อาหารหมดอายุ กินได้ไหม อ่านฉลากวันที่ให้ถูกแล้วตัดสินใจทีละประเภท

คำตอบขึ้นกับสองอย่าง คำที่เขียนบนฉลาก และชนิดอาหาร นมสด เนื้อสัตว์ อาหารพร้อมกิน และสลัดถุง เลยวันแล้วไม่ควรกิน แม้หน้าตายังปกติ ส่วนข้าวสาร เส้นแห้ง อาหารกระป๋อง และของแช่แข็งที่เลยวันควรบริโภคก่อนไม่นาน มักยังปลอดภัยถ้าบรรจุภัณฑ์ไม่เสียหายและเก็บถูก แค่รสชาติและเนื้อสัมผัสอาจด้อยลง เงื่อนไขสำคัญคือวันที่บนฉลากใช้ได้เฉพาะเมื่อเก็บตามที่ฉลากบอก ถ้านมกล่องถูกทิ้งไว้ในรถทั้งบ่าย วันที่บนกล่องก็ไม่มีความหมายแล้ว

ตู้เย็นหลายบ้านมีของเลยวันโผล่มาเป็นประจำ โยเกิร์ตที่ซื้อแพ็กใหญ่ ซอสที่เปิดแล้วลืม ขนมปังครึ่งถุง จึงควรตั้งกติกาไว้ใช้ตัดสินแบบเร็ว ซึ่งสรุปจากกฎหมายฉลากของไทยและคำแนะนำของหน่วยงานด้านอาหารต่างประเทศ

สองคำบนฉลากไทย หมดอายุ กับ ควรบริโภคก่อน

ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 367) พ.ศ. 2557 เรื่องการแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุ กำหนดนิยามไว้ดังนี้

คำบนฉลาก	ความหมายตามประกาศ	หลังเลยวันนี้
หมดอายุ	วันที่อาหารสิ้นสุดคุณภาพภายใต้การเก็บตามเงื่อนไขที่ฉลากระบุ	ห้ามจำหน่าย
ควรบริโภคก่อน	วันสิ้นสุดช่วงที่อาหารยังมีคุณภาพดีภายใต้การเก็บตามเงื่อนไขที่ฉลากระบุ	ห้ามจำหน่ายเช่นกัน

ประกาศเดียวกันกำหนดรูปแบบวันที่ด้วย อาหารที่มีอายุการเก็บไม่เกิน 90 วันต้องแสดงวัน เดือน และปี ส่วนอาหารที่เก็บได้นานกว่า 90 วันจะแสดงแค่เดือนและปีก็ได้ และฉลากต้องมีคำแนะนำการเก็บรักษาเมื่อจำเป็น เช่น เก็บในตู้เย็น หรือหลังเปิดแล้วควรบริโภคภายในกี่วัน

ในทางกฎหมาย ร้านค้าต้องไม่ขายอาหารที่เลยทั้งสองวัน ข้อนี้เพิ่มเข้ามาในประกาศฉบับที่ 383 พ.ศ. 2560 แต่ในครัวบ้าน ผู้ผลิตใช้สองคำนี้ต่างกัน อาหารที่เสียง่ายและเกี่ยวกับความปลอดภัยมักใช้คำว่าหมดอายุ อาหารที่เก็บได้นานและเรื่องหลักคือคุณภาพมักใช้คำว่าควรบริโภคก่อน

ระบบฉลากต่างประเทศช่วยอธิบายยังไง

ระบบของสหราชอาณาจักรแยกสองคำชัดเจนกว่า คู่มือบน GOV.UK อธิบายว่า use-by เกี่ยวกับความปลอดภัย ต้องใช้กับอาหารที่เสียเร็ว เช่น ผลิตภัณฑ์เนื้อสัตว์และสลัดพร้อมกิน การกินอาหารที่เลย use-by ทำให้ป่วยได้ ส่วน best before เกี่ยวกับคุณภาพ ใช้กับอาหารแช่แข็ง อาหารแห้งอย่างพาสต้าและข้าว อาหารกระป๋อง และชีส หลังเลยวันนี้อาหารมักยังปลอดภัยแต่คุณภาพอาจไม่เท่าเดิม

ให้ใช้หลักนี้แปลฉลากไทย ถ้าอาหารเป็นกลุ่มที่เสียเร็วและต้องแช่เย็น ไม่ว่าฉลากจะใช้คำไหน ให้ถือว่าเป็นวันด้านความปลอดภัย ถ้าเป็นของแห้งหรือของกระป๋องที่อุณหภูมิห้อง ให้ถือว่าเป็นวันด้านคุณภาพ

