สรุปสั้นๆ
- องค์การอนามัยโลกแนะนำโซเดียมไม่เกิน 2,000 มก. ต่อวัน เท่ากับเกลือไม่ถึง 5 กรัม หรือราว 1 ช้อนชา
- เกลือ 1 ช้อนชา เท่ากับน้ำปลา 4 ช้อนชา หรือซีอิ๊วขาว 5 ช้อนชา ตามศูนย์เบาหวานศิริราช
- น้ำปลา 1 ช้อนโต๊ะมีโซเดียมราว 1,350 มก. ซอสหอยนางรม 518 มก. ซอสมะเขือเทศ 149 มก. ตามโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์
- คนไทยได้โซเดียมเฉลี่ยราววันละ 4,350 มก. สูงกว่าเพดานที่แนะนำกว่าสองเท่า
- โซเดียมไม่ได้มาจากขวดเครื่องปรุงอย่างเดียว อาหารแปรรูป บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป ซุปก้อน และขนมกรุบกรอบก็นับรวมในโควตาเดียวกัน
โซเดียมที่ผู้ใหญ่ควรได้ต่อวันคือไม่เกิน 2,000 มิลลิกรัม ตามองค์การอนามัยโลก ซึ่งเท่ากับเกลือไม่ถึง 5 กรัม หรือประมาณ 1 ช้อนชา ศูนย์เบาหวานศิริราชเทียบให้เห็นภาพว่าโควตานี้เท่ากับเกลือ 1 ช้อนชา น้ำปลา 4 ช้อนชา หรือซีอิ๊วขาว 5 ช้อนชา ใช้อย่างใดอย่างหนึ่งก็หมดแล้ว ถ้าใช้ปนกันก็ต้องหารกันเอง
ครัวไทยปรุงด้วยน้ำปลา ซีอิ๊ว ซอส กะปิหลายอย่างในมื้อเดียว ตัวเลขนี้เลยหมดเร็วกว่าที่คิด ส่วนที่เหลือของบทความคือเอาเลขต่อช้อนมาใช้นับจริงตอนทำกับข้าว
เครื่องปรุงแต่ละอย่าง ช้อนโต๊ะละกี่มิลลิกรัม
โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ (เผยแพร่เมษายน 2564) รวบรวมโซเดียมของเครื่องปรุงที่เจอบ่อยในครัวไทยไว้ ผมเรียงจากมากไปน้อยให้ ส่วนน้ำปลาแต่ละยี่ห้อมีเลขต่างกันบ้าง ตัวเลขนี้เป็นค่าเฉลี่ยของแหล่งเดียว ถ้าขวดที่บ้านมีฉลากให้ยึดฉลากก่อน
| เครื่องปรุง | โซเดียม (มก.) | ปริมาณ |
|---|---|---|
| เกลือป่น | 2,000 | 1 ช้อนชา |
| น้ำปลา | 1,350 | 1 ช้อนโต๊ะ |
| ซีอิ๊วขาว | 1,190 | 1 ช้อนโต๊ะ |
| ซอสถั่วเหลือง | 1,187 | 1 ช้อนโต๊ะ |
| ซอสหอยนางรม | 518 | 1 ช้อนโต๊ะ |
| น้ำจิ้มไก่ | 385 | 1 ช้อนโต๊ะ |
| ซอสพริก | 231 | 1 ช้อนโต๊ะ |
| ซอสมะเขือเทศ | 149 | 1 ช้อนโต๊ะ |
มีสองเรื่องที่ตารางนี้บอกเป็นนัย อย่างแรก เกลือ 1 ช้อนชา (2,000 มก.) หนักกว่าน้ำปลา 1 ช้อนโต๊ะ (1,350 มก.) ซึ่งมีปริมาตรเป็นสามเท่า ถ้าหารน้ำปลาต่อช้อนโต๊ะด้วย 3 จะได้ราว 450 มก. ต่อช้อนชา ใกล้กับที่ศิริราชเทียบไว้ว่า 4 ช้อนชาเท่ากับ 2,000 มก. (ช้อนชาละ 500) อย่างที่สอง ซอสหอยนางรม น้ำจิ้มไก่ และซอสพริกมีโซเดียมต่อช้อนต่ำกว่าน้ำปลาหลายเท่า แต่ซอสพวกนี้มักราดหรือจิ้มทีละหลายช้อน ตัวเลขเลยไปกองรวมกันเงียบๆ
ตัวอย่างนับโซเดียมต่อจานที่ทำเองสำหรับ 4 คน
ตัวอย่างนี้คำนวณเองจากตัวเลขในตารางข้างบน ไม่ใช่สูตรจากแหล่งใด สมมติผัดผักรวมมิตรหนึ่งกระทะ ใส่น้ำปลา 1 ช้อนโต๊ะ ซอสหอยนางรม 1 ช้อนโต๊ะ และซีอิ๊วขาว 1 ช้อนชา
- น้ำปลา 1 ช้อนโต๊ะ ประมาณ 1,350 มก.
- ซอสหอยนางรม 1 ช้อนโต๊ะ ประมาณ 518 มก.
- ซีอิ๊วขาว 1 ช้อนชา ประมาณ 400 มก. (1,190 หาร 3)
- รวมราว 2,270 มก. ต่อกระทะ
ถ้ากิน 4 คน ตกคนละราว 570 มก. จากกับข้าวจานเดียว ซึ่งยังไม่รวมต้มจืด น้ำพริก ไข่เจียวที่ปรุงด้วยน้ำปลา หรือน้ำจิ้ม พญาไท นวมินทร์ แนะนำให้แบ่งโซเดียมไม่เกิน 1,500 ถึง 2,000 มก. ต่อวันทั้งวัน ถ้ากับข้าวสามมื้อใช้ปริมาณแบบนี้หมด โควตาก็เกือบเต็มตั้งแต่ยังไม่ได้กินของว่าง
ถ้าอยากคุมโดยไม่ให้รสชาติหายไป ลดเครื่องปรุงเค็มลงสักหนึ่งในสี่ แล้วเพิ่มความเผ็ด เปรี้ยว หรือกลิ่นสมุนไพรแทน เช่น พริก มะนาว กระเทียม ตะไคร้ ข่า ใบมะกรูด WHO และพญาไท นวมินทร์ แนะนำแนวนี้เหมือนกัน

โซเดียมที่ไม่ได้มาจากขวดเครื่องปรุง
WHO นับแหล่งโซเดียมหลักไว้ทั้งเกลือโต๊ะ อาหารแปรรูป และเครื่องปรุงอย่างน้ำปลากับซีอิ๊ว ดังนั้นของสำเร็จรูปนับรวมในโควตาเดียวกับขวดเครื่องปรุง ศิริราชและพญาไทระบุรายการที่โซเดียมสูงไว้ใกล้เคียงกัน
- อาหารกระป๋องทุกชนิด อาหารดอง ไส้กรอก แหนม หมูยอ ลูกชิ้น
- บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป ซุปก้อน
- มันฝรั่งทอด แครกเกอร์ ขนมกรุบกรอบ
- ปลาร้า กะปิ ผงชูรส และซุปสำเร็จรูป
พญาไท นวมินทร์ ยังเตือนเรื่องที่คนมักไม่นึกถึง คือขนมอบที่ใช้ผงฟู เครื่องดื่มเกลือแร่ และน้ำผลไม้ที่ปรุงด้วยเกลือ ส่วน WHO ชี้ว่านม เนื้อสัตว์ และหอยก็มีโซเดียมอยู่เองตามธรรมชาติ
เรื่องบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปกับไส้กรอกโดยเฉพาะ ดูต่อที่ มาม่ากินบ่อยอันตรายไหม และ ไส้กรอกกินบ่อยอันตรายไหม ส่วนเรื่องผงชูรสอยู่ที่ ผงชูรสอันตรายไหม
คนไทยกินกันเท่าไร เทียบกับเพดาน
โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ระบุว่าคนไทยบริโภคโซเดียมเฉลี่ย 4,350 มก. ต่อวัน มากกว่าเพดาน 2,000 มก. กว่าสองเท่า ตัวเลขทั่วโลกก็ไม่ต่างกัน WHO รายงานว่าผู้ใหญ่ทั่วโลกเฉลี่ย 4,278 มก. ต่อวัน ในปี 2021 ถ้าลองเปรียบกับตารางด้านบน ตัวเลข 4,350 มก. เท่ากับน้ำปลาราว 3 ช้อนโต๊ะเศษต่อวัน (คำนวณเอง นับน้ำปลาอย่างเดียว)
ผลที่ตามมา WHO ระบุว่าโซเดียมสูงทำให้ความดันโลหิตสูงขึ้นและเพิ่มความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือด และเชื่อมโยงกับมะเร็งกระเพาะอาหารและโรคไต ส่วนโรงพยาบาลจุฬาและพญาไทเน้นสามโรคเดิมคือความดันสูง โรคหัวใจ และโรคไต คนที่เป็นความดันสูงอยู่แล้วอ่านต่อที่ อาหารสำหรับคนความดันสูง
ลดโซเดียมโดยไม่ต้องกินจืด
แนวคิดที่แหล่งเหล่านี้พูดตรงกันมีไม่กี่ข้อ ทำได้ทีละอย่าง
- ใช้วัตถุดิบสดแทนของแปรรูป และชิมก่อนปรุงเพิ่ม
- ถอดขวดน้ำปลาหรือเกลือออกจากโต๊ะกินข้าว WHO ใช้คำว่า remove the salt shaker from the table
- ลดน้ำจิ้ม น้ำราด และการซดน้ำแกงจนหมดชาม
- อ่านฉลากโภชนาการ ดูบรรทัดโซเดียมต่อหนึ่งหน่วยบริโภค แล้วคูณด้วยจำนวนหน่วยที่กินจริง
- ใช้สมุนไพรและเครