ประเด็นสำคัญ
- หญ้าแมวในร้านไทยมีสองแบบ คือหญ้าอ่อนข้าวสาลีหรือข้าวโอ๊ตที่ให้เคี้ยว กับแคทนิปหรือกัญชาแมวที่ทำให้แมวเคลิ้มหรือคึก
- งานวิจัยในแมว 100 ตัวพบว่า 68% ตอบสนองต่อแคทนิป และ 79% ตอบสนองต่อมาทาทาบิ เกือบทุกตัวตอบสนองต่ออย่างน้อยหนึ่งชนิด
- ราว 3 ใน 4 ของแมวที่ไม่สนแคทนิป กลับตอบสนองต่อมาทาทาบิ
- แคทนิปไม่ทำให้เสพติด แต่ ASPCA จัดเป็นพืชที่กินมากแล้วทำให้อาเจียนหรือท้องเสียได้
- การกลิ้งเคลือบตัวด้วยสารจากพืชกลุ่มนี้ช่วยกันยุงลายได้ในการทดลอง ซึ่งอาจเป็นที่มาของพฤติกรรม
แมวกินหญ้าแมวได้ และในปริมาณพอเหมาะถือว่าปลอดภัยสำหรับแมวสุขภาพดี แต่คำว่าหญ้าแมวในร้านไทยใช้เรียกพืชสองแบบที่ทำงานต่างกันมาก แบบแรกคือต้นอ่อนข้าวสาลีหรือข้าวโอ๊ตที่แมวเคี้ยวเล่น แบบที่สองคือแคทนิป หรือที่คนไทยเรียกว่ากัญชาแมว ซึ่งทำให้แมวกลิ้ง ถู และคึกอยู่ไม่กี่นาที ก่อนตัดสินว่าดีไหม ต้องรู้ก่อนว่าในมือคือแบบไหน
หญ้าแมวในร้านไทยคืออะไรบ้าง
ป้ายที่เห็นบ่อยตามร้านสัตว์เลี้ยงและร้านออนไลน์มีอยู่สามกลุ่ม ชื่อเรียกปนกันจนเจ้าของหลายคนสับสน
| ชื่อที่เห็นบนป้าย | ตัวจริงคือ | แมวทำอะไรกับมัน | ใช้บ่อยแค่ไหน |
|---|---|---|---|
| หญ้าแมว ชุดปลูก ต้นอ่อน | ข้าวสาลี ข้าวโอ๊ต ข้าวบาร์เลย์ | เคี้ยว กลืน บางครั้งอาเจียนตาม | ตั้งไว้ให้กินได้ทุกวัน |
| แคทนิป กัญชาแมว Catnip | Nepeta cataria พืชตระกูลมินต์ | ดม เลีย กลิ้ง ถูหน้า เคลิ้มหรือคึก | ครั้งละน้อย ไม่ทุกวัน |
| มาทาทาบิ Silvervine | Actinidia polygama เถาพืชจากเอเชียตะวันออก | ตอบสนองคล้ายแคทนิป มักแรงกว่า | ครั้งละน้อย ไม่ทุกวัน |
หญ้าอ่อนแบบแรกตอบสนองสัญชาตญาณกินพืชของแมว ซึ่งงานสำรวจพบว่าเป็นพฤติกรรมของแมวส่วนใหญ่ เรื่องนี้เล่าไว้ละเอียดใน แมวทำไมกินหญ้า ส่วนแคทนิปและมาทาทาบิเป็นเรื่องของกลิ่นและสารเคมีมากกว่าการกิน ที่เหลือของบทนี้จึงโฟกัสที่สองชนิดหลัง
งานวิจัยบอกว่าแมวกี่ตัวตอบสนอง
งานที่ละเอียดที่สุดคือการทดลองของ Bol และคณะ ตีพิมพ์ใน BMC Veterinary Research ปี 2017 ทีมวิจัยให้แมวบ้าน 100 ตัวได้ลองพืชสี่ชนิดในสภาพเดียวกัน แล้วบันทึกว่าตัวไหนตอบสนอง
| พืช | สัดส่วนแมวบ้านที่ตอบสนอง |
|---|---|
| มาทาทาบิ (silver vine) | 79% |
| แคทนิป | 68% |
| ฮันนีซัคเคิลทาร์ทาเรียน | 53% |
| วาเลอเรียน | 47% |
ผลที่ใช้ประโยชน์ได้ทันทีคือ เกือบทุกตัวตอบสนองต่ออย่างน้อยหนึ่งชนิด และในกลุ่มแมวที่ไม่สนแคทนิปเลย ราว 3 ใน 4 ตอบสนองต่อมาทาทาบิ แมวที่เจ้าของคิดว่าไม่ชอบกัญชาแมวจึงอาจแค่ไม่ใช่สายแคทนิป ลองเปลี่ยนชนิดดูได้
งานเดียวกันไม่พบว่าเพศ การทำหมัน หรือนิสัยของแมว ทำนายได้ว่าตัวไหนจะตอบสนอง การตอบสนองต่อแคทนิปเชื่อว่ามีพันธุกรรมเป็นตัวกำหนดส่วนหนึ่ง ระยะเวลาที่แมวแสดงพฤติกรรมส่วนใหญ่อยู่ในระดับไม่กี่นาที
เกิดอะไรขึ้นในตัวแมวตอนกลิ้งแคทนิป
สารออกฤทธิ์หลักในแคทนิปคือ nepetalactone ส่วนในมาทาทาบิคือ nepetalactol ซึ่งโครงสร้างใกล้กัน งานของ Uenoyama และคณะในวารสาร Science Advances ปี 2021 พบว่าเมื่อแมวได้กลิ่น nepetalactol ระดับเบต้าเอนดอร์ฟินในเลือดสูงขึ้น และเมื่อให้ยาที่บล็อกระบบ opioid ชนิด μ แมวตอบสนองน้อยลง แปลว่าความรู้สึกดีมาจากระบบสารสื่อประสาทที่เกี่ยวกับความพอใจ
ข้อที่น่าสนใจกว่านั้นคือเหตุผลของการกลิ้ง ทีมวิจัยพบว่าการถูหน้าและหัวกับใบพืชทำให้สารเคลือบติดขน และสารที่ติดขนนั้นช่วยไล่ยุงลายบ้าน (Aedes albopictus) ได้จริงในการทดลอง จึงเสนอว่าพฤติกรรมนี้มีประโยชน์ด้านการป้องกันยุงในแมวป่า ไม่ได้เป็นแค่ความเพลิน
อาการที่เห็นได้ตามปกติ
- ดม เลีย หรือเคี้ยวใบแห้ง
- ถูแก้มและคางกับพื้นหรือของเล่น แล้วกลิ้งตัว
- น้ำลายไหลเล็กน้อย
- บางตัวคึก วิ่งไล่ กระโดด บางตัวกลับนอนนิ่งตาปรือ
- หลังจากนั้นราวสิบนาทีมักหมดความสนใจ และต้องเว้นช่วงพักกว่าจะตอบสนองอีกครั้ง
ข้อดีที่เจ้าของใช้ได้จริง
แคทนิปและมาทาทาบิไม่มีคุณค่าทางอาหาร ประโยชน์อยู่ที่พฤติกรรม เช่น ชวนแมวขี้เกียจให้ขยับตัว ดึงความสนใจไปที่ที่ลับเล็บแทนโซฟา หรือทำให้กระเป๋าใส่แมวกับที่นอนใหม่เป็นที่น่าเข้าไป
- โรยแคทนิปแห้งเล็กน้อยบนที่ลับเล็บใหม่ แมวมักเข้ามาดมและถูตัว แล้วเริ่มข่วนในจุดนั้น ไอเดียการเลือกและวางที่ลับเล็บอยู่ที่ ที่ลับเล็บแมว
