จานชามเซรามิก ปลอดภัยไหม ตะกั่วในสีเคลือบและวิธีเช็กก่อนใช้

จานชามเซรามิกที่ผลิตเพื่อใส่อาหารและมาจากผู้ผลิตที่ระบุชื่อชัดเจนใช้ได้ปลอดภัยในชีวิตประจำวัน ตัวดินที่เผาแล้วไม่ใช่ปัญหา เรื่องที่ต้องระวังอยู่ที่ชั้นเคลือบ เพราะสีเคลือบบางสูตรมีตะกั่วหรือแคดเมียม ถ้าเผาไม่ถึงอุณหภูมิหรือสูตรไม่ได้มาตรฐาน โลหะเหล่านี้จะละลายออกมาปนกับอาหาร โดยเฉพาะอาหารเปรี้ยวที่ใส่ไว้นาน วิธีใช้ให้สบายใจจึงเริ่มจากดูว่าจานใบนั้นมาจากไหน แล้วตรวจสภาพผิวเคลือบ

ตะกั่วเข้ามาอยู่ในจานได้ยังไง

ตะกั่วถูกใช้ในสีเคลือบเซรามิกมานาน เพราะช่วยให้เคลือบหลอมที่อุณหภูมิต่ำลง ผิวเรียบเงา และให้สีสด FDA อธิบายว่าเมื่อเคลือบที่มีตะกั่วผ่านการเผาไม่ถูกต้อง ตะกั่วจะซึมออกจากเคลือบเข้าสู่อาหารและเครื่องดื่มได้ หน่วยงานเดียวกันยังระบุว่าตะกั่วไม่มีระดับที่ถือว่าปลอดภัย และกำหนดค่าอ้างอิงชั่วคราวของตะกั่วจากอาหารไว้ที่ 2.2 ไมโครกรัมต่อวันสำหรับเด็ก และ 8.8 ไมโครกรัมต่อวันสำหรับหญิงวัยเจริญพันธุ์ ตัวเลขนี้ต่ำมาก ภาชนะที่ปล่อยตะกั่วจึงเป็นเรื่องที่ควรตัดออกจากครัว

Clemson Cooperative Extension ให้ข้อมูลว่าภาชนะเซรามิกและเคลือบอีนาเมลที่ผลิตในประเทศที่มีการควบคุมโดยทั่วไปปลอดภัย และย้อนไปช่วงทศวรรษ 1970 เคยมีปัญหาแคดเมียมจากเคลือบอีนาเมลของภาชนะนำเข้า หลังจากนั้นการตรวจสอบเข้มงวดขึ้น สหรัฐฯ ใช้มาตรการกักสินค้านำเข้า (Import Alert 52-08) กับภาชนะเซรามิกที่ปล่อยตะกั่วหรือแคดเมียมเกินเกณฑ์

จานแบบไหนควรสงสัยก่อน

FDA ระบุกลุ่มภาชนะที่มีโอกาสปล่อยตะกั่วสูงกว่ากลุ่มอื่นไว้ชัดเจน นำมาเรียบเรียงเป็นรายการตรวจได้ดังนี้

ลักษณะ	ทำไมเสี่ยงกว่า
เครื่องปั้นแบบดั้งเดิมทำมือ ผิวหยาบ เคลือบไม่สม่ำเสมอ	เคลือบอาจเผาไม่ถึงหรือสูตรไม่ได้ควบคุม
ของเก่า ของสะสม หรือของตกทอด	ผลิตก่อนมีการควบคุมสารในเคลือบ
จานที่เคลือบสึก แตก ร้าว หรือมีผงฝุ่นสีเทาบนผิว	ชั้นเคลือบเสื่อม ตะกั่วออกมาได้ง่ายขึ้น
ของจากตลาดนัดหรือร้านของมือสองที่ไม่รู้ที่มา	ไม่มีข้อมูลผู้ผลิตหรือการทดสอบ
เคลือบสีส้ม แดง เหลืองสดเป็นพิเศษ	FDA จัดเป็นกลุ่มสีที่ควรระวังเป็นพิเศษ
ลวดลายที่อยู่บนผิวเคลือบ คลำแล้วนูน	สีอยู่บนผิวสัมผัสอาหารโดยตรง
ของที่ระบุว่าสำหรับตกแต่ง	ไม่ได้ผลิตเพื่อใส่อาหาร

Clemson เสริมว่าถ้าเห็นคราบผงสีเทาจางๆ บนผิวเคลือบหลังล้าง ให้เลิกใช้ภาชนะนั้น เพราะเป็นสัญญาณว่าเคลือบกำลังเสื่อม

จานขาวเรียบธรรมดาจากผู้ผลิตที่มีชื่อเสียงไม่ได้อยู่ในกลุ่มที่ต้องกังวล ความเสี่ยงไปรวมอยู่ที่ของทำมือ ของเก่า และของที่ไม่รู้ที่มา ซึ่งเป็นของที่หลายบ้านชอบสะสมเพราะสวย

ฉลาก "ห้ามใส่อาหาร" และของตกแต่ง

FDA กำหนดให้ภาชนะเซรามิกที่ผลิตเพื่อการตกแต่งและไม่ได้ผ่านเกณฑ์ตะกั่วสำหรับใส่อาหาร ต้องติดฉลากเตือนถาวร เช่น Not for Food Use. May Poison Food. หรือมีรูเจาะที่ทำให้ใส่อาหารไม่ได้ ข้อนี้เป็นกฎของสหรัฐฯ แต่ใช้เป็นแนวคิดตอนซื้อของได้ทุกที่ ถ้าป้ายหรือกล่องบอกว่าเป็นของตกแต่ง ของที่ระลึก หรือมีคำเตือนห้ามใส่อาหาร ก็ให้ใช้ตามนั้น

ปัญหาที่เกิดบ่อยคือฉลากเป็นสติกเกอร์ที่ลอกทิ้งไปแล้ว หรือของที่ได้รับเป็นของขวัญไม่มีกล่อง ถ้าไม่แน่ใจและไม่มีข้อมูล ให้ถือว่าเป็นของตกแต่ง ใช้ใส่ผลไม้ที่มีเปลือก หรือใส่ของแห้งที่ไม่ใช่อาหาร

ทดสอบเองด้วยชุดตรวจตะกั่ว

FDA กล่าวถึงชุดทดสอบตะกั่วแบบแท่งสำลีหรือแถบทดสอบที่ขายให้ผู้บริโภค ใช้ถูที่ผิวภาชนะ ถ้าพบตะกั่วสีจะเปลี่ยน ชุดตรวจแบบนี้เหมาะสำหรับคัดกรองเบื้องต้น ถ้าผลเป็นบวก ให้เลิกใช้ภาชนะนั้นกับอาหาร ถ้าผลเป็นลบ ไม่ได้รับประกันว่าปลอดภัย 100% แต่ช่วยลดความกังวลสำหรับจานที่มีที่มาชัดอยู่แล้ว

ขั้นตอนทั่วไปของชุดทดสอบแบบแท่ง

1. ล้างจานให้สะอาดและแห้ง
2. ทำให้หัวทดสอบเปียกตามคู่มือ
3. ถูหัวทดสอบบนผิวที่สัมผัสอาหารราว 30 วินาที เน้นบริเวณที่มีสีสดหรือลวดลาย
4. ดูการเปลี่ยนสีตามเวลาที่ชุดตรวจกำหนด
5. ทดสอบหลายจุดในใบเดียว และทดสอบใบอื่นในชุดเดียวกันด้วย

ถ้าต้องการผลที่แน่นอนกว่านี้ เช่นภาชนะที่ใช้ทำอาหารขายหรือใช้กับเด็กเล็กทุกวัน ห้องปฏิบัติการตรวจวิเคราะห์สามารถตรวจปริมาณตะกั่วที่ละลายออกมาได้

อาหารแบบไหนดึงโลหะจากเคลือบได้มาก

FDA อธิบายว่าอาหารที่เป็นกรดดึงตะกั่วออกจากเคลือบได้มากกว่าอาหารชนิดอื่น ระยะเวลาที่อาหารอยู่ในภาชนะก็มีผล อาหารร้อนที่ใส่ไว้นานก็เช่นกัน สถานการณ์ที่ควรระวังในครัวไทย

• ใส่น้ำจิ้มซีฟู้ด น้ำยำ หรือน้ำพริกที่มีมะนาวไว้ในถ้วยเซรามิกทำมือข้ามคืน
• ใช้ไหหรือโถเคลือบเก่าดองผัก ดองมะม่วง หรือหมักน้ำส้มสายชู
• ชงน้ำมะนาว ชาร้อน หรือกาแฟในแก้วเซรามิกทำมือทุกวัน
• ใช้ชามเคลือบสีสดใส่แกงส้มหรือต้มยำแล้วเก็บเข้าตู้เย็นทั้งชาม

เปลี่ยนภาชนะสำหรับเก็บอาหารเปรี้ยวมาใช้แก้ว หรือเซรามิกเรียบสีขาวจากผู้ผลิตที่ระบุชื่อ ช่วยตัดความเสี่ยงส่วนใหญ่ได้ทันที เรื่องภาชนะโลหะที่ไม่ควรเก็บอาหารเปรี้ยวเช่นกัน อยู่ในหม้ออลูมิเนียมปลอดภัยไหม

เซรามิกกับไมโครเวฟ เตาอบ และเครื่องล้างจาน

FDA อธิบายว่าคลื่นไมโครเวฟผ่านเซรามิกและแก้วได้ ภาชนะจึงไม่ร้อนจากคลื่นโดยตรง แต่ร้อนจากอาหารที่อยู่ข้างใน หน่วยงานแนะนำให้ใช้ภาชนะที่ระบุว่าใช้กับไมโครเวฟได้ และไม่แนะนำให้ใช้ภาชนะโลหะ

สถานการณ์	ใช้ได้ไหม	ข้อสังเกต
จานเซรามิกเรียบ ระบุว่าใช้ไมโครเวฟได้	ได้	จับด้วยผ้าเพราะร้อนจากอาหาร
จานขอบทอง ลายเงิน หรือสีโลหะ	ไม่ได้	เกิดประกายไฟ ลายไหม้
เซรามิกทำมือไม่มีฉลาก	ไม่แนะนำ	ไม่รู้ว่าเคลือบทนความร้อนแค่ไหน
จานที่มีรอยร้าวลึก	ไม่ได้	น้ำในรอยร้าวขยายตัว จานแตกได้
จากตู้เย็นเข้าเตาอบร้อนทันที	ระวัง	เปลี่ยนอุณหภูมิเร็วจนแตก
เครื่องล้างจาน	ส่วนใหญ่ได้	ลายที่อยู่บนเคลือบสึกเร็วขึ้น

ภาชนะพลาสติกมีข้อควรระวังกับไมโครเวฟคนละแบบ ดูวิธีเลือกได้ในกล่องใส่อาหารเข้าไมโครเวฟได้แบบไหน

ดูแลจานเซรามิกให้เคลือบไม่สึก

เคลือบที่เรียบและสมบูรณ์คือเคลือบที่ปลอดภัยที่สุด การดูแลจึงเน้นไม่ให้ผิวเสียหาย

• ล้างด้วยฟองน้ำนุ่ม ไม่ใช้ฝอยขัดหม้อกับผิวเคลือบที่มีลาย
• ไม่ซ้อนจานหนักทับกันโดยไม่มีอะไรรอง เพราะก้นจานใบบนขูดผิวใบล่าง
• ไม่เทน้ำเย็นลงจานที่ร้อนจัดทันที เคลือบแตกลายงาได้
• ตรวจจานทุกครั้งที่ล้าง ถ้าพบรอยบิ่นที่ขอบหรือเคลือบลอก ให้ย้ายไปใช้ใส่ของที่ไม่ใช่อาหาร
• จานที่เคลือบแตกลายงาเป็นเส้นเล็กๆ ทั่วผิว คราบอาหารสะสมในรอยได้ ให้ใช้ใส่ของแห้งแทน

เซรามิกในครัวมีหลายแบบ ใช้ต่างกัน

คำว่าเซรามิกครอบคลุมภาชนะดินเผาหลายประเภท ซึ่งเนื้อดิน อุณหภูมิเผา และการดูดน้ำต่างกัน รู้ประเภทของจานในบ้านช่วยให้ใช้และดูแลได้ถูก

ประเภท	ลักษณะเนื้อ	การดูดน้ำ	ใช้งานที่เหมาะ
ดินเผาเนื้อหยาบ (เอิร์ธเทนแวร์)	หนา เบา เคาะเสียงทึบ	สูงถ้าไม่เคลือบ	ครก หม้อดิน กระถาง ภาชนะเสิร์ฟ
สโตนแวร์	หนัก แข็ง ผิวเคลือบด้านหรือเงา	ต่ำ	จานชามใช้ทุกวัน หม้ออบ
พอร์ซเลน	บาง ขาว โปร่งแสงเล็กน้อย เคาะเสียงใส	ต่ำมาก	จานชามชุด ถ้วยชา
โบนไชน่า	บางเบา ขาวนวล	ต่ำมาก	ถ้วยชา จานชุดพิเศษ

ภาชนะดินเผาเนื้อหยาบที่ไม่เคลือบ เช่นครกดินเผาหรือหม้อดินแบบพื้นบ้าน ไม่มีเคลือบให้กังวลเรื่องตะกั่ว แต่เนื้อดินมีรูพรุนดูดน้ำและกลิ่น ต้องล้างแล้วตากให้แห้งสนิททุกครั้ง ไม่แช่น้ำค้างคืน ไม่อย่างนั้นขึ้นราได้ ส่วนหม้อดินที่เคลือบด้านใน ใช้หลักเดียวกับจานเคลือบ คือดูที่มาและสภาพเคลือบ

สโตนแวร์และพอร์ซเลนเผาที่อุณหภูมิสูง เนื้อแน่น ทนความร้อนและเครื่องล้างจานได้ดีกว่า จานใช้ทุกวันในบ้านส่วนใหญ่อยู่ในสองกลุ่มนี้ ถ้าซื้อจากผู้ผลิตที่ระบุชื่อและมีฉลากว่าใช้กับอาหาร ก็เป็นตัวเลือกที่ใช้ได้สบายใจ

อีกเรื่องที่คนมักสับสนคือกระทะหรือหม้อที่โฆษณาว่าเคลือบเซรามิก ซึ่งเป็นสารเคลือบกันติดบนโลหะ คนละชนิดกับจานเซรามิกที่พูดถึงในที่นี้ เรื่องสารเคลือบกันติดดูได้ในกระทะเทฟลอนปลอดภัยไหม

ซื้อจานชุดใหม่ ดูอะไรบ้าง

1. ฉลากระบุว่าใช้กับอาหาร และมีชื่อผู้ผลิตหรือผู้นำเข้า
2. ระบุว่าใช้กับไมโครเวฟหรือเครื่องล้างจานได้ ถ้าต้องการใช้
3. ลวดลายอยู่ใต้เคลือบ ไม่ใช่สีที่ทาทับผิวด้านบน ลองลูบดูว่าเรียบเสมอกัน
4. ผิวเคลือบเรียบ ไม่มีฟองอากาศ ไม่มีจุดที่เคลือบไม่ถึงในด้านที่สัมผัสอาหาร
5. ใช้ของตกแต่งทำมือสวยๆ เป็นจานรองกระถาง ใส่สบู่ หรือแขวนผนัง ไม่ต้องทิ้ง

ครัวที่เพิ่งเริ่มต้นไม่จำเป็นต้องมีจานหลายแบบ จานขาวเรียบขนาดกลางกับชามซุปที่เข้าไมโครเวฟได้ใช้ได้เกือบทุกมื้อ ดูรายการของจำเป็นอื่นๆ ได้ในของใช้ในครัวที่ควรมี