ชามเมลามีน ปลอดภัยไหม ใช้กับอาหารแบบไหนได้ และเมื่อไรควรทิ้ง

ร้านก๋วยเตี๋ยวเกือบทุกร้านใช้ชามเมลามีน บ้านที่มีเด็กก็ชอบเพราะตกแล้วไม่แตก คำตอบสั้นคือ ชามเมลามีนที่ผลิตได้มาตรฐานปลอดภัยเมื่อใส่อาหารเย็นหรืออุ่นพอดีมือ แต่จะเริ่มมีปัญหาเมื่อเจอสามอย่าง คือความร้อนสูง กรด และอายุการใช้งาน ซึ่งทั้งสามอย่างนี้อยู่ในชามก๋วยเตี๋ยวน้ำร้อนบีบมะนาวพอดี

เมลามีนในชามคืออะไร และทำไมถึงมีเรื่องฟอร์มาลดีไฮด์

จานชามที่เราเรียกว่าเมลามีน ทำจากเรซินเมลามีนฟอร์มาลดีไฮด์ (MFR) คือการเอาสารสองตัว เมลามีนกับฟอร์มาลดีไฮด์ มาทำปฏิกิริยากันจนแข็งตัวเป็นพลาสติกเนื้อแข็ง ทนแรงกระแทก น้ำหนักเบา ทำสีลายสวยได้

ปัญหาอยู่ที่สองจุด

• ถ้าผลิตไม่ดี ปฏิกิริยาไม่สมบูรณ์ สารตั้งต้นที่ยังไม่ทำปฏิกิริยาจะหลุดออกมาง่าย
• แม้ผลิตดี เรซินนี้ก็สลายตัวช้าๆ เมื่อเจอความร้อนและกรด แล้วปล่อยเมลามีนกับฟอร์มาลดีไฮด์ออกมาในอาหาร

BfR หน่วยงานประเมินความเสี่ยงของเยอรมนี อธิบายว่าการปล่อยสารเพิ่มขึ้นตามอุณหภูมิ และชามที่เสื่อมจะเห็นได้จากผิวที่หมดความเงา ส่วนผลต่อสุขภาพ ฟอร์มาลดีไฮด์ระคายเคืองเยื่อบุ และเมลามีนในปริมาณสูงเป็นภาระต่อไตและทางเดินปัสสาวะ จึงมีการกำหนดเพดานไว้

ตัวเลขเพดานที่ยุโรปใช้ และสิ่งที่ตรวจเจอจริง

สหภาพยุโรปกำหนดให้สารที่ปล่อยจากภาชนะลงสู่อาหารไม่เกินค่าต่อไปนี้ ตามที่ BfR สรุปไว้

สาร	เพดานการปล่อยสู่อาหาร (EU)
เมลามีน	2.5 มิลลิกรัมต่ออาหาร 1 กิโลกรัม
ฟอร์มาลดีไฮด์	15 มิลลิกรัมต่ออาหาร 1 กิโลกรัม

ผลตรวจที่ BfR อ้างถึง เมลามีนธรรมดาไม่ผ่านเกณฑ์ราว 15% ของตัวอย่าง ส่วนภาชนะที่ขายในชื่อ bamboo ware ไม่ผ่านราวหนึ่งในสาม และบางชิ้นปล่อยฟอร์มาลดีไฮด์สูงถึง 60 เท่าของเพดาน ประเด็นสำคัญคือ ภาชนะที่โฆษณาว่าเป็นไม้ไผ่ธรรมชาติ ส่วนใหญ่คือเรซินเมลามีนที่ใส่ผงไม้ไผ่เป็นตัวเติม และผงไม้ทำให้เนื้อเรซินไม่สม่ำเสมอ

ในไทยมีงานสำรวจของกรมวิทยาศาสตร์บริการ ตีพิมพ์ใน Bulletin of Applied Sciences ปี 2559 เก็บตัวอย่างภาชนะพลาสติกเมลามีนจากตลาด 71 ชิ้นในช่วงปี 2556 ถึง 2557 แล้วตรวจการปล่อยฟอร์มาลดีไฮด์เทียบเกณฑ์ 15 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม

ชนิดภาชนะในงานสำรวจ	จำนวนตัวอย่าง	สัดส่วนที่ไม่ผ่านเกณฑ์
เมลามีนฟอร์มาลดีไฮด์ล้วน (MF)	21	62%
ยูเรียฟอร์มาลดีไฮด์ (UF)	8	100%
UF เคลือบผิวด้วย MF	42	88%

ตัวเลขนี้เป็นการสำรวจเบื้องต้นก่อนที่มาตรฐานบังคับจะออกมา แต่บอกเราสองอย่าง อย่างแรก ภาชนะราคาถูกจำนวนมากในตลาดไม่ใช่เมลามีนแท้ แต่เป็นยูเรียฟอร์มาลดีไฮด์ที่ถูกกว่าแล้วเคลือบหน้าด้วยเมลามีนให้ดูเหมือนกัน อย่างที่สอง หน้าตาภายนอกแยกไม่ออกเลย ต้องพึ่งเครื่องหมายมาตรฐาน

ปัจจุบันไทยมี มอก. 2921-2562 เป็นมาตรฐานบังคับสำหรับภาชนะเมลามีนและยูเรียที่ใช้กับอาหาร ภาชนะที่วางขายถูกต้องต้องมีเครื่องหมาย มอก. แบบบังคับ เวลาซื้อให้พลิกดูที่ก้นชามหรือที่บรรจุภัณฑ์

อาหารแบบไหนใส่ได้ แบบไหนไม่ควร

BfR สรุปว่าการใช้ภาชนะเมลามีนกับอาหารเย็นหรืออุ่นไม่น่าก่อผลต่อสุขภาพ ส่วนที่ควรเลี่ยงคืออาหารเหลวที่ร้อน และการใช้ในไมโครเวฟ เราแปลงเป็นเมนูที่เจอบ่อยในบ้านได้แบบนี้

เมนู	ใส่ชามเมลามีนได้ไหม	เหตุผล
ผลไม้ สลัด ขนมแห้ง	ได้สบาย	เย็น ไม่มีความร้อน
ข้าวผัด ผัดผัก ที่ตักจากกระทะแล้วพักสักครู่	ได้	ร้อนไม่นาน ของเหลวน้อย
ซีเรียลกับนมเย็น ไอศกรีม	ได้	อุณหภูมิต่ำ
ก๋วยเตี๋ยวน้ำ ต้มยำ แกงร้อนจัด	เลี่ยง	ของเหลวร้อนสัมผัสผิวชามเต็มที่
ชา กาแฟ โกโก้ร้อน ในแก้วเมลามีน	เลี่ยง	BfR ระบุชัดว่าไม่เหมาะ
นมผงชงด้วยน้ำร้อน อาหารเด็ก	ห้าม	กลุ่มเสี่ยง และน้ำหนักตัวน้อย
ยำรสจัด น้ำจิ้มมะนาว ที่ทิ้งไว้นาน	เลี่ยงการแช่นาน	กรดช่วยให้เรซินสลาย
อุ่นอาหารในไมโครเวฟ	ห้าม	อาหารร้อนจัดบางจุดและผิวชามเสียหาย

ที่ร้านอาหาร เราเลือกไม่ได้ว่าจะใช้ชามอะไร ไม่ต้องกังวลเกินเหตุกับการกินก๋วยเตี๋ยวนานๆ ครั้ง ความเสี่ยงมาจากการสัมผัสซ้ำทุกวันเป็นปี ซึ่งเป็นเรื่องที่เราคุมได้ในบ้านของตัวเอง

ชามใบนี้ยังใช้ต่อได้ไหม ดูห้าอาการ

ชามเมลามีนไม่ได้อยู่ตลอดไป ยิ่งใช้กับความร้อนและล้างด้วยเครื่องบ่อย ผิวยิ่งเสื่อมเร็ว BfR แนะนำให้ตรวจผิวภาชนะเป็นระยะ อาการที่ควรเปลี่ยนชาม

1. ผิวด้านลง ไม่เงาเหมือนตอนซื้อ โดยเฉพาะด้านในที่โดนอาหาร
2. มีรอยขีดจากช้อนส้อมเป็นเส้นๆ จับแล้วสาก
3. สีซีด หรือลายพิมพ์ด้านในจางจนเห็นเนื้อพื้น
4. มีคราบเหลืองหรือคราบชาที่ขัดไม่ออก แปลว่าผิวมีรูพรุนแล้ว
5. มีรอยไหม้ บิดเบี้ยว หรือร้าว จากการวางใกล้เตาหรือเข้าไมโครเวฟ

ถ้าเจอข้อใดข้อหนึ่งในชามที่ใช้กับอาหารร้อน ให้เปลี่ยนก่อน ถ้าใช้กับขนมแห้งหรือผลไม้อย่างเดียว ยังใช้ต่อได้ระยะหนึ่ง

เลือกซื้อชามเมลามีนให้ได้ของที่ผ่านเกณฑ์

ใช้อะไรตรวจ ทำยังไง และห้ามทำอะไร รวมไว้ตรงนี้

ดูอะไร	ทำยังไง	ห้ามทำ
เครื่องหมาย มอก.	พลิกดูก้นชามหรือฉลากบรรจุภัณฑ์ ต้องมีเครื่องหมายมาตรฐานบังคับ	ซื้อจากแผงที่ไม่มีฉลากเลยเพราะราคาถูกกว่า
คำว่า bamboo หรือผสมไม้ไผ่	อ่านฉลาก ถ้าเห็นคำนี้ให้คิดว่าเป็นเรซินผสมผงไม้	เชื่อว่าเป็นวัสดุธรรมชาติที่ปลอดภัยกว่า
ผิวชาม	ลูบด้านในต้องเรียบเงา สีสม่ำเสมอ	ซื้อชิ้นที่มีจุดด่างหรือขอบหยาบ
กลิ่น	ดมชามใหม่ ไม่ควรมีกลิ่นฉุนแรง	ใช้ทันทีถ้ามีกลิ่นสารเคมีชัด
คำแนะนำผู้ผลิต	อ่านว่าห้ามไมโครเวฟ ทนร้อนได้แค่ไหน	ทิ้งกล่องโดยไม่อ่าน

ชามใหม่ทุกใบให้ล้างด้วยน้ำยาล้างจานก่อนใช้ครั้งแรก เป็นนิสัยที่ดีกับภาชนะทุกชนิด

ร้านก๋วยเตี๋ยว โรงอาหาร และที่ที่เราเลือกชามเองไม่ได้

ชามในร้านอาหารใช้งานหนักกว่าชามในบ้านหลายเท่า ล้างวันละหลายสิบรอบ เจอน้ำซุปเดือดทุกชาม ผิวจึงเสื่อมเร็ว เราคุมชามของร้านไม่ได้ แต่คุมพฤติกรรมของตัวเองได้

• ถ้าชามที่ได้มาผิวด้าน ลายจาง มีรอยขีดเต็ม ขอเปลี่ยนเป็นชามอื่นหรือถ้วยกระเบื้องถ้าร้านมี
• ปล่อยน้ำซุปคลายร้อนสักครู่ก่อนบีบมะนาวหรือเติมน้ำส้มพริกดอง ความร้อนกับกรดพร้อมกันคือคู่ที่ BfR เตือน
• ไม่ซดน้ำซุปที่ค้างอยู่ก้นชามนานจนเย็นชืด ถ้ากินช้า ส่วนที่แช่นานที่สุดคือส่วนนี้
• สำหรับเด็กเล็กที่กินนอกบ้านเป็นประจำ ลองพกชามสแตนเลสหรือกล่องทนร้อนของตัวเองไป

พ่อแม่ที่ลูกกินอาหารกลางวันที่โรงเรียนทุกวัน ถามครูหรือฝ่ายโภชนาการได้ว่าใช้ภาชนะอะไร และเปลี่ยนชามเก่าบ่อยแค่ไหน ถ้าเป็นถาดหลุมสแตนเลสก็ตัดคำถามนี้ไปได้ทั้งหมด

ทางเลือกอื่นสำหรับอาหารร้อน

ถ้าบ้านเรากินซุป แกง ก๋วยเตี๋ยวน้ำบ่อย ลองแบ่งชามเป็นสองชุด ชุดเมลามีนไว้สำหรับของเย็นและอาหารเด็กที่ไม่ร้อน อีกชุดเป็นวัสดุทนร้อนสำหรับของร้อน

• ชามกระเบื้องหรือพอร์ซเลน ทนร้อนดี แต่ควรเลือกที่เคลือบได้มาตรฐาน เพราะสีเคลือบบางชนิดมีโลหะหนัก รายละเอียดอยู่ในจานชามเซรามิกปลอดภัยไหม
• ชามแก้วนิรภัย ทนร้อนและเข้าไมโครเวฟได้ ล้างง่าย ไม่ดูดกลิ่น
• ชามสแตนเลส ไม่แตก เหมาะกับบ้านที่มีเด็ก แต่ร้อนมือเวลาใส่ของร้อนและเข้าไมโครเวฟไม่ได้
• ชามพลาสติก PP ทนร้อนได้ระดับหนึ่ง ดูเลขรีไซเคิลก้นภาชนะตามสัญลักษณ์รีไซเคิลบนพลาสติก

ไม่จำเป็นต้องทิ้งชามเมลามีนทั้งตู้ แค่ย้ายหน้าที่ของมันไปใช้กับอาหารที่ไม่ร้อน ชามก็ยังมีประโยชน์ต่อไป

วิธีล้างที่ยืดอายุชามเมลามีน

ผิวเรซินเสื่อมเร็วขึ้นจากการขัดแรงและสารเคมีแรง ดูแลแบบนี้

1. ล้างด้วยฟองน้ำด้านนุ่มกับน้ำยาล้างจานทั่วไป ใช้เวลาไม่เกินหนึ่งนาทีต่อใบ
2. คราบชาหรือขมิ้น ใช้เบกกิ้งโซดาผสมน้ำเล็กน้อยเป็นครีม ถูเบาๆ แล้วล้างออก
3. ไม่ใช้ฝอยเหล็กหรือผงขัดหยาบ เพราะสร้างรอยขีดที่เป็นทางเริ่มต้นของการเสื่อม
4. ไม่แช่สารฟอกขาวเข้มข้นข้ามคืน
5. ถ้าใช้เครื่องล้างจาน วางชามเมลามีนไว้ชั้นบน ห่างจากขดลวดความร้อน
6. เช็ดหรือผึ่งให้แห้งก่อนซ้อนเก็บ

สรุปเป็นกติกาประจำบ้าน

ทำได้	ไม่ทำ
ใส่ผลไม้ ขนม สลัด ข้าวผัดที่พักแล้ว	เทซุปเดือด ต้มยำ ชาร้อนลงชาม
ล้างด้วยฟองน้ำนุ่ม	ขัดด้วยฝอยเหล็กหรือผงขัด
ซื้อชิ้นที่มีเครื่องหมาย มอก.	ซื้อ bamboo ware เพราะคิดว่าธรรมชาติกว่า
เปลี่ยนเมื่อผิวด้านหรือมีรอยขีด	ใช้ชามเก่าซีดๆ กับอาหารร้อนต่อไปเรื่อยๆ
ย้ายอาหารไปภาชนะอื่นก่อนเข้าไมโครเวฟ	อุ่นในชามเมลามีน
ชงนมผงในขวดนมที่ทำมาเพื่อการนั้น	ชงนมเด็กในแก้วเมลามีน

ทำตามตารางนี้ได้ ชามเมลามีนในบ้านก็กลับไปเป็นสิ่งที่ควรเป็น คือภาชนะเบาๆ ตกไม่แตก สำหรับอาหารที่ไม่ร้อน