- ใส่ผงในของเล่นผ้าแล้วสลับเก็บ เอาออกมาวันเว้นวันหรือสองสามครั้งต่อสัปดาห์ แมวจะไม่เบื่อเร็ว ดูตัวเลือกของเล่นที่ ของเล่นแมว หรือทำเองที่ ของเล่นแมวทำเอง
- ใช้กับแมวคอนโดที่ไม่ค่อยได้วิ่ง ช่วงเย็นก่อนมื้ออาหาร เพื่อให้เล่นไล่จับต่อ แล้วจบด้วยอาหาร แนวทางจัดพื้นที่เล่นในห้องดูได้ที่ เลี้ยงแมวในคอนโด
- ทาของเล่นหรือผ้าในกระเป๋าเดินทางของแมวล่วงหน้าหลายวันก่อนพาไปหาหมอ บางตัวยอมเข้ากระเป๋าง่ายขึ้น
ความเสี่ยงที่ต้องรู้
งานวิจัยของ Bol สรุปว่าพืชทั้งสี่ชนิดโดยทั่วไปถือว่าปลอดภัยและไม่ทำให้เสพติด งาน Science Advances ก็ไม่พบสัญญาณการเสพติดเช่นกัน แต่ ASPCA ในฐานข้อมูลพืชพิษจัดแคทนิปไว้ในกลุ่มที่เป็นพิษต่อแมวเมื่อกินในปริมาณมาก อาการที่ระบุคืออาเจียนและท้องเสีย และอาการทางระบบประสาทแบบที่บางตัวง่วงซึม บางตัวตื่นตัวมาก
แปลเป็นภาษาปฏิบัติได้ว่า ดม เลีย เคี้ยวนิดหน่อยเป็นเรื่องปกติ แต่ปล่อยให้แมวกินใบแห้งไปเป็นกำมือไม่ควร
| สถานการณ์ | ความเสี่ยง | สิ่งที่ทำ |
|---|---|---|
| แมวดมและกลิ้งกับผงหยิบมือเดียว | ต่ำ | ไม่ต้องทำอะไร เก็บที่เหลือให้มิด |
| แมวแทะถุงแคทนิปแล้วกินไปเยอะ | ปานกลาง | ดูอาการอาเจียน ท้องเสียใน 24 ชั่วโมง |
| แมวคึกแล้วกัดหรือข่วนแรงผิดปกติ | ต่อคนและแมวตัวอื่น | แยกพื้นที่ ลดปริมาณ หรืองด |
| บ้านหลายแมว ให้พร้อมกันทุกตัว | ทะเลาะกันได้ | ให้ทีละตัว คนละมุม |
| แมวท้อง แมวมีโรคประจำตัว | ยังไม่มีข้อมูลชัด | ปรึกษาสัตวแพทย์ก่อนใช้ |
อ่านท่าทางแมวระหว่างเล่น
แมวแต่ละตัวตอบสนองต่อแคทนิปคนละแบบ และแบบที่เห็นบอกได้ว่าควรใช้อย่างไรต่อ เจ้าของที่สังเกตสองสามครั้งแรกให้ดีจะรู้ว่าแมวตัวเองเป็นสายไหน
- สายเคลิ้ม นอนหงาย ถูหน้า ตาปรือ ไม่ค่อยขยับ แมวกลุ่มนี้ใช้แคทนิปช่วยผ่อนคลายได้ เช่น ช่วงที่บ้านมีเสียงดังหรือหลังกลับจากคลินิก ให้ในมุมสงบ แล้วปล่อยให้อยู่เองโดยไม่ต้องชวนเล่น
- สายคึก วิ่งพล่าน ตะครุบ กัดของเล่นแรง แมวกลุ่มนี้เหมาะกับการใช้ก่อนเล่นไม้ล่อหรือลูกบอล เพื่อเผาพลังงาน แต่ต้องเลี่ยงการใช้มือหรือเท้าคนเป็นของเล่น เพราะช่วงนั้นแมวกัดแรงกว่าปกติ
- สายหงุดหงิด หูลู่ หางสะบัด ขู่เมื่อมีคนหรือแมวตัวอื่นเข้าใกล้ แมวกลุ่มนี้ควรลดปริมาณหรืองดไปเลย บ้านหลายแมวเห็นแบบนี้บ่อยกว่าบ้านแมวตัวเดียว
- สายเฉย ดมแล้วเดินหนี ไม่ต้องบังคับ ลองมาทาทาบิแทนในอีกสัปดาห์ถัดไป ถ้ายังเฉยอยู่ก็แค่ไม่ใช่ของเล่นสำหรับแมวตัวนั้น
จังหวะที่ใช้ได้ดีคือ วางของเล่นที่มีกลิ่น รอให้แมวเข้ามาดมและกลิ้งจนอาการเริ่มซา แล้วหยิบไม้ล่อมาเล่นต่ออีกห้าถึงสิบนาที ก่อนจบด้วยอาหารมื้อเล็ก ลำดับล่า จับ กิน แบบนี้ทำให้แมวผ่อนคลายและนอนหลับได้ดีหลังเล่น
ปลูกแคทนิปเองในเมืองไทยได้ไหม
แคทนิปเป็นพืชตระกูลมินต์ที่ชอบอากาศเย็นและแดดอ่อน เมื่อปลูกในที่ราบภาคกลางช่วงหน้าร้อน ต้นมักเฉาและกลิ่นอ่อนกว่าใบนำเข้าแบบแห้ง คนที่ปลูกได้ดีส่วนใหญ่ปลูกในกระถาง วางที่ได้แดดเช้าอย่างเดียว ดินระบายน้ำดี และไม่รดน้ำจนแฉะ ช่วงหน้าฝนรากเน่าง่าย ให้ยกกระถางเข้าใต้ชายคา
ปัญหาที่ตามมาคือแมวไม่รอให้ต้นโต แมวที่ตอบสนองแรงจะนอนทับ กัด และถูจนต้นหักตั้งแต่ยังเล็ก ถ้าจะปลูกจริงจังให้ครอบด้วยตะแกรงจนต้นสูงพอ แล้วค่อยตัดกิ่งมาให้แมวทีละน้อย ส่วนหญ้าอ่อนข้าวสาลีปลูกง่ายกว่ามากในอากาศร้อน และเหมาะเป็นพืชตั้งไว้ให้แมวกินทุกวันมากกว่า
เลือกซื้อและใช้อย่างไรให้พอดี
ของในตลาดมีทั้งใบแห้งบด สเปรย์ แท่งไม้มาทาทาบิให้แทะ ลูกบอล และของเล่นยัดไส้ จุดที่ควรดูมีไม่มาก
- ใบแห้งควรเป็นใบและดอก ไม่ใช่ก้านแข็งเป็นส่วนใหญ่ ก้านแข็งกลิ่นอ่อนและมีขอบคม
- แท่งไม้มาทาทาบิให้แทะได้ แต่ทิ้งเมื่อเริ่มแตกเป็นเสี้ยน เพราะชิ้นเล็กแหลมติดเหงือกหรือกลืนได้
- สเปรย์สะดวกสำหรับฉีดที่ลับเล็บ แต่กลิ่นอยู่ไม่นาน เปรียบเทียบกับใบจริงแล้วแมวบางตัวไม่สนเลย
- เริ่มจากปริมาณเท่าปลายช้อนชา หรือราวครึ่งหยิบมือ แล้วดูว่าแมวตอบสนองแบบไหน
- ความถี่ที่สมเหตุสมผลคือ 2 ถึง 3 ครั้งต่อสัปดาห์ ถ้าให้ทุกวัน แมวหลายตัวตอบสนองน้อยลงเอง
ตารางใช้แคทนิปและหญ้าอ่อนในหนึ่งสัปดาห์
ตัวอย่างนี้ใช้กับแมวโตสุขภาพดีที่อยู่ในบ้าน ปรับตามนิสัยของแต่ละตัว
| วัน | หญ้าอ่อน | แคทนิปหรือมาทาทาบิ | หมายเหตุ |
|---|---|---|---|
| จันทร์ | ตั้งกระถางไว้ | ไม่ให้ | |
| อังคาร | ตั้งกระถางไว้ | ผงเล็กน้อยบนที่ลับเล็บ | เล่นไล่จับต่อ 10 นาที |
| พุธ | ตั้งกระถางไว้ | ไม่ให้ | |
| พฤหัสบดี | ตั้งกระถางไว้ | ของเล่นยัดไส้ เก็บหลังเล่น | |
| ศุกร์ | ตั้งกระถางไว้ | ไม่ให้ | |
| เสาร์ | หว่านกระถางใหม่ | แท่งมาทาทาบิ ดูแลขณะแทะ | |
| อาทิตย์ | ตั้งกระถางไว้ | ไม่ให้ | ตรวจหญ้าว่ามีราหรือเหลืองไหม |
เลิกใช้หรือปรึกษาหมอเมื่อไร
- แมวกัดหรือข่วนคนรุนแรงขึ้นทุกครั้งที่ได้แคทนิป
- แมวในบ้านทะเลาะกันหนักหลังเล่น
- อาเจียนหรือท้องเสียซ้ำหลังเล่นแทบทุกครั้ง
- แมวป่วย ตั้งท้อง หรือกำลังรับการรักษาโรค ควรถามสัตวแพทย์ที่ดูแลอยู่ก่อนใช้ เพราะแคทนิปไม่ได้ช่วยรักษาอะไร
- แมวกินหญ้าอ่อนหนักขึ้นผิดปกติและน้ำหนักลด กรณีนี้ไม่เกี่ยวกับแคทนิป แต่ควรตรวจสุขภาพ
สรุปแบบสั้นที่สุด หญ้าอ่อนตั้งไว้ให้กินได้ แคทนิปและมาทาทาบิใช้เป็นของเล่นชั่วคราว ครั้งละน้อย และเก็บให้มิดชิดจากแมวที่ชอบแทะถุง
คำถามที่พบบ่อย
ลูกแมวเล่นแคทนิปได้ตั้งแต่กี่เดือน
ลูกแมวหลายตัวยังไม่แสดงการตอบสนองชัดเจนจนโตขึ้นอีกระยะ ให้ลองเมื่อลูกแมวกินอาหารแข็งได้ดีและแข็งแรงแล้ว เริ่มจากปริมาณน้อยมาก ถ้าลูกแมวไม่สนใจก็ไม่ต้องเพิ่ม เพราะไม่มีประโยชน์ทางโภชนาการ
แมวไม่สนแคทนิปเลย ผิดปกติไหม
ไม่ผิดปกติ ในงานวิจัยมีแมวราวหนึ่งในสามที่ไม่ตอบสนองต่อแคทนิป ลองเปลี่ยนเป็นมาทาทาบิหรือของเล่นที่ใส่ผงมาทาทาบิ แมวกลุ่มนี้ส่วนใหญ่ตอบสนอง
แหล่งอ้างอิง
- Responsiveness of cats (Felidae) to silver vine (Actinidia polygama), Tatarian honeysuckle (Lonicera tatarica), valerian (Valeriana officinalis) and catnip (Nepeta cataria) | BMC Veterinary Research (Bol et al., 2017)
- The characteristic response of domestic cats to plant iridoids allows them to gain chemical defense against mosquitoes | Science Advances (Uenoyama et al., 2021)
- Catnip | ASPCA Animal Poison Control
