อาหาร

ปลาร้า กินดิบได้ไหม ปลอดภัยไหม ข้อเท็จจริงเรื่องพยาธิ

โดย ทีมบรรณาธิการ ข่าวด่วน | | อ่าน 8 นาที

ปลาร้า กินดิบได้ไหม ปลอดภัยไหม ข้อเท็จจริงเรื่องพยาธิ

สรุปสั้นๆ

  • กรมควบคุมโรคจัดปลาร้าดิบและส้มตำปลาร้าดิบอยู่ในรายการเมนูเสี่ยง ควรปรุงให้สุกด้วยความร้อนก่อนกิน
  • รสเปรี้ยวและเค็ม เช่นมะนาว มะขาม น้ำปลา เกลือ และน้ำปลาร้า ฆ่าพยาธิไม่ได้
  • ตัวอ่อนพยาธิใบไม้ตับอยู่ในเนื้อ ครีบ และเกล็ดปลา และพยาธิอยู่ในร่างกายได้นานถึง 30 ปี
  • ภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงที่สุดคือมะเร็งท่อน้ำดี
  • ตรวจอุจจาระหาไข่พยาธิปีละครั้ง และพบแพทย์เมื่อมีอาการ

ปลาร้าดิบไม่ใช่เมนูที่กรมควบคุมโรครับรองว่าปลอดภัย กรมนี้เตือนว่า ปลาร้าดิบและส้มตำปลาร้าดิบอยู่ในกลุ่มเมนูเสี่ยงพยาธิใบไม้ตับ และควรปรุงให้สุกด้วยความร้อนก่อนกิน เพราะรสเปรี้ยว เค็ม หรือน้ำปลาร้าที่ใส่ลงไปไม่ได้ฆ่าตัวอ่อนพยาธิ

คนอีสานและคนที่กินตำบักหุ่งเป็นประจำอาจเถียงว่ากินมาทั้งชีวิตไม่เห็นเป็นอะไร ผมไม่ได้อยู่ในตำแหน่งตัดสินว่ากินอย่างไรก็ไม่เป็น ตัวเลขเดียวที่ควรรู้ก่อนคือ พยาธิอยู่ในร่างกายได้ถึง 30 ปี และผู้ติดเชื้อบางคนไม่มีอาการเลย จึงไม่รู้ตัวว่าตัวเองเสี่ยง

กรมควบคุมโรคระบุเมนูเสี่ยงอะไรบ้าง

หน้าประกาศของกรมควบคุมโรค (4 พฤศจิกายน 2565) เตือนอาหารปลาน้ำจืดเกล็ดขาวที่ดิบหรือสุก ๆ ดิบ ๆ โดยยกเมนูเหล่านี้เป็นตัวอย่าง

  • ก้อยปลา
  • ปลาส้ม
  • ลาบปลาดิบ
  • พล่าปลาดิบ
  • ปลาร้าดิบ
  • ส้มตำปลาร้าดิบ
  • ปลาหมกไฟ

ประกาศฉบับเดือนเมษายน 2567 ย้ำว่าปลาร้าดิบเป็นหนึ่งในเมนูเสี่ยง ควรปรุงให้สุกก่อนกิน เมนูที่คนไม่นึกว่าเสี่ยง เช่นปลาส้มและปลาหมกไฟ ก็อยู่ในรายการเดียวกัน

โหลปลาร้าในครัวพื้นบ้าน

ทำไมรสเค็มและมะนาวไม่ช่วย

ตัวอ่อนพยาธิใบไม้ตับอยู่ในเนื้อปลา ครีบ และเกล็ด เมื่อคนกินเข้าไป จะเจริญเป็นตัวเต็มวัยในท่อน้ำดี กรมควบคุมโรคระบุว่า การปรุงรสเปรี้ยวหรือเค็ม เช่นมะนาว มะขาม น้ำปลา เกลือ น้ำปลาร้า ไม่ได้ทำให้อาหารสุก และฆ่าพยาธิไม่ได้ ความเชื่อว่ามะนาวฆ่าพยาธิผิด มะนาวแค่เปลี่ยนสีของเนื้อปลาเท่านั้น

มีเพียงความร้อนที่ฆ่าตัวอ่อนได้ นี่คือข้อสรุปเดียวที่ทั้งสองหน้าของกรมควบคุมโรคพูดตรงกัน

ความเชื่อที่ได้ยินบ่อย สิ่งที่กรมควบคุมโรคระบุ
บีบมะนาวแล้วพยาธิตาย มะนาวแค่เปลี่ยนสีเนื้อปลา ไม่ได้ฆ่าตัวอ่อน
ใส่เกลือหรือน้ำปลาแล้วปลอดภัย เกลือและน้ำปลาไม่ได้ทำให้อาหารสุก ฆ่าพยาธิไม่ได้
น้ำปลาร้าที่ราดลงไปช่วยฆ่าได้ น้ำปลาร้าอยู่ในกลุ่มเครื่องปรุงรสที่ฆ่าพยาธิไม่ได้
มีเฉพาะเนื้อปลาที่เสี่ยง ตัวอ่อนอยู่ในเนื้อ ครีบ และเกล็ดปลา
กินมานานแล้วไม่เป็นอะไร ผู้ติดเชื้ออาจไม่มีอาการเลย และพยาธิอยู่ในร่างกายได้ถึง 30 ปี

ตารางนี้สรุปจากสองหน้าที่ผมเปิดอ่านเท่านั้น ไม่ได้รวมข้อมูลจากแหล่งอื่น

ผมไม่ขอสรุปว่าปลาร้าที่ผ่านการหมักมานานหรือผ่านขั้นตอนอื่นมีกี่เปอร์เซ็นต์ปลอดภัย เพราะสองหน้าที่เปิดอ่านไม่ได้ให้ตัวเลขนี้ และไม่ได้ระบุเวลาหมักที่ปลอดภัย

โรคที่เกิดจากพยาธิใบไม้ตับ

อาการมีหลายระดับ กรมควบคุมโรคระบุว่า ตั้งแต่ไม่มีอาการเลย หรือท้องอืดเป็นบางครั้ง ไปจนถึงตับโตและตัวเหลือง ภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงที่สุดคือมะเร็งท่อน้ำดี

ถ้ามีอาการเหล่านี้ ให้พบแพทย์

  1. เบื่ออาหาร
  2. น้ำหนักลด
  3. ท้องอืด
  4. ตับโต
  5. แน่นใต้ชายโครงขวา

ผู้ที่เคยกินปลาดิบ ควรตรวจอุจจาระหาไข่พยาธิปีละครั้ง ตามคำแนะนำของกรมควบคุมโรค

กินปลาร้าอย่างไรให้เสี่ยงน้อยลง

คำแนะนำหลักคือปรุงให้สุก กรมควบคุมโรคมีหลักสี่ข้อที่เรียกว่า บัญญัติสี่ประการ

  1. ไม่กินปลาดิบ
  2. ถ่ายอุจจาระลงส้วม ไม่ถ่ายลงแหล่งน้ำ
  3. ถ้าเคยกินปลาดิบ ให้ตรวจอุจจาระ
  4. ไม่ชักชวนเด็กหรือคนอื่นกินปลาดิบ

ข้อที่ปฏิบัติได้ทันทีในครัวคือ ไม่ใช้ปลาร้าดิบตำส้มตำ แต่นำปลาร้าไปต้มหรือทำให้สุกก่อน แล้วค่อยปรุง วิธีนี้เป็นการนำหลักความร้อนของกรมควบคุมโรคมาใช้ ผมไม่ได้อ้างตัวเลขเวลาต้มหรือกำลังไมโครเวฟ เพราะหน้าที่เปิดอ่านไม่ระบุ

เมนูอีสานที่ไม่ต้องใช้ปลาดิบ ดูรายการได้ที่ เมนูอาหารอีสาน

น้ำปลาร้าต้มสุกในหม้อ

ซื้อปลาร้าและปลาให้ปลอดภัยขึ้น

ฉลากที่ดีและปลาที่สดไม่ได้ทำให้พยาธิหายไป ความร้อนยังเป็นขั้นตอนเดียวที่ฆ่าตัวอ่อน เรื่องเลือกซื้อจึงเป็นเรื่องรอง ตัวช่วยที่ใช้ได้มีดังนี้

ส่วนอาหารปลาดิบแบบญี่ปุ่นเป็นอีกเรื่อง ทั้งเกณฑ์วัตถุดิบและการจัดการต่างกัน ดู ซาชิมิคืออะไร

ลองปรับครั้งแรก

  • เปลี่ยนจากส้มตำปลาร้าดิบเป็นปลาร้าที่ผ่านความร้อนจนสุกทั่ว แล้วชิมว่าติดใจหรือไม่
  • ถ้าไปร้านอาหารอีสาน ถามก่อนสั่งว่าปลาร้าที่ใช้ผ่านความร้อนหรือยัง
  • ติดตามตรวจอุจจาระปีละครั้งถ้ากินเมนูปลาดิบเป็นประจำ แล้วพูดคุยกับแพทย์เรื่องผลตรวจ

คำถามที่พบบ่อย

ปลาร้าที่หมักนานแล้ว กินดิบได้ไหม

ข้อมูลจากกรมควบคุมโรคที่ผมเปิดอ่านระบุว่ามีเพียงความร้อนที่ฆ่าตัวอ่อนพยาธิได้ และรสเค็มหรือน้ำปลาร้าไม่ช่วย หน้าดังกล่าวไม่ได้ระบุว่าหมักนานเท่าไรจึงปลอดภัย จึงไม่ควรเชื่อว่านานแล้วปลอดภัย

ถ้ากินปลาร้าดิบไปแล้ว ควรทำอย่างไร

กรมควบคุมโรคแนะนำให้ตรวจอุจจาระหาไข่พยาธิ ถ้ามีอาการ เช่นเบื่ออาหาร น้ำหนักลด ท้องอืด ตับโต หรือแน่นใต้ชายโครงขวา ให้พบแพทย์

แหล่งอ้างอิง

  1. เตือน! ระวังพยาธิใบไม้ตับ จากอาหารปลาน้ำจืดดิบหรือสุก ๆ ดิบ ๆ (4 พฤศจิกายน 2565) | กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข
  2. เมนูเสี่ยงพยาธิใบไม้ตับ ควรปรุงให้สุก (19 เมษายน 2567) | กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข

อ่านเรื่องอื่นในหมวดอาหาร

ข่าวสำคัญทันเวลา

ดูทั้งหมวดอาหาร