แยกตามชนิดอาหาร เลยวันแล้วทำอะไรได้

กลุ่มอาหาร	ตัวอย่าง	เลยวันแล้ว	ข้อสังเกต
เสียง่าย ต้องแช่เย็น	นมพาสเจอร์ไรส์ เนื้อสัตว์สด อาหารทะเล ไส้กรอก แฮม สลัดถุง อาหารพร้อมกิน	ทิ้ง	เชื้อบางชนิดเติบโตในตู้เย็นได้โดยไม่มีกลิ่น
ผลิตภัณฑ์นมหมัก	โยเกิร์ต ชีสนิ่ม	ส่วนใหญ่ทิ้ง	ชีสแข็งตัดส่วนที่มีราออกกว้างๆ ได้
ไข่ไก่	ไข่สดทั้งเปลือก	ดูทีละฟอง	FDA แนะนำใช้ภายในราว 3 สัปดาห์ในตู้เย็นเพื่อคุณภาพดี
ขนมปัง เบเกอรี่	ขนมปังแผ่น เค้ก	ดูรา กลิ่น	เห็นราทิ้งทั้งถุง
อาหารแห้ง	ข้าวสาร เส้นแห้ง แป้ง ถั่วแห้ง	มักใช้ได้	ดูมอด แมลง กลิ่นหืน
อาหารกระป๋อง	ปลากระป๋อง ผลไม้กระป๋อง	มักใช้ได้ถ้ากระป๋องสมบูรณ์	กระป๋องบวม บุบลึก รั่ว สนิมขึ้น ทิ้ง
อาหารแช่แข็ง	ผักแช่แข็ง ไอศกรีม เกี๊ยว	มักปลอดภัย	คุณภาพลด มีเกล็ดน้ำแข็ง เนื้อแห้ง
เครื่องปรุงขวด	ซอส น้ำปลา ซีอิ๊ว	มักใช้ได้ถ้ายังไม่เปิด	เปิดแล้วดูคำแนะนำหลังเปิดบนฉลาก
อาหารทารก นมผง	นมผงเด็ก อาหารเด็ก	ทิ้ง	ไม่เสี่ยงกับเด็กเล็ก

ใครอยากเช็กไข่ทีละฟองว่ายังดีอยู่ไหม มีวิธีละเอียดที่ไข่ไก่ ดูยังไงว่าสด

เปิดแล้ว วันที่บนฉลากยังใช้ได้ไหม

วันที่ที่พิมพ์ไว้คือวันสำหรับบรรจุภัณฑ์ที่ยังไม่เปิดและเก็บตามเงื่อนไข พอเปิดแล้ว นาฬิกาเริ่มนับใหม่ GOV.UK ระบุว่าฉลากจะบอกวิธีเก็บหลังเปิด และถ้าไม่เก็บตามนั้น อาหารเสียได้ก่อนถึงวันที่บนฉลาก

ตัวอย่างในครัวทั่วไป

• นมพาสเจอร์ไรส์เปิดแล้ว ดื่มให้หมดภายในไม่กี่วันตามฉลาก แม้วันบนกล่องจะเหลืออีกสัปดาห์
• แฮมและไส้กรอกเปิดถุงแล้ว ใช้ตามจำนวนวันหลังเปิดที่ฉลากบอก ปิดถุงให้สนิทหรือย้ายใส่กล่อง
• ปลากระป๋องที่เหลือ ย้ายใส่กล่องแก้วปิดฝา เข้าตู้เย็น ใช้ภายใน 1 ถึง 2 วัน ไม่เก็บไว้ในกระป๋องเปิด
• ซอสมะเขือเทศและมายองเนสเปิดแล้ว เก็บในตู้เย็นตามที่ฉลากระบุ

ผมเขียนวันที่เปิดบนกล่องด้วยปากกาเมจิกทุกครั้ง วิธีนี้ทำให้ไม่ต้องเดาตอนเปิดตู้เย็นในอีกห้าวันข้างหน้า

แช่แข็งหรือปรุงก่อนถึงวัน ยืดเวลาได้

คู่มือของ GOV.UK ระบุว่ากินอาหารหลังวัน use-by ได้ ถ้าอาหารนั้นถูกปรุงสุกหรือแช่แข็งในวันนั้นหรือก่อนหน้า ปรุงแล้วให้ทำให้เย็น เก็บในตู้เย็น และกินภายใน 48 ชั่วโมง ส่วนการแช่แข็ง ช่องฟรีซควรอยู่ที่ลบ 18 องศาเซลเซียส ซึ่งเชื้อเติบโตไม่ได้ ติดฉลากว่าแช่วันไหน และเมื่อละลายแล้วต้องใช้ภายใน 24 ชั่วโมง

ขั้นตอนที่แนะนำเมื่อเห็นว่าเนื้อสัตว์ในตู้เย็นใกล้ถึงวัน

1. เช็กวันที่บนถุงทุกวันอาทิตย์ (2 นาที)
2. เนื้อที่จะถึงวันภายใน 1 ถึง 2 วันและยังไม่มีแผนทำอาหาร แบ่งเป็นถุงพอดีมื้อ (5 นาที)
3. ไล่อากาศออก เขียนชื่อและวันที่แช่บนถุง เข้าช่องฟรีซทันที
4. หรือปรุงสุกวันนั้นเลย เช่น ผัดกะเพรา หมูสับผัดซอส แล้วแบ่งกล่องแช่ตู้เย็นกินภายใน 2 วัน
5. ตอนจะใช้ ละลายในตู้เย็นข้ามคืน และใช้ให้หมดภายในวันถัดไป

ระยะเวลาที่เนื้อสัตว์และอาหารแต่ละอย่างอยู่ในช่องฟรีซได้โดยคุณภาพไม่ตก ดูต่อได้ที่อาหารแช่แข็งเก็บได้นานแค่ไหน

ของลดราคาใกล้หมดอายุ ซื้อแบบไหนคุ้ม

ซูเปอร์มาร์เก็ตหลายแห่งติดป้ายลดราคาสินค้าที่ใกล้ถึงวันช่วงหัวค่ำ ซื้อได้ แต่มีเงื่อนไขว่าต้องรู้ว่าจะใช้มันเมื่อไร ถ้าไม่มีแผน ของถูกก็กลายเป็นของทิ้ง

สินค้าลดราคา	ซื้อเมื่อ	จัดการทันทีที่ถึงบ้าน
เนื้อหมู ไก่ ปลา ที่วันสุดท้ายคือวันนี้	จะทำกินคืนนี้ หรือมีที่ในช่องฟรีซ	ปรุงคืนนั้น หรือแบ่งถุงแช่แข็งก่อนนอน
ขนมปัง เบเกอรี่	กินพรุ่งนี้เช้า	แบ่งแช่แข็งเป็นแผ่น ปิ้งจากแข็งได้เลย
ผักถุงตัดแต่ง สลัดถุง	กินมื้อนี้	ไม่ซื้อถ้าถุงมีน้ำขังหรือใบเริ่มเละ
ซูชิ อาหารกล่องพร้อมกิน	กินภายในไม่กี่ชั่วโมง	ไม่เก็บข้ามคืน
โยเกิร์ต นมเปรี้ยว	กินภายในวันถัดไป	เข้าตู้เย็นทันที

สิ่งที่ควรดูก่อนหยิบของลดราคามีสามอย่าง ตู้ที่วางยังเย็นจริงไหม บรรจุภัณฑ์ปิดสนิท ไม่พอง ไม่รั่ว และวันที่บนฉลากยังไม่เลยวันนี้ ถ้าวันบนฉลากเลยไปแล้วแต่ยังวางขาย นั่นคือร้านทำผิดประกาศของ อย. ไม่ควรซื้อแม้ราคาจะถูกแค่ไหน

อีกเรื่องที่ควรรู้คือของลดราคามักถูกหยิบเข้าออกตู้แช่หลายรอบระหว่างวัน ผมจึงซื้อของกลุ่มนี้เป็นอย่างสุดท้ายก่อนจ่ายเงิน ใส่ถุงเย็นถ้ามี และกลับบ้านทันทีโดยไม่แวะที่อื่น

ถ้าพลาดตรงนี้ แก้ยังไง

กินโยเกิร์ตที่เลยวันไปแล้วสองวันโดยไม่ได้ดู ส่วนใหญ่ไม่มีอาการอะไร ให้สังเกตตัวเองสัก 1 ถึง 2 วัน ถ้าท้องเสีย จิบเกลือแร่และดื่มน้ำมากขึ้น ถ้าถ่ายเป็นเลือด มีไข้สูง หรืออาเจียนจนดื่มน้ำไม่อยู่ ไปพบแพทย์และบอกว่ากินอะไรที่เลยวันมาบ้าง อาการและระยะเวลาของเชื้อแต่ละชนิดดูได้ที่สาเหตุอาหารเป็นพิษ

แกะข้าวสารถุงที่เลยวันควรบริโภคก่อนแล้วเจอมอด ร่อนหรือซาวมอดออกได้ถ้าข้าวไม่มีกลิ่นอับหรือรา แล้วย้ายข้าวที่เหลือใส่ภาชนะปิดสนิท แต่ถ้าเจอรา เม็ดข้าวจับตัวเป็นก้อน หรือกลิ่นอับชื้น ทิ้งทั้งถุง

แช่เนื้อในช่องฟรีซแล้วลืมจนเนื้อซีดและแห้งเป็นปื้น นั่นคือรอยไหม้จากความเย็น ยังกินได้ แค่เนื้อแข็งและจืด ตัดส่วนที่ซีดออก แล้วเอาไปทำเมนูที่มีน้ำหรือตุ๋นนานๆ

เปิดตู้เย็นคืนนี้ ทำสามอย่าง

ลองเปิดตู้เย็นคืนนี้แล้วทำสามอย่าง หยิบอาหารเสียง่ายที่เลยวันแล้วทิ้งโดยไม่ต้องลังเล ย้ายของที่ใกล้ถึงวันมาไว้ชั้นหน้าสุดหรือแช่แข็งเลย และเขียนวันที่เปิดบนขวดซอสกับกล่องนมทุกใบ จากนั้นทุกครั้งที่ซื้อของ อ่านทั้งวันที่และคำแนะนำการเก็บรักษาบนฉลากก่อนหยิบใส่ตะกร้า การอ่านฉลากส่วนอื่นอย่างข้อมูลโภชนาการ มีวิธีอ่านแบบเร็วที่วิธีอ่านฉลากโภชนาการ