น้ำยาล้างจานทำเอง ทำยังไง สูตรไหนล้างมันออกจริง สูตรไหนเสียเวลา

น้ำยาล้างจานทำเองมีสี่ทางให้เลือก และแต่ละทางได้ผลต่างกันมาก ทางที่ง่ายและใช้ได้จริงที่สุดคือเจือจางสบู่เหลวคาสตีลหรือสบู่ขูดกับน้ำร้อน ใช้เวลา 15 นาที ล้างจานข้าวและแก้วได้ดี แต่ตัดคราบมันกระทะได้ไม่เท่าน้ำยาในขวด ส่วนน้ำหมักเปลือกผลไม้ล้างได้น้อยกว่าที่คนคาดไว้ และการต้มสบู่จากโซดาไฟเป็นงานเคมีที่ต้องเตรียมอุปกรณ์ป้องกันจริงจัง ก่อนลงมือ ให้รู้ก่อนว่าสบู่กับน้ำยาล้างจานต่างกันตรงไหน เพราะนั่นคือที่มาของปัญหาเกือบทั้งหมด

สบู่กับน้ำยาล้างจาน ทำงานคนละแบบ

น้ำยาล้างจานในขวดทั่วไปทำจากสารลดแรงตึงผิว (surfactant) ตามข้อมูลของ Poison Control ศูนย์พิษวิทยาในสหรัฐฯ ส่วนที่เหลือเป็นเอนไซม์ สี น้ำหอม และสารกันเสีย สารลดแรงตึงผิวในขวดส่วนใหญ่เป็นแบบสังเคราะห์ ออกแบบมาให้ทำงานได้ในน้ำทั้งอ่อนและกระด้าง

สูตรทำเองเกือบทุกสูตรใช้ "สบู่จริง" ซึ่งเกิดจากไขมันหรือน้ำมันทำปฏิกิริยากับด่าง สบู่ทำความสะอาดได้ดีในน้ำอ่อน แต่ในน้ำที่มีแคลเซียมสูง สำนักสำรวจธรณีวิทยาสหรัฐฯ (USGS) อธิบายว่าสบู่จะทำปฏิกิริยากับแคลเซียมเกิดเป็นคราบสบู่ (soap scum) และต้องใช้สบู่มากขึ้นเพื่อทำความสะอาด

USGS แบ่งความกระด้างของน้ำเป็นมิลลิกรัมต่อลิตรของแคลเซียมคาร์บอเนตไว้ดังนี้

ระดับ	มก./ลิตร	ผลกับน้ำยาล้างจานทำเองจากสบู่
น้ำอ่อน	0 ถึง 60	ใช้ได้ดี คราบขาวน้อย
กระด้างปานกลาง	61 ถึง 120	เริ่มเห็นฝ้าบนแก้วใสหลังแห้ง
กระด้าง	121 ถึง 180	แก้วขุ่น อ่างมีคราบเทาเกาะ ต้องใช้สบู่มากขึ้น
กระด้างมาก	มากกว่า 180	สบู่ทำงานแย่ ไม่แนะนำสูตรสบู่

บ้านไม่มีเครื่องวัด ดูจากของในบ้านได้ ถ้ากาต้มน้ำมีตะกรันขาวหนาภายในไม่กี่สัปดาห์ หรือหัวฝักบัวตันบ่อย น้ำบ้านคุณน่าจะอยู่ระดับกระด้าง วิธีสังเกตเพิ่มเติมอยู่ที่คราบตะกรันบนก๊อกน้ำ

สูตรที่ 1 สบู่เหลวคาสตีลเจือจาง (ง่ายที่สุด)

สบู่เหลวคาสตีลคือสบู่เหลวจากน้ำมันพืช ขายตามร้านวัตถุดิบทำสบู่และร้านสินค้าธรรมชาติ ตัวสบู่เข้มข้นอยู่แล้ว งานของเราคือเจือจางให้ใช้กับฟองน้ำได้สะดวก

ส่วนผสมสำหรับขวดปั๊ม 500 มล.

• สบู่เหลวคาสตีล 100 มล.
• น้ำต้มสุกที่เย็นลงแล้ว 380 มล.
• กลีเซอรีน 1 ช้อนชา (ไม่ใส่ก็ได้ ช่วยให้มือไม่แห้ง)
• น้ำมันหอมระเหยไม่เกิน 10 หยด (ไม่ใส่ก็ได้)

ขั้นตอน ใช้เวลาประมาณ 10 นาที

1. ล้างขวดปั๊มด้วยน้ำร้อน ปล่อยให้แห้ง
2. เทน้ำลงขวดก่อน แล้วค่อยเทสบู่ เพื่อไม่ให้ฟองล้นตอนเขย่า
3. เติมกลีเซอรีนและน้ำมันหอมระเหย
4. ปิดฝาแล้วพลิกขวดขึ้นลงช้าๆ 10 ครั้ง อย่าเขย่าแรง
5. เขียนวันที่ผสมบนขวด ใช้ให้หมดภายใน 1 เดือน

สูตรนี้ใสและเหลวกว่าน้ำยาในขวดมาก เพราะไม่มีเกลือหรือสารเพิ่มความหนืด อย่าพยายามทำให้ข้นด้วยการเติมเกลือแบบสูตรในอินเทอร์เน็ต สบู่จากน้ำมันบางชนิดจะแยกชั้นเป็นก้อนขุ่นแทน

ล้างอะไรได้ดี จานข้าว แก้ว ถ้วยกาแฟ กล่องข้าวที่ไม่มัน ล้างอะไรได้แย่ กระทะผัดหมู หม้อแกงกะทิ ถาดอบที่มีน้ำมันไหม้

สูตรที่ 2 สบู่ก้อนขูดต้มเป็นเจล

สูตรนี้ใช้สบู่ก้อนที่ไม่มีน้ำหอมหรือสบู่ซักผ้าก้อน ต้นทุนต่ำกว่าสูตรแรก แต่ใช้เวลาและผลลัพธ์ไม่สม่ำเสมอ

1. ขูดสบู่ก้อน 50 กรัม (ประมาณครึ่งก้อนขนาด 100 กรัม) ด้วยที่ขูดผักที่แยกไว้ใช้เฉพาะงานนี้
2. ต้มน้ำ 1 ลิตรให้ร้อนจัด ปิดไฟ แล้วใส่สบู่ขูดลงไป คนจนละลายหมด ประมาณ 5 ถึง 10 นาที
3. ทิ้งไว้ให้เย็นข้ามคืน สบู่จะจับตัวเป็นเจล
4. ถ้าข้นเป็นวุ้นแข็ง ให้ตีด้วยตะกร้อมือแล้วเติมน้ำทีละ 100 มล. จนเทได้
5. กรอกใส่ขวดปากกว้าง ไม่ใช้ขวดปั๊มเพราะเจลจะอุดหัวปั๊ม

ปัญหาที่เจอบ่อยคือเจลแยกชั้นหลังไม่กี่วัน มีน้ำใสด้านล่างกับก้อนขุ่นด้านบน แก้โดยเขย่าก่อนใช้ หรือลดปริมาณสบู่ลงครึ่งหนึ่งในรอบถัดไป สบู่ก้อนที่ผสมครีมบำรุงหรือมอยส์เจอไรเซอร์จะทิ้งความมันไว้บนจาน ให้เลือกสบู่ที่เรียบง่ายที่สุด

สูตรที่ 3 น้ำหมักเปลือกผลไม้ ล้างได้แค่ไหน

สูตรน้ำหมักเปลือกสับปะรด มะกรูด หรือส้ม ผสมน้ำตาลทรายแดงกับน้ำ หมักสามเดือน แชร์กันมากเพราะดูเป็นธรรมชาติและไม่มีต้นทุน ข้อจำกัดคือน้ำหมักมีกรดอินทรีย์จากการหมักและสารซาโปนินเล็กน้อยจากผลไม้บางชนิด ปริมาณสารที่ทำหน้าที่ดึงน้ำมันออกจากจานต่ำมากเมื่อเทียบกับสบู่หรือน้ำยาล้างจาน

สิ่งที่เกิดขึ้นจริงเมื่อใช้น้ำหมักอย่างเดียว

• จานข้าวที่ไม่มีมันล้างออกได้ เพราะน้ำกับการขัดของฟองน้ำทำงานเกือบทั้งหมด
• จานที่มีน้ำมันยังลื่นมือหลังล้าง ต้องขัดซ้ำหลายรอบ
• กลิ่นเปรี้ยวหวานติดภาชนะ และดึงมดมาที่อ่างล้างจาน
• ถ้าหมักไม่ถึงเวลาหรือฝาปิดไม่สนิท จะขึ้นราสีขาวหรือเขียวบนผิว ต้องทิ้งทั้งโถ

ถ้ามีน้ำหมักอยู่แล้ว ใช้เป็นตัวแช่จานก่อนล้างหรือเช็ดคราบกาแฟได้ แต่ให้ตามด้วยสบู่หรือน้ำยาล้างจานสำหรับจานมัน วิธีนี้ใช้ประโยชน์จากที่หมักไว้แล้วโดยไม่ต้องทนจานเหนียว

สูตรที่ 4 ทำสบู่จากโซดาไฟ ต้องเตรียมอะไร

สูตรเต็มคือการทำสบู่เองจากน้ำมันพืชกับโซดาไฟ (โซเดียมไฮดรอกไซด์) แล้วนำสบู่ไปทำเป็นน้ำยาล้างจาน งานนี้ทำได้ แต่ควรรู้ความเสี่ยงก่อนซื้อโซดาไฟเข้าบ้าน

ตามคู่มือสารเคมีอันตรายของ NIOSH หน่วยงานด้านอาชีวอนามัยของสหรัฐฯ โซเดียมไฮดรอกไซด์ทำให้ตาและผิวหนังไหม้ ระคายเยื่อบุ และเมื่อละลายน้ำปล่อยความร้อนสูงจนติดไฟวัสดุที่ติดไฟได้ใกล้ๆ นอกจากนี้ยังกัดกร่อนโลหะ เช่น อะลูมิเนียม ดีบุก และสังกะสี การปฐมพยาบาลคือล้างตาและผิวด้วยน้ำทันที

อุปกรณ์ขั้นต่ำถ้าจะทำจริง

สิ่งที่ต้องมี	ใช้ทำอะไร	ห้ามใช้แทน
แว่นตาครอบกันสารเคมี	กันละอองโซดาไฟกระเด็นเข้าตา	แว่นสายตาธรรมดา
ถุงมือยางไนไตรล์หรือยางหนา แขนยาว	กันสารละลายโดนผิว	ถุงมือพลาสติกใสบาง
ภาชนะสเตนเลสหรือพลาสติก PP ทนร้อน	ละลายโซดาไฟ	หม้ออะลูมิเนียม ภาชนะแก้วบาง
ตาชั่งดิจิทัลละเอียด 1 กรัม	ชั่งโซดาไฟและน้ำมันตามสูตร	กะด้วยช้อน
ที่โล่งหรือหน้าต่างเปิด	ระบายไอร้อนตอนละลาย	ห้องครัวปิดที่มีเด็กวิ่งเล่น

ลำดับที่สำคัญที่สุดคือเทโซดาไฟลงในน้ำทีละน้อย ห้ามเทน้ำลงบนโซดาไฟ เพราะความร้อนเกิดขึ้นทันทีจนน้ำเดือดกระเด็น สูตรทำสบู่ต้องคำนวณปริมาณโซดาไฟตามชนิดน้ำมันด้วยค่าที่เรียกว่าค่าสะพอนิฟิเคชัน ใช้เครื่องคิดเลขสบู่ (lye calculator) ทุกครั้ง ถ้าโซดาไฟเกิน สบู่จะกัดมือ ถ้าน้อยไป สบู่จะเยิ้มน้ำมัน

ต้นทุนต่อลิตร เทียบกับซื้อแบบรีฟิล

หลายคนเริ่มทำเองเพราะคิดว่าถูกกว่า ลองคำนวณด้วยราคาประมาณที่พบในร้านค้าปลีกไทย ราคาจริงต่างกันตามยี่ห้อ ขนาด และโปรโมชัน จึงควรแทนด้วยราคาที่คุณเห็นจริง

ทางเลือก	วัตถุดิบต่อ 1 ลิตร	เวลาที่ใช้	ล้างจานมัน
สบู่เหลวคาสตีลเจือจาง 1:4	สบู่ 200 มล.	10 นาที	ปานกลาง
สบู่ก้อนขูดต้ม	สบู่ 50 กรัม + ค่าแก๊ส	30 นาที + รอข้ามคืน	ปานกลางถึงต่ำ
น้ำหมักเปลือกผลไม้	เปลือก น้ำตาล	3 เดือน	ต่ำ
ทำสบู่จากโซดาไฟ	น้ำมัน โซดาไฟ อุปกรณ์ป้องกัน	1 วัน + บ่ม 4 สัปดาห์	ปานกลาง
น้ำยาล้างจานเข้มข้นแบบรีฟิล เจือจางเอง	ตามฉลาก	2 นาที	ดี

