ตรวจสุขภาพก่อนตั้งครรภ์ มีรายการอะไร และผลแต่ละตัวบอกอะไร

การตรวจสุขภาพก่อนตั้งครรภ์มีสองส่วนค่ะ ส่วนแรกคือการซักประวัติกับแพทย์เรื่องโรคประจำตัว ยา วัคซีน และการตั้งครรภ์ครั้งก่อน ส่วนที่สองคือการตรวจเลือดของทั้งคุณแม่และคุณพ่อ ได้แก่ หมู่เลือดและ Rh ธาลัสซีเมีย ภูมิคุ้มกันหัดเยอรมัน ไวรัสตับอักเสบบี ซิฟิลิส และ HIV ผลแต่ละตัวมีเป้าหมายชัดเจน และหลายตัวต้องรู้ก่อนท้องจึงจะแก้ไขได้ทัน

เวลาที่เหมาะคือสามถึงหกเดือนก่อนเลิกคุมกำเนิด เพราะถ้าต้องฉีดวัคซีนหัดเยอรมัน ต้องเว้นระยะอย่างน้อยสามเดือนก่อนตั้งครรภ์

การตรวจนี้ช่วยอะไรได้บ้าง

เอกสารความรู้ของคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร สรุปเป้าหมายของการตรวจคัดกรองก่อนสมรสและก่อนตั้งครรภ์ไว้สี่ข้อ

1. ตรวจสุขภาพทั่วไปของทั้งคู่
2. ป้องกันการติดเชื้อทางเพศสัมพันธ์ระหว่างคู่และสู่ลูก
3. ประเมินความเสี่ยงที่ลูกจะเป็นโรคธาลัสซีเมีย
4. ป้องกันหัดเยอรมันระหว่างตั้งครรภ์

เอกสารฉบับเดียวกันระบุว่าการตรวจนี้ค่าใช้จ่ายไม่สูงและทำได้ที่โรงพยาบาลรัฐ ซึ่งทำให้เป็นหนึ่งในการเตรียมตัวที่คุ้มที่สุดก่อนมีลูก

สิ่งที่แพทย์จะถามตอนซักประวัติ

ACOG อธิบายว่าการพบแพทย์ก่อนตั้งครรภ์ครอบคลุมเรื่องอาหาร ประวัติสุขภาพ ยาที่ใช้ การตั้งครรภ์ครั้งก่อน วัคซีน และความเสี่ยงต่อโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ เตรียมข้อมูลเหล่านี้ไปให้พร้อมจะช่วยให้นัดนั้นได้ประโยชน์เต็มที่

เรื่องที่แพทย์ถาม	ทำไมต้องถาม	สิ่งที่ควรเตรียมไป
โรคประจำตัว	เบาหวาน ความดัน โรคลมชัก ต้องคุมให้ดีก่อนท้อง	ผลตรวจล่าสุด สมุดประจำตัวผู้ป่วย
ยาและอาหารเสริม	ยาบางตัวต้องปรับก่อนตั้งครรภ์	ถ่ายรูปฉลากยาทุกตัวที่ใช้
การตั้งครรภ์ครั้งก่อน	ACOG ระบุว่าคลอดก่อนกำหนด ครรภ์เป็นพิษ และเบาหวานขณะตั้งครรภ์กลับมาเป็นซ้ำได้	สมุดฝากครรภ์เล่มเดิม
วัคซีน	วัคซีนบางชนิดฉีดตอนท้องไม่ได้	สมุดวัคซีนหรือบันทึกการฉีด
น้ำหนักและการออกกำลังกาย	BMI ที่สูงหรือต่ำเกินสัมพันธ์กับภาวะแทรกซ้อน	น้ำหนักและส่วนสูงปัจจุบัน
งานที่ทำ	สารบางอย่างในที่ทำงานเป็นอันตราย	ชื่อสารเคมีที่สัมผัสเป็นประจำ

ตารางรายการตรวจเลือดและความหมายของผล

ตารางนี้สรุปรายการหลักจากเอกสารของ ม.นเรศวร พร้อมความหมายของผลแต่ละแบบ โรงพยาบาลแต่ละแห่งอาจเพิ่มรายการอื่น เช่น ความเข้มข้นของเลือดหรือน้ำตาล ตามแพ็กเกจที่เลือก

รายการตรวจ	ใครตรวจ	ผลที่ต้องรู้	ถ้าผลผิดปกติ
หมู่เลือด ABO และ Rh	ทั้งคู่	หมู่เลือดและ Rh บวกหรือลบ	Rh ลบในฝ่ายหญิง แพทย์จะวางแผนให้ Rh immunoglobulin
ธาลัสซีเมีย	ทั้งคู่	เป็นพาหะหรือไม่ เป็นชนิดใด	ถ้าเสี่ยงทั้งคู่ ปรึกษาทางเลือกก่อนท้อง
ไวรัสตับอักเสบบี	ทั้งคู่	ติดเชื้อหรือไม่ มีภูมิหรือไม่	วางแผนป้องกันการติดเชื้อสู่ลูกและคู่
ซิฟิลิส	ทั้งคู่	ติดเชื้อหรือไม่	รักษาให้หายก่อนตั้งครรภ์
HIV	ทั้งคู่	ติดเชื้อหรือไม่	วางแผนการรักษาและการตั้งครรภ์กับแพทย์
ภูมิหัดเยอรมัน	ฝ่ายหญิง	มีภูมิหรือไม่	ฉีดวัคซีนแล้วเว้นอย่างน้อย 3 เดือนก่อนท้อง

ธาลัสซีเมีย ทำไมต้องตรวจทั้งสองคน

ธาลัสซีเมียเป็นโรคเลือดที่ถ่ายทอดทางพันธุกรรม เอกสารของ ม.นเรศวร ระบุว่าคนไทยเป็นพาหะราว 20 ถึง 30% ซึ่งหมายความว่าในคนสิบคนที่คุณรู้จัก มีสองถึงสามคนที่เป็นพาหะ และส่วนใหญ่ไม่มีอาการใดๆ จึงไม่รู้ตัว

ผลของคนคนเดียวบอกความเสี่ยงของลูกไม่ได้ค่ะ ถ้าคุณแม่เป็นพาหะแต่คุณพ่อไม่เป็น ลูกจะไม่เป็นโรคธาลัสซีเมียชนิดรุนแรงจากคู่นี้ ความเสี่ยงสูงขึ้นเมื่อทั้งคู่เป็นพาหะของชนิดที่เข้ากันได้ ซึ่งแพทย์จะอ่านผลของทั้งสองคนประกอบกัน

สำหรับคู่ที่มีความเสี่ยง เอกสารของ ม.นเรศวร ระบุทางเลือกไว้สองทาง

• ตรวจวินิจฉัยทารกในครรภ์ระหว่างตั้งครรภ์ เช่น ตัดชิ้นเนื้อรก เจาะน้ำคร่ำ หรือเจาะเลือดสายสะดือ
• ตรวจพันธุกรรมตัวอ่อนก่อนฝังตัว (PGD) ร่วมกับการทำเด็กหลอดแก้ว

การรู้ผลก่อนท้องทำให้คู่ได้คิดเรื่องนี้ด้วยใจที่สงบ ไม่ต้องตัดสินใจแบบเร่งรีบตอนตั้งครรภ์ไปแล้วหลายสัปดาห์ ถ้าสนใจทางเลือกที่สอง อ่านพื้นฐานได้ที่ ทำเด็กหลอดแก้ว

หมู่เลือด Rh ลบ เรื่องเล็กที่ต้องรู้ก่อน

ผู้หญิงที่มีเลือด Rh ลบจำเป็นต้องรู้ผลตั้งแต่ก่อนท้อง เพราะถ้าลูกมีเลือด Rh บวกตามพ่อ ร่างกายของแม่จะสร้างภูมิต้านเลือดของลูกได้ เอกสารของ ม.นเรศวร ระบุว่าผู้หญิง Rh ลบจะได้รับยา Rh immunoglobulin เพื่อป้องกันปัญหานี้ แพทย์จะเป็นผู้กำหนดช่วงเวลาที่ให้

สิ่งที่คุณแม่ทำได้คือจดผลหมู่เลือดและ Rh ไว้ในโทรศัพท์ และแจ้งทุกครั้งที่ไปฝากครรภ์หรือไปโรงพยาบาลด้วยเรื่องเลือดออกระหว่างตั้งครรภ์

ภูมิหัดเยอรมันและวัคซีนอื่น

หัดเยอรมันในหญิงตั้งครรภ์เป็นอันตรายต่อทารก เอกสารของ ม.นเรศวร แนะนำให้ผู้หญิงที่ไม่มีภูมิคุ้มกันฉีดวัคซีนอย่างน้อยสามเดือนก่อนตั้งครรภ์ ตัวเลขสามเดือนนี้เป็นเหตุผลหลักที่ควรตรวจก่อนเลิกคุมกำเนิด ไม่ใช่ตรวจหลังรู้ว่าท้อง

ACOG ให้หลักการกว้างว่าวัคซีนบางชนิดให้ระหว่างตั้งครรภ์ไม่ได้ จึงควรฉีดให้ครบก่อน ส่วนวัคซีนไข้หวัดใหญ่และวัคซีนบาดทะยักคอตีบไอกรนฉีดระหว่างตั้งครรภ์ได้ วัคซีนที่ควรฉีดตอนท้องมีรายละเอียดใน วัคซีนคนท้อง

การติดเชื้อทางเพศสัมพันธ์สามตัวหลัก

ไวรัสตับอักเสบบี ซิฟิลิส และ HIV เป็นการติดเชื้อที่ถ่ายทอดจากแม่สู่ลูกได้ และหลายคนติดเชื้อโดยไม่มีอาการ การตรวจทั้งคู่ก่อนตั้งครรภ์มีประโยชน์สองชั้น ชั้นแรกคือป้องกันการส่งต่อระหว่างคู่ ชั้นที่สองคือถ้าพบเชื้อ แพทย์จะวางแผนรักษาหรือป้องกันการติดสู่ลูกได้ตั้งแต่ก่อนเริ่มตั้งครรภ์

ผลบวกไม่ได้แปลว่ามีลูกไม่ได้ค่ะ เป็นข้อมูลที่ช่วยให้แพทย์เลือกการรักษาและวางแผนการตั้งครรภ์ได้ตรงจุด ยิ่งรู้เร็วเท่าไร ทางเลือกก็ยิ่งมีมากเท่านั้น ถ้าผลออกมาเป็นบวก ให้ขอนัดคุยกับแพทย์ผู้เชี่ยวชาญโดยตรงก่อนเริ่มพยายามมีลูก

คุณพ่อเตรียมตัวอย่างไร

ในตารางด้านบน เกือบทุกรายการเป็นการตรวจของทั้งสองคน คุณพ่อจึงควรไปพร้อมกันในวันเดียว การนัดวันเดียวกันยังทำให้แพทย์อ่านผลธาลัสซีเมียของทั้งคู่ไปพร้อมกันได้

นอกจากการตรวจเลือด คุณพ่อควรเตรียมข้อมูลเรื่องยาที่ใช้ การสูบบุหรี่ และการดื่มแอลกอฮอล์ไปด้วย ACOG แนะนำให้คู่ของผู้ที่วางแผนตั้งครรภ์เลิกบุหรี่ แอลกอฮอล์ และสารเสพติด ส่วนการตรวจน้ำเชื้อไม่ได้อยู่ในรายการตรวจก่อนตั้งครรภ์ปกติ จะทำเมื่อพยายามมีลูกแล้วยังไม่สำเร็จตามเกณฑ์เวลา

น้ำหนักตัว ตัวเลขที่ตรวจเองได้ก่อนถึงโรงพยาบาล

การชั่งน้ำหนักและวัดส่วนสูงเป็นส่วนหนึ่งของการตรวจก่อนตั้งครรภ์ที่คุณแม่ทำเองที่บ้านได้ก่อนวันนัด ACOG ใช้ค่าดัชนีมวลกาย (BMI) เป็นเกณฑ์ วิธีคิดคือน้ำหนักเป็นกิโลกรัม หารด้วยส่วนสูงเป็นเมตรยกกำลังสอง

BMI	กลุ่มตามเกณฑ์ของ ACOG	ความเสี่ยงที่ ACOG ระบุ
ต่ำกว่า 18.5	น้ำหนักน้อย	ทารกน้ำหนักแรกเกิดน้อย คลอดก่อนกำหนด
18.5 ถึง 24.9	ปกติ	ช่วงที่แนะนำ
25 ถึง 29.9	น้ำหนักเกิน	ความดันสูง ครรภ์เป็นพิษ เบาหวานขณะตั้งครรภ์
30 ขึ้นไป	อ้วน	ความเสี่ยงชุดเดียวกันสูงขึ้น รวมถึงทารกตัวโตและการผ่าคลอด

สมมติว่าคุณแม่สูง 1.60 เมตร หนัก 70 กิโลกรัม BMI จะเท่ากับ 70 หารด้วย 2.56 ได้ประมาณ 27.3 อยู่ในกลุ่มน้ำหนักเกิน การรู้ตัวเลขนี้ก่อนพบแพทย์ช่วยให้คุยเรื่องเป้าหมายได้ทันที เช่น จะเริ่มออกกำลังกายอย่างไร ACOG แนะนำกิจกรรมระดับปานกลางอย่างน้อย 150 นาทีต่อสัปดาห์ ร่วมกับฝึกความแข็งแรงของกล้ามเนื้ออย่างน้อยสองวัน

เคยตั้งครรภ์มาก่อน ต้องเพิ่มอะไร

คุณแม่ที่มีลูกคนแรกแล้วควรนำข้อมูลของครรภ์ก่อนไปด้วยทุกครั้ง ACOG ระบุว่าภาวะแทรกซ้อนบางอย่างในครรภ์ก่อนกลับมาเป็นซ้ำในครรภ์ถัดไปได้ ได้แก่ การคลอดก่อนกำหนด ครรภ์เป็นพิษ และเบาหวานขณะตั้งครรภ์ แพทย์จะใช้ข้อมูลนี้วางแผนเฝ้าระวังตั้งแต่ต้น

อีกกรณีที่ต้องแจ้งแพทย์คือเคยมีลูกที่มีความผิดปกติของหลอดประสาท ACOG แนะนำให้กลุ่มนี้กินกรดโฟลิกขนาดสูงกว่าปกติ คือ 4 มิลลิกรัมต่อวัน เริ่มสามเดือนก่อนตั้งครรภ์ ขนาดนี้ต้องให้แพทย์สั่ง ไม่ควรเพิ่มขนาดเองจากวิตามินที่ซื้อทั่วไป

เช็กลิสต์ก่อนวันนัดตรวจ

• นัดล่วงหน้าอย่างน้อยสามเดือนก่อนเลิกคุมกำเนิด
• โทรถามโรงพยาบาลว่าต้องงดอาหารหรือไม่
• เตรียมรายชื่อยาและอาหารเสริมที่ใช้ทั้งคู่
• นำสมุดวัคซีนหรือผลตรวจเลือดเก่าที่มีไปด้วย
• นำสมุดฝากครรภ์เล่มเก่า ถ้าเคยตั้งครรภ์มาก่อน
• เขียนคำถามที่อยากถามแพทย์ไว้ในโทรศัพท์
• ถามว่าผลตรวจออกเมื่อไร และต้องกลับมาฟังผลหรือดูผลทางออนไลน์ได้

ถ้ายังไม่มีโรงพยาบาลในใจ ดูวิธีเลือกที่ ฝากครรภ์ที่ไหนดี และระหว่างรอนัด คุณแม่เริ่ม กินกรดโฟลิก ได้เลยค่ะ ACOG แนะนำอย่างน้อย 400 ไมโครกรัมต่อวัน เริ่มอย่างน้อยหนึ่งเดือนก่อนตั้งครรภ์

เมื่อไรไม่ควรรอถึงวันนัด

ผลตรวจส่วนใหญ่ออกมาปกติ และการได้รู้ผลก่อนท้องทำให้คุณพ่อคุณแม่เริ่มต้นด้วยความมั่นใจมากขึ้นค่ะ แต่ระหว่างรอนัด ถ้ามีอาการต่อไปนี้ให้ไปพบแพทย์ก่อน

• มีแผล ตุ่ม หรือผื่นที่อวัยวะเพศ
• ตกขาวผิดปกติมีกลิ่นหรือสีเปลี่ยน ร่วมกับปวดท้องน้อย
• ตัวเหลืองตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม
• มีไข้ ผื่นขึ้นทั่วตัว และต่อมน้ำเหลืองโต
• ประจำเดือนขาดและสงสัยว่าตั้งครรภ์แล้ว ซึ่งควรแจ้งแพทย์ก่อนฉีดวัคซีนใดๆ