนมแทนที่จะอมลึก สังเกตว่าลูกกินนานแต่ดูดแล้วหลุดบ่อย น้ำหนักขึ้นช้า หรือมีเสียงดังจุ๊บ ๆ ขณะดูด ต้องให้กุมารแพทย์หรือแพทย์ที่เชี่ยวชาญตรวจ
• การติดเชื้อรา (thrush): มักเจ็บแสบลึกหลังให้นมนาน ผิวหัวนมสีชมพูจัดหรือมันเงา บางครั้งเห็นฝ้าขาวในปากลูกด้วย ต้องรักษาทั้งแม่และลูกพร้อมกันโดยแพทย์สั่ง
• การติดเชื้อแบคทีเรียที่แผล: แผลมีหนองหรือน้ำเหลืองเหลือง บวมแดงร้อน อาจมีไข้ ต้องได้ยาจากแพทย์
• ปั๊มด้วยแรงดูดสูงเกินหรือกรวยไม่พอดี: ทำให้หัวนมถูกดึงและเสียดสี
• ผิวระคายจากสารที่สัมผัส: เช่น สบู่ น้ำยาซักผ้า แผ่นซับที่มีน้ำหอม

ก่อนไปหาพยาบาลนมแม่ เตรียมอะไรไปบ้าง

การไปโดยมีข้อมูลทำให้คุณพยาบาลหรือกุมารแพทย์ช่วยได้เร็วขึ้น ลองจดสั้น ๆ ไว้

• แผลเริ่มเมื่อวันไหน อยู่ข้างไหน ตำแหน่งไหนของหัวนม
• ลูกกินนานเท่าไรต่อมื้อ กินวันละกี่มื้อ ผ้าอ้อมเปียกและอุจจาระวันละกี่ครั้ง ดูเกณฑ์ที่ กระตุ้นน้ำนมแม่ ในส่วนสัญญาณว่านมพอ
• ใช้ครีมหรืออุปกรณ์อะไรอยู่แล้วบ้าง
• ถ่ายรูปหัวนมทันทีที่ลูกปล่อยเต้า จะเห็นรูปทรงชัดที่สุด และขอให้พยาบาลดูตอนให้นมจริง

เมื่อแผลหาย จะกันไม่ให้เป็นซ้ำได้อย่างไร

หัวนมที่เคยแตกมักกลับมาแตกอีกถ้าลูกยังอมแบบเดิม จึงตรวจซ้ำสั้น ๆ ในมื้อแรกของวัน ตอนเช้าที่ลูกหิวและดูดแรงที่สุด สังเกตท่าอมในทุกท่าอุ้มที่ใช้ และเมื่อลูกโตขึ้นราว 3-4 เดือน ลูกจะอมคล่องขึ้นเอง แผลจากเหตุนี้จะน้อยลงมาก ช่วงที่ลูกเริ่มขึ้นฟันบางคนจะงับหัวนม ให้ปล่อยลูกออกอย่างนิ่มนวลด้วยนิ้วก้อยแล้วพักก่อนเริ่มใหม่

การให้นมครั้งแรก ๆ ที่เจ็บเป็นเรื่องที่พบบ่อยมากและแก้ได้ ถ้าคุณแม่เริ่มท้อหรือรู้สึกว่าไม่ไหว ลองบอกคนในบ้านหรือพยาบาลที่ดูแลหลังคลอดตรง ๆ เพราะความเครียดและการนอนน้อยทำให้เจ็บมากขึ้นและมีผลต่อการไหลของน้ำนม หากรู้สึกเศร้าหรือหมดแรงต่อเนื่อง อ่านเรื่อง ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด แล้วปรึกษาแพทย์

เมื่อลูกอมถูกแล้วและแผลหาย การให้นมจะกลับมาไม่เจ็บ ถ้ามีข้อสงสัยเรื่องแผลหรือการอม ถามพยาบาลที่คลินิกนมแม่ของโรงพยาบาลที่คลอดได้เลย ส่วนผู้ที่ตั้งใจจะเก็บน้ำนมไว้ในช่วงนี้ อ่านระยะเวลาเก็บที่ น้ำนมแม่เก็บได้กี่วัน