ทางเลือกสุดท้ายมักชนะเรื่องต้นทุนต่อจาน เพราะน้ำยาเข้มข้นใช้ปริมาณน้อยต่อจาน วิธีคิดต้นทุนต่อจานแบบละเอียดอยู่ที่น้ำยาล้างจานยี่ห้อไหนดี และถ้าเลือกทำเองเพราะห่วงเรื่องสารเคมี ลองดูวิธีอ่านฉลากในน้ำยาล้างจานออร์แกนิคดีจริงไหม ก่อน อาจพบว่าขวดที่ฉลากโปร่งใสตอบโจทย์ได้โดยไม่ต้องลงแรง

ทดสอบสูตรทำเองในครัวคุณเองใน 2 วัน

ก่อนเลิกซื้อน้ำยาในขวดทั้งหมด ลองแบบนี้

1. วันแรก ล้างจานข้าวและแก้ว 10 ใบด้วยสูตรทำเอง ปล่อยแก้วแห้งเองบนตะแกรง ดูตอนเช้าว่ามีฝ้าขาวไหม
2. วันที่สอง ล้างกระทะที่ผัดอาหารด้วยน้ำมัน 2 ช้อนโต๊ะ นับว่าต้องเติมสูตรทำเองกี่ครั้งจนกระทะกรอบมือ
3. ถ้าแก้วมีฝ้า แปลว่าน้ำบ้านกระด้างพอจะเกิดคราบสบู่ ล้างน้ำรอบสุดท้ายด้วยน้ำผสมน้ำส้มสายชู 1 ช้อนโต๊ะต่อน้ำ 1 ลิตรช่วยได้ แต่เพิ่มขั้นตอน
4. ถ้ากระทะต้องเติมเกิน 3 ครั้ง ให้แยกใช้ เก็บสูตรทำเองไว้ล้างจานไม่มัน ใช้น้ำยาในขวดกับกระทะ

ระหว่างทดสอบ สังเกตมือด้วย สบู่บางสูตรมีค่าความเป็นด่างสูงกว่าน้ำยาล้างจานทั่วไป ทำให้มือแห้งกว่าที่คิด สวมถุงมือยางเวลาล้างจานกองใหญ่ ฟองน้ำที่ใช้กับสบู่จะมีคราบสบู่สะสมและเหม็นเร็วขึ้น บีบล้างน้ำร้อนทุกเย็น และดูรอบเปลี่ยนได้ที่ฟองน้ำล้างจานควรเปลี่ยนบ่อยแค่ไหน

ใช้อะไร ทำยังไง ห้ามทำ

สถานการณ์	ใช้อะไร	ทำยังไง	ห้ามทำ
อยากลองทำเองครั้งแรก	สบู่เหลวคาสตีลเจือจาง	ผสม 1:4 ใส่ขวดปั๊ม ใช้หมดใน 1 เดือน	เติมเกลือให้ข้น
น้ำบ้านกระด้าง	น้ำยาล้างจานในขวด หรือสูตรสบู่ + ล้างน้ำส้มสายชูรอบท้าย	สังเกตฝ้าบนแก้ว	ใช้สูตรสบู่ล้างแก้วใสทุกวันแล้วสงสัยว่าทำไมขุ่น
ครัวผัดทอดทุกวัน	น้ำยาเข้มข้นแบบรีฟิล	เจือจางตามฉลาก	ใช้น้ำหมักอย่างเดียวกับกระทะ
อยากทำสบู่จากโซดาไฟ	อุปกรณ์ป้องกันครบ ที่โล่ง	เทโซดาไฟลงน้ำทีละน้อย	ใช้หม้ออะลูมิเนียม ทำต่อหน้าเด็ก
ล้างขวดนมเด็ก	น้ำยาล้างขวดนมหรือน้ำยาไม่มีน้ำหอม	ล้างน้ำหลายรอบ	ใช้สูตรทำเองที่ไม่รู้ความเป็นด่าง

ถ้ากลืนน้ำยาล้างจานหรือสบู่เหลวโดยไม่ตั้งใจในปริมาณน้อย Poison Control ระบุว่ามักมีอาการเล็กน้อย เช่น คลื่นไส้หรืออาเจียน ให้บ้วนปาก จิบน้ำทีละน้อย และขอคำแนะนำจากศูนย์พิษวิทยา สูตรทำเองที่มีโซดาไฟเหลือค้างเป็นคนละเรื่อง ต้องไปโรงพยาบาลพร้อมบอกว่าเป็นสบู่ทำเองจากโซดาไฟ