สรุปสั้นๆ
- กรมควบคุมโรคจัดปลาร้าดิบและส้มตำปลาร้าดิบอยู่ในรายการเมนูเสี่ยง ควรปรุงให้สุกด้วยความร้อนก่อนกิน
- รสเปรี้ยวและเค็ม เช่นมะนาว มะขาม น้ำปลา เกลือ และน้ำปลาร้า ฆ่าพยาธิไม่ได้
- ตัวอ่อนพยาธิใบไม้ตับอยู่ในเนื้อ ครีบ และเกล็ดปลา และพยาธิอยู่ในร่างกายได้นานถึง 30 ปี
- ภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงที่สุดคือมะเร็งท่อน้ำดี
- ตรวจอุจจาระหาไข่พยาธิปีละครั้ง และพบแพทย์เมื่อมีอาการ
ปลาร้าดิบไม่ใช่เมนูที่กรมควบคุมโรครับรองว่าปลอดภัย กรมนี้เตือนว่า ปลาร้าดิบและส้มตำปลาร้าดิบอยู่ในกลุ่มเมนูเสี่ยงพยาธิใบไม้ตับ และควรปรุงให้สุกด้วยความร้อนก่อนกิน เพราะรสเปรี้ยว เค็ม หรือน้ำปลาร้าที่ใส่ลงไปไม่ได้ฆ่าตัวอ่อนพยาธิ
คนอีสานและคนที่กินตำบักหุ่งเป็นประจำอาจเถียงว่ากินมาทั้งชีวิตไม่เห็นเป็นอะไร ผมไม่ได้อยู่ในตำแหน่งตัดสินว่ากินอย่างไรก็ไม่เป็น ตัวเลขเดียวที่ควรรู้ก่อนคือ พยาธิอยู่ในร่างกายได้ถึง 30 ปี และผู้ติดเชื้อบางคนไม่มีอาการเลย จึงไม่รู้ตัวว่าตัวเองเสี่ยง
กรมควบคุมโรคระบุเมนูเสี่ยงอะไรบ้าง
หน้าประกาศของกรมควบคุมโรค (4 พฤศจิกายน 2565) เตือนอาหารปลาน้ำจืดเกล็ดขาวที่ดิบหรือสุก ๆ ดิบ ๆ โดยยกเมนูเหล่านี้เป็นตัวอย่าง
- ก้อยปลา
- ปลาส้ม
- ลาบปลาดิบ
- พล่าปลาดิบ
- ปลาร้าดิบ
- ส้มตำปลาร้าดิบ
- ปลาหมกไฟ
ประกาศฉบับเดือนเมษายน 2567 ย้ำว่าปลาร้าดิบเป็นหนึ่งในเมนูเสี่ยง ควรปรุงให้สุกก่อนกิน เมนูที่คนไม่นึกว่าเสี่ยง เช่นปลาส้มและปลาหมกไฟ ก็อยู่ในรายการเดียวกัน

ทำไมรสเค็มและมะนาวไม่ช่วย
ตัวอ่อนพยาธิใบไม้ตับอยู่ในเนื้อปลา ครีบ และเกล็ด เมื่อคนกินเข้าไป จะเจริญเป็นตัวเต็มวัยในท่อน้ำดี กรมควบคุมโรคระบุว่า การปรุงรสเปรี้ยวหรือเค็ม เช่นมะนาว มะขาม น้ำปลา เกลือ น้ำปลาร้า ไม่ได้ทำให้อาหารสุก และฆ่าพยาธิไม่ได้ ความเชื่อว่ามะนาวฆ่าพยาธิผิด มะนาวแค่เปลี่ยนสีของเนื้อปลาเท่านั้น
มีเพียงความร้อนที่ฆ่าตัวอ่อนได้ นี่คือข้อสรุปเดียวที่ทั้งสองหน้าของกรมควบคุมโรคพูดตรงกัน
| ความเชื่อที่ได้ยินบ่อย | สิ่งที่กรมควบคุมโรคระบุ |
|---|---|
| บีบมะนาวแล้วพยาธิตาย | มะนาวแค่เปลี่ยนสีเนื้อปลา ไม่ได้ฆ่าตัวอ่อน |
| ใส่เกลือหรือน้ำปลาแล้วปลอดภัย | เกลือและน้ำปลาไม่ได้ทำให้อาหารสุก ฆ่าพยาธิไม่ได้ |
| น้ำปลาร้าที่ราดลงไปช่วยฆ่าได้ | น้ำปลาร้าอยู่ในกลุ่มเครื่องปรุงรสที่ฆ่าพยาธิไม่ได้ |
| มีเฉพาะเนื้อปลาที่เสี่ยง | ตัวอ่อนอยู่ในเนื้อ ครีบ และเกล็ดปลา |
| กินมานานแล้วไม่เป็นอะไร | ผู้ติดเชื้ออาจไม่มีอาการเลย และพยาธิอยู่ในร่างกายได้ถึง 30 ปี |
ตารางนี้สรุปจากสองหน้าที่ผมเปิดอ่านเท่านั้น ไม่ได้รวมข้อมูลจากแหล่งอื่น
ผมไม่ขอสรุปว่าปลาร้าที่ผ่านการหมักมานานหรือผ่านขั้นตอนอื่นมีกี่เปอร์เซ็นต์ปลอดภัย เพราะสองหน้าที่เปิดอ่านไม่ได้ให้ตัวเลขนี้ และไม่ได้ระบุเวลาหมักที่ปลอดภัย
โรคที่เกิดจากพยาธิใบไม้ตับ
อาการมีหลายระดับ กรมควบคุมโรคระบุว่า ตั้งแต่ไม่มีอาการเลย หรือท้องอืดเป็นบางครั้ง ไปจนถึงตับโตและตัวเหลือง ภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงที่สุดคือมะเร็งท่อน้ำดี
ถ้ามีอาการเหล่านี้ ให้พบแพทย์
- เบื่ออาหาร
- น้ำหนักลด
- ท้องอืด
- ตับโต
- แน่นใต้ชายโครงขวา
ผู้ที่เคยกินปลาดิบ ควรตรวจอุจจาระหาไข่พยาธิปีละครั้ง ตามคำแนะนำของกรมควบคุมโรค
กินปลาร้าอย่างไรให้เสี่ยงน้อยลง
คำแนะนำหลักคือปรุงให้สุก กรมควบคุมโรคมีหลักสี่ข้อที่เรียกว่า บัญญัติสี่ประการ
- ไม่กินปลาดิบ
- ถ่ายอุจจาระลงส้วม ไม่ถ่ายลงแหล่งน้ำ
- ถ้าเคยกินปลาดิบ ให้ตรวจอุจจาระ
- ไม่ชักชวนเด็กหรือคนอื่นกินปลาดิบ
ข้อที่ปฏิบัติได้ทันทีในครัวคือ ไม่ใช้ปลาร้าดิบตำส้มตำ แต่นำปลาร้าไปต้มหรือทำให้สุกก่อน แล้วค่อยปรุง วิธีนี้เป็นการนำหลักความร้อนของกรมควบคุมโรคมาใช้ ผมไม่ได้อ้างตัวเลขเวลาต้มหรือกำลังไมโครเวฟ เพราะหน้าที่เปิดอ่านไม่ระบุ
เมนูอีสานที่ไม่ต้องใช้ปลาดิบ ดูรายการได้ที่ เมนูอาหารอีสาน

ซื้อปลาร้าและปลาให้ปลอดภัยขึ้น
ฉลากที่ดีและปลาที่สดไม่ได้ทำให้พยาธิหายไป ความร้อนยังเป็นขั้นตอนเดียวที่ฆ่าตัวอ่อน เรื่องเลือกซื้อจึงเป็นเรื่องรอง ตัวช่วยที่ใช้ได้มีดังนี้
- ดูฉลากและเลขสารบบอาหาร ถ้าเป็นปลาร้าบรรจุขวดหรือถุง ดูวิธีตรวจที่ วิธีตรวจสอบเลข อย. บนฉลากอาหาร
- ถ้าเลือกปลาน้ำจืดสดมาทำเอง ดูความสดตาม วิธีเลือกปลาสด
- ถ้าเลือกซื้อน้ำปลาหรือเครื่องปรุงหมัก ดูเพิ่มที่ คู่มือเลือกซื้อน้ำปลา
ส่วนอาหารปลาดิบแบบญี่ปุ่นเป็นอีกเรื่อง ทั้งเกณฑ์วัตถุดิบและการจัดการต่างกัน ดู ซาชิมิคืออะไร
ลองปรับครั้งแรก
- เปลี่ยนจากส้มตำปลาร้าดิบเป็นปลาร้าที่ผ่านความร้อนจนสุกทั่ว แล้วชิมว่าติดใจหรือไม่
- ถ้าไปร้านอาหารอีสาน ถามก่อนสั่งว่าปลาร้าที่ใช้ผ่านความร้อนหรือยัง
- ติดตามตรวจอุจจาระปีละครั้งถ้ากินเมนูปลาดิบเป็นประจำ แล้วพูดคุยกับแพทย์เรื่องผลตรวจ
คำถามที่พบบ่อย
ปลาร้าที่หมักนานแล้ว กินดิบได้ไหม
ข้อมูลจากกรมควบคุมโรคที่ผมเปิดอ่านระบุว่ามีเพียงความร้อนที่ฆ่าตัวอ่อนพยาธิได้ และรสเค็มหรือน้ำปลาร้าไม่ช่วย หน้าดังกล่าวไม่ได้ระบุว่าหมักนานเท่าไรจึงปลอดภัย จึงไม่ควรเชื่อว่านานแล้วปลอดภัย
ถ้ากินปลาร้าดิบไปแล้ว ควรทำอย่างไร
กรมควบคุมโรคแนะนำให้ตรวจอุจจาระหาไข่พยาธิ ถ้ามีอาการ เช่นเบื่ออาหาร น้ำหนักลด ท้องอืด ตับโต หรือแน่นใต้ชายโครงขวา ให้พบแพทย์
แหล่งอ้างอิง
- เตือน! ระวังพยาธิใบไม้ตับ จากอาหารปลาน้ำจืดดิบหรือสุก ๆ ดิบ ๆ (4 พฤศจิกายน 2565) | กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข
- เมนูเสี่ยงพยาธิใบไม้ตับ ควรปรุงให้สุก (19 เมษายน 2567) | กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข





