กำจัดหมัดแมว ทำอย่างไร คู่มือฉบับเข้าใจง่ายสำหรับเจ้าของสัตว์เลี้ยง

เจ้าของแมวหลายบ้านบอกเหมือนกันว่า "ไม่เคยเห็นหมัดเลย" ทั้งที่แมวเกาจนขนหลุดเป็นแถบยาวบนหลัง สาเหตุคือแมวเป็นสัตว์ที่ทำความสะอาดตัวเองได้ดีมาก เลียกินหมัดไปเงียบๆ หรือเกาจนหมัดหนีไป ทำให้หลักฐานที่เจ้าของเห็นมีน้อย การกำจัดหมัดแมวจึงเริ่มจากการหาหลักฐานให้เจอก่อน แล้วค่อยจัดการทั้งตัวและบ้านไปพร้อมกัน

แมวที่เป็นหมัดหน้าตาแบบไหน

ตำราเมอร์คอธิบายว่าอาการคันมีตั้งแต่เล็กน้อยไปจนถึงรุนแรง แมวบางตัวมีตุ่มแข็งเล็กๆ ตามหลัง คอ และใบหน้า พอเกาก็กลายเป็นสะเก็ด บางตัวขนร่วงเป็นบริเวณกว้าง หรือมีแถบอักเสบตามแนวสันหลังที่เรียกกันว่า racing stripe

สิ่งที่ควรสังเกตที่บ้าน

• เกา เลีย กัดตัวบ่อยขึ้น โดยเฉพาะหลังช่วงท้าย โคนหาง รอบคอ
• ขนบางหรือหลุดเป็นแนว มีสะเก็ดเล็กๆ ติดตามผิว
• มีเม็ดดำคล้ายพริกไทยป่นในขนหรือที่นอน
• แมวสะบัดหัว กระตุกผิวหนังหรือวิ่งหนีเฉยๆ
• ถ่ายออกมามีชิ้นสีขาวคล้ายเมล็ดข้าวเกาะรอบก้นหรือในกระบะทราย (สัญญาณพยาธิตัวตืด)

ลักษณะแบบนี้ใกล้กับโรคผิวหนังอื่นมาก ถ้ามีหย่อมกลมขุยบนใบหน้าและหู ให้นึกถึงเชื้อรา อ่านเพิ่มที่ แมวเป็นเชื้อรา อาการและวิธีดูแล ส่วนภาพรวมของสาเหตุขนร่วงทั้งหมดดูได้ใน แมวขนร่วง เกิดจากอะไร

หมัดทำร้ายแมวได้ในสามแบบ

ภูมิแพ้น้ำลายหมัด

เมอร์คระบุว่าตุ่มและอาการคันเกิดจากปฏิกิริยาแพ้น้ำลายหมัด ไม่ได้เกิดจากการกัดโดยตรง แมวที่แพ้อาจมีหมัดเพียงไม่กี่ตัวก็คันจนผิวถลอกได้ ภาวะนี้ไม่ค่อยเกิดกับแมวอายุต่ำกว่า 1 ปี และพบมากช่วงปลายฤดูร้อน

พยาธิตัวตืดและโลหิตจาง

หมัดเป็นพาหะของพยาธิตัวตืด เพราะแมวกินหมัดเข้าไปตอนเลียขน และการเสียเลือดมากทำให้โลหิตจางได้ ตำราเมอร์คหน้าสำหรับเจ้าของแมวไม่ได้ลงรายละเอียดว่าลูกแมวเสี่ยงอย่างไร แต่เป็นความรู้ทั่วไปในวงการสัตวแพทย์ว่าตัวเล็กเสียเลือดได้ง่ายกว่า จึงควรพาลูกแมวที่ซีดหรือซึมไปหาหมอเร็ว

ผิวติดเชื้อแทรก

การเกาจนเป็นแผลเปิดให้แบคทีเรียเข้าได้ หมออาจให้ยาบรรเทาอาการคันหรือยาปฏิชีวนะตามสภาพผิว แต่ตำราเน้นว่ายากลุ่มนี้ไม่ได้ทดแทนการควบคุมหมัด

วิธีหาหมัดให้เจอ

วิธี	ทำอย่างไร	ได้อะไร
หวีหมัด	ใช้หวีซี่ถี่หวีตั้งแต่คอ หลัง โคนหาง ท้อง	เก็บตัวหมัดหรือมูลหมัดได้
กระดาษทิชชูชื้น	เกลี่ยเม็ดดำลงบนกระดาษเปียก	ถ้ากลายเป็นสีน้ำตาลแดง คือมูลหมัด
ตรวจที่นอน	เทขนและเศษจากที่นอนลงบนผ้าขาว	เห็นไข่ ตัวอ่อน หรือมูลหมัด
ให้สัตวแพทย์ตรวจ	แหวกขนดูผิว ตรวจแยกโรคอื่น	แยกโรคผิวหนังอื่นที่คล้ายกัน

เมอร์คระบุว่าแมวที่เลียตัวมากอาจเก็บหมัดออกไปเกือบหมด หวีหมัดจึงช่วยได้ ขณะที่การทดสอบภูมิแพ้ทางผิวหนังไม่แม่นเสมอไป หมอมักอาศัยประวัติ อาการ และผลหลังกำจัดหมัดช่วยประกอบ

ระวังยาของสุนัขกับแมว

จุดที่พลาดแล้วอันตรายที่สุดคือเรื่องยา ผลิตภัณฑ์กำจัดหมัดสำหรับสุนัขหลายชนิดไม่ปลอดภัยกับแมว บางชนิดมีสารที่แมวกำจัดออกจากร่างกายได้ช้า หากทาผิดหรือแมวไปเลียตัวสุนัขที่เพิ่งหยดยา แมวอาจมีอาการทางประสาทรุนแรงได้ ข้อควรทำ

• ใช้เฉพาะผลิตภัณฑ์ที่ระบุว่าสำหรับแมวและตรงกับน้ำหนักและอายุ
• อ่านฉลากทุกครั้ง และถามสัตวแพทย์เมื่อไม่แน่ใจ
• ถ้าบ้านมีทั้งหมาและแมว แยกให้แมวไม่เลียตัวสุนัขที่เพิ่งหยดยา จนกว่ายาแห้งตามที่ฉลากระบุ
• สเปรย์หรือน้ำยากำจัดแมลงในบ้านต้องถามหมอก่อนว่าปลอดภัยกับแมวหรือไม่ เมอร์คแนะนำให้ถามสัตวแพทย์ถึงผลิตภัณฑ์ที่ปลอดภัยต่อแมว
• ห้ามผสมยาหลายตัวเอง ห้ามใช้ยากินของคนกับแมว

ผลิตภัณฑ์แต่ละกลุ่มต่างกันอย่างไร ดูเพิ่มเติมที่ ยาหยดเห็บหมัด เลือกอย่างไร

ตัดวงจรชีวิตหมัด

เมอร์คและ CAPC ให้ตัวเลขใกล้เคียงกัน

• ไข่ร่วงจากตัวสัตว์ลงที่นอนและพรม ฟักใน 1-6 วัน
• ตัวอ่อนต้องการความชื้นสูงกว่า 50% และกินเศษซากกับมูลหมัดตัวเต็มวัย
• ดักแด้รอในรังได้หลายสัปดาห์ จนถึงราวหนึ่งปี จนกว่าจะมีโฮสต์ผ่านมา
• วงจรเต็มมักใช้ 3-8 สัปดาห์
• ตัวเมียเริ่มวางไข่ราว 20-24 ชั่วโมงหลังกินเลือดครั้งแรก

หมายความว่าผลิตภัณฑ์ที่ทำงานกับตัวเต็มวัยต้องใช้ต่อเนื่อง ไม่ใช่ใช้ครั้งเดียว ผลิตภัณฑ์ที่สัตวแพทย์จำหน่ายแบบรายเดือนคุมหมัดได้ดี แต่หลายชนิดต้องใช้ 6-24 ชั่วโมงกว่าจะฆ่าหมัด และการคุมให้อยู่หมัดอาจใช้ 2-3 เดือน CAPC แนะนำการป้องกันตลอดปีและตลอดชีวิตกับสุนัขและแมวทุกตัว เพราะดักแด้ที่หลับอยู่ทำให้การระบาดโผล่ขึ้นมาแบบไม่คาดคิดได้

ทำความสะอาดบ้าน

1. ซักผ้าปู ผ้าห่ม ที่นอนแมว กระเป๋าพกพา ด้วยน้ำร้อนเท่าที่ผ้ารับได้ แล้วอบหรือตากให้แห้ง
2. ดูดฝุ่นพรม โซฟา ซอกเฟอร์นิเจอร์ ใต้เตียง แนวบัวพื้น ทุกวันในช่วงสองสัปดาห์แรก
3. ทิ้งถุงฝุ่นนอกบ้านทันที
4. ถ้าเป็นหนัก สัตวแพทย์อาจแนะนำให้ทำซ้ำ 7-10 วันหลังรอบแรกตามที่เมอร์คระบุ
5. นอกบ้าน ดูแลจุดร่มชื้น เช่น ใต้ระเบียง ไม่ต้องทั้งสนาม

ทำไมบ้านในไทยเจอหมัดได้ทั้งปี

ตัวเลขจากเมอร์คและ CAPC ข้างบนบอกว่าตัวอ่อนหมัดอยู่รอดได้ดีเมื่อความชื้นสูงกว่า 50% ซึ่งเป็นสภาพปกติของบ้านเราเกือบทั้งปี ช่วงหน้าฝนความชื้นในห้องชั้นล่างและคอนโดที่ปิดแอร์ตอนกลางวันมักสูงกว่านั้นอีก หมัดจึงไม่มีช่วงพักเหมือนประเทศที่มีหน้าหนาวจริง นี่คือเหตุผลที่สัตวแพทย์ในไทยส่วนใหญ่แนะนำให้ป้องกันต่อเนื่องทุกเดือน แทนการใช้ยาเฉพาะตอนเห็นหมัด

จุดที่หมัดชอบในบ้านเราต่างจากตำราฝรั่งเล็กน้อย พรมผืนใหญ่มีน้อย แต่มีที่ซ่อนแบบอื่นแทน

• ร่องระหว่างกระเบื้องหรือพื้นไม้ลามิเนตที่มีขนสะสม
• ใต้โซฟาผ้าและเบาะเก้าอี้ที่แมวขึ้นไปนอน
• ตะกร้าผ้ารอซัก และกองผ้าที่ทิ้งไว้บนพื้น
• คอนโดแมวที่หุ้มพรม ซึ่งซักไม่ได้ ต้องดูดฝุ่นแทน
• ระเบียงที่มีกระถางต้นไม้และร่มเงา

บ้านที่ปลูกบ้านติดพื้นและมีแมวจรเดินผ่านใต้ถุนบ้าน จะมีหมัดจากภายนอกเข้ามาเติมเรื่อยๆ ถ้าทำได้ ให้ปิดช่องที่แมวจรใช้หลบใต้บ้าน และอย่าวางอาหารแมวจรใกล้ประตูที่แมวในบ้านใช้

บ้านที่มีทั้งหมาและแมว ต้องรักษาพร้อมกันทุกตัว

หมัดที่เจอบนสุนัขในบ้านส่วนใหญ่เป็นชนิดเดียวกับที่อยู่บนแมว เมอร์คระบุว่าหมัดแมวพบได้ทั้งในแมวและสุนัข ดังนั้นถ้ารักษาแค่ตัวที่คัน ตัวที่ไม่มีอาการจะเป็นแหล่งไข่ให้หมัดกลับมาใหม่ภายในไม่กี่สัปดาห์ ลำดับที่ใช้ได้จริงในบ้านที่เลี้ยงรวมกันคือ

1. ชั่งน้ำหนักทุกตัวก่อนไปคลินิก เพราะผลิตภัณฑ์เลือกตามช่วงน้ำหนัก
2. ให้หมอจ่ายผลิตภัณฑ์ของสุนัขและของแมวแยกกัน แล้วเขียนชื่อสัตว์บนกล่องไว้ ป้องกันหยิบผิด
3. ใช้ยาวันเดียวกันทุกตัว ให้รอบของทุกตัวตรงกัน จำง่ายและไม่มีตัวไหนตกหล่น
4. วันที่หยดยาสุนัข ให้แยกแมวออกจนกว่ายาบนตัวสุนัขแห้งตามฉลาก โดยเฉพาะแมวที่ชอบนอนเบียดหรือเลียหมา
5. ซักที่นอนของทุกตัวในวันเดียวกัน

กระต่ายหรือหนูแฮมสเตอร์ในบ้านเดียวกันก็โดนหมัดได้ แต่ผลิตภัณฑ์ของสุนัขและแมวหลายชนิดใช้กับสัตว์เล็กไม่ได้ ต้องถามหมอแยก

หมัดกัดคนได้ไหม

ได้ หมัดแมวกัดคนเมื่อหาโฮสต์ไม่ได้ ส่วนใหญ่เป็นตุ่มแดงคันเรียงกันบริเวณข้อเท้าและหน้าแข้ง ซึ่งเป็นช่วงที่หมัดกระโดดขึ้นถึง หมัดไม่ได้อาศัยบนตัวคนนาน ถ้าคนในบ้านเริ่มมีตุ่มแบบนี้ แปลว่าในบ้านมีหมัดจำนวนมากพอจะลงมาหาคน ต้องเร่งเรื่องทำความสะอาดบ้านมากขึ้น และคนที่คันมากหรือแพ้ควรพบแพทย์

จดบันทึกให้เห็นว่าได้ผลหรือยัง

เจ้าของหลายคนหยุดดูแลทันทีที่ไม่เห็นหมัด แต่ตำราบอกว่าต้องคุมต่อเนื่องหลายเดือน วิธีง่ายที่สุดคือจดลงสมุดหรือโน้ตในโทรศัพท์ว่าวันไหนใช้ผลิตภัณฑ์ที่หมอสั่ง วันไหนซักผ้าปู วันไหนดูดฝุ่น และวันไหนหวีขนเจอตัวหรือเม็ดดำคล้ายเศษดิน การจดแบบนี้ทำให้เห็นแนวโน้มชัด ถ้าสองสามสัปดาห์ผ่านไปยังเจอเหมือนเดิม ก็มีข้อมูลให้หมอใช้ตัดสินใจว่าต้องปรับแผนหรือไม่

ถ้ามีแมวหรือสุนัขหลายตัวในบ้าน ให้จดแยกรายตัว เพราะตัวที่ไม่คันอาจเป็นพาหะให้ตัวที่แพ้หนักก็ได้ ส่วนห้องที่แมวชอบนอนที่สุด ควรทำความสะอาดบ่อยกว่าห้องอื่นเป็นพิเศษ

ตารางดูแลหมัดแมว

ช่วง	ทำอะไร
วันที่เจอ	หวีหมัด ถ่ายรูป เก็บหมัดไว้ให้หมอดู แยกที่นอนซัก
สัปดาห์ 1	ใช้ผลิตภัณฑ์สำหรับแมวตามหมอสั่ง ซักผ้า ดูดฝุ่นทุกวัน
สัปดาห์ 2-4	หวีเช็กซ้ำ ดูมูลหมัดบนทิชชู ทำรอบสองถ้าจำเป็น
เดือนที่ 2-3	ดูผิว ขน อาการคัน ให้ยาป้องกันตรงเวลา
ตลอดปี	ป้องกันต่อเนื่องในแมวทุกตัว ถึงแม้เลี้ยงในห้อง

หมัดทำให้แมวคันหนักจนกินน้อยหรือซึมได้ ถ้าไม่แน่ใจว่าอาการแบบไหนถือว่าป่วย ใช้รายการใน แมวป่วยดูยังไง ประกอบ

พาไปหาหมอทันทีถ้า

• ลูกแมวหรือแมวสูงอายุซีด ซึม เหงือกขาว
• ผิวเป็นแผลฉ่ำ มีหนอง หรือกลิ่นเหม็น
• ขนหลุดเป็นแถบกว้างและคันจนไม่ยอมหยุด
• เห็นชิ้นคล้ายเมล็ดข้าวรอบก้นหรือในอุจจาระ
• มีอาการหลังใช้ยา เช่น น้ำลายไหล ตัวสั่น กระตุก
• ใช้ผลิตภัณฑ์ตามหมอสั่งหลายสัปดาห์แล้วยังเจอหมัดจำนวนมาก