สรุปสั้นๆ
- บอแรกซ์ (น้ำประสานทอง ผงกรอบ) และฟอร์มาลิน ห้ามใช้ในอาหารทุกชนิด
- บอแรกซ์ที่บ้านตรวจไม่ได้ด้วยตา ต้องเลี่ยงของที่ซื้อจากแหล่งไม่น่าไว้ใจและดูฉลากอาหารแปรรูป
- ฟอร์มาลินมีกลิ่นฉุนแสบจมูก และอาหารทะเลสดบางชนิดดูสดผิดธรรมชาติ
- ชุดทดสอบฟอร์มาลินที่เปลี่ยนเป็นสีชมพูถึงแดง หมายถึงพบเกิน 0.5 ppm
- พบอาหารน่าสงสัยแจ้ง อย. ที่สายด่วน 1556
บอแรกซ์และฟอร์มาลินเป็นสารที่กฎหมายไม่อนุญาตให้ใช้ในอาหาร ทั้งสองตัวตรวจแบบแม่นยำที่บ้านไม่ได้ สิ่งที่ผู้ซื้อทำได้คือสังเกตความผิดปกติของอาหารสด เลือกซื้อจากแหล่งที่ตรวจสอบย้อนกลับได้ และแจ้ง อย. เมื่อสงสัย โดยฟอร์มาลินมีเบาะแสให้สังเกตมากกว่าบอแรกซ์ ซึ่งหน้าข้อมูลของ อย. เองก็ไม่ได้ให้วิธีตรวจที่บ้านไว้
ทำไมสองตัวนี้ถึงถูกพูดถึงบ่อย
กรมอนามัยเคยสำรวจตลาดในปี 2553 พบสารเคมีปนเปื้อนในอาหารร้อยละ 16.3 และเชื้อจุลินทรีย์ร้อยละ 37.5 สารเคมีที่พบมากสุดคือสารฟอกขาว รองลงมาคือวัตถุกันเสีย ฟอร์มาลิน และบอแรกซ์ ตัวเลขนี้เป็นผลสำรวจเก่าที่กรมอนามัยเผยแพร่เมื่อ 19 กรกฎาคม 2556 ไม่ใช่สถานการณ์ปัจจุบัน แต่ช่วยให้เห็นว่าสารสองตัวนี้อยู่ในรายการที่เจ้าหน้าที่ตามเก็บตัวอย่างอย่างต่อเนื่อง
ปีถัดมา กรมอนามัยรายงานว่าตรวจตัวอย่างมากกว่า 140,000 ตัวอย่าง ปลอดภัยร้อยละ 96 โดยน้ำดื่มไม่ผ่านบ่อยที่สุด (ร้อยละ 35) น้ำแข็งที่ขายตามแผงลอยไม่ผ่านร้อยละ 20 และพบสารพิษตกค้างในผักผลไม้ร้อยละ 5 ตัวเลขชุดนี้ไม่ได้แยกเฉพาะบอแรกซ์หรือฟอร์มาลิน จึงใช้เป็นภาพรวมเท่านั้น
บอแรกซ์ คืออะไร
บอแรกซ์ หรือโซเดียมเตตระบอเรต ชื่อที่พ่อค้าแม่ค้าเรียกกันคือ ผงกรอบ หรือน้ำประสานทอง เป็นผงละเอียดสีขาว ไม่มีกลิ่น ละลายน้ำได้ ตามข้อมูลของ อย. ใช้ในอุตสาหกรรมแก้ว งานบัดกรี ยาฆ่าแมลง และชุบโลหะ ไม่ใช่วัตถุดิบอาหาร
เหตุผลที่ผู้ลักลอบเอามาใส่อาหารคือ ทำให้อาหารกรอบ เด้ง และเก็บได้นานขึ้น อย. ระบุว่าบอแรกซ์เป็นอันตรายต่อตับ ไต และสมอง
- อาการเฉียบพลัน คือคลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้องรุนแรง และอาจถึงตายถ้าได้รับปริมาณมาก
- อาการเรื้อรัง คือเพลีย เบื่ออาหาร ผิวแห้ง หน้าและตาบวม และสารสะสมในไตได้
ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 391 (พ.ศ. 2561) ห้ามใช้บอแรกซ์ในอาหารทุกชนิด โทษเป็นไปตามพระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 หน้าของ อย. ไม่ได้ระบุตัวเลขค่าปรับ ผมจึงไม่ขอระบุ

ปัญหาคือหน้าข้อมูลของ อย. ไม่ได้บอกว่าพบในอาหารชนิดใด และไม่ได้ให้วิธีตรวจที่บ้าน ผมจึงไม่ขอเดาว่าลูกชิ้นหรือหมูบดร้านไหนมีหรือไม่มี วิธีเดียวที่ใช้ได้จริงคือเลือกซื้อจากร้านที่รู้แหล่งผลิต ถ้าเป็นสินค้าแพ็ก ให้ตรวจเลขสารบบก่อน ดูได้ที่ วิธีตรวจสอบเลข อย. บนฉลากอาหาร
ฟอร์มาลิน อยู่ในอาหารแบบไหน
ฟอร์มาลินคือสารละลายฟอร์มัลดีไฮด์ ที่รู้จักกันว่าน้ำยาดองศพ จัดเป็นวัตถุอันตรายประเภท 2 ห้ามผลิต นำเข้า หรือขายอาหารที่มีฟอร์มาลิน
ตามข้อมูล อย. ที่พบได้ในอาหารสดที่เน่าเสียง่าย เช่นกุ้ง ปู ปลา หมึก ผักสด ผลไม้สด และเนื้อสัตว์สด ผลต่อร่างกายคือ ถ้ากินปริมาณมากจะปวดท้องรุนแรง อาเจียน ท้องเสีย หมดสติ และอาจเสียชีวิต ถ้าสัมผัสจะคัน ผิวอาจขาวและแข็ง ส่วนไอระเหยระคายจมูก ตา และทางเดินหายใจ
เบาะแสที่ อย. ให้สังเกต
- กลิ่นฉุนแสบจมูกผิดธรรมชาติ
- ปลาที่เหงือกแดงเข้มสดผิดปกติ ตาใส ตัวแข็งเป็นมันทั้งที่ไม่ได้แช่เย็น และเมื่อปรุงสุกเนื้อเละ
- กุ้งที่ตัวเดียวมีทั้งส่วนที่แน่นสดและส่วนที่เละ
ลักษณะเหล่านี้เป็นเพียงเบาะแส ไม่ใช่ผลวิเคราะห์ การพิสูจน์ที่แท้จริงใช้ชุดทดสอบ ซึ่ง อย. ระบุว่าถ้าชุดทดสอบเปลี่ยนเป็นสีชมพูถึงแดง แปลว่ามีฟอร์มาลินปนเปื้อนเกิน 0.5 ส่วนในล้านส่วน (ppm)

ล้างได้ไหม และลดความเสี่ยงตอนซื้อ
อย. ระบุว่าฟอร์มาลินละลายน้ำได้ดี การล้างจึงช่วยลดได้มาก และความร้อนทำให้ระเหย แต่ไม่ได้บอกว่าต้องล้างนานเท่าไร ข้อนี้อย่าถือเป็นใบอนุญาตให้ซื้อของที่กลิ่นผิดมากิน
ตอนซื้อ ใช้ลำดับนี้
- ดมก่อน ถ้ากลิ่นฉุนแสบจมูกให้วางลง
- ดูสภาพให้เข้ากับที่มา อาหารทะเลที่ไม่ได้แช่เย็นแต่ยังแข็งเป็นมันทั้งตัว น่าสงสัย
- ซื้อจากร้านที่หมุนเวียนสินค้าเร็วและแช่เย็นต่อเนื่อง
- ล้างผักผลไม้ให้ถูกวิธีก่อนกิน ดูที่ วิธีล้างผักให้สะอาด
- เลือกปลาและเนื้อสัตว์ตามสัญญาณความสด อ่านเพิ่มที่ วิธีเลือกปลาสด และ วิธีเลือกเนื้อหมูสด
แจ้ง อย. อย่างไร
ถ้าสงสัยว่าอาหารมีสารต้องห้าม เก็บตัวอย่างและภาพฉลากหรือร้านไว้ แล้วแจ้งสายด่วน อย. 1556 ตามที่ระบุในหน้าข้อมูลฟอร์มาลิน ถ้ากินแล้วมีอาการ เช่นปวดท้องรุนแรงหรืออาเจียน ให้ไปพบแพทย์ก่อนและแจ้งชื่ออาหารที่กินด้วย
สารเจือปนอีกกลุ่มที่ถูกกฎหมายแต่ต้องอ่านฉลากคือวัตถุกันเสีย ซึ่งคนมักสับสนกับสารต้องห้าม ดูความต่างได้ที่ วัตถุกันเสียในอาหาร
ซื้อครั้งแรก ทำอย่างไร
- ถ่ายภาพป้ายร้านหรือเลขล็อตไว้เมื่อซื้อของสดจากตลาดที่ไม่คุ้นเคย
- แยกถุงอาหารทะเลสดออกจากผักผลไม้ในตะกร้า
- กลับถึงบ้านแล้วกลิ่นไม่ปกติ อย่าเก็บไว้ทดลองกิน ทิ้งและแจ้ง
คำถามที่พบบ่อย
ล้างอาหารแล้วฟอร์มาลินหายไหม
ฟอร์มาลินละลายน้ำได้ดี การล้างจึงช่วยลดได้มาก และความร้อนทำให้ระเหยออก แต่ไม่ควรถือว่าล้างแล้วปลอดภัยเสมอไป ถ้ามีกลิ่นฉุนชัดเจนตั้งแต่ตอนซื้อ ให้ไม่ซื้อหรือไม่กินดีกว่า
บอแรกซ์รักษาโรคได้จริงไหม
ไม่มีหลักฐานยืนยันว่าบอแรกซ์รักษาโรค ข้อมูลจาก อย. ระบุว่าเป็นอันตรายต่อตับ ไต และสมอง จึงไม่ควรกินแม้มีคนบอกว่าเป็นยา
แหล่งอ้างอิง
- บอแรกซ์ (Borax) สารต้องห้ามในอาหาร | สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.)
- ฟอร์มาลิน (Formalin) สารอันตรายในอาหาร | สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.)
- กรมอนามัย เผยผลสำรวจสารปนเปื้อนในอาหาร (19 กรกฎาคม 2556) | กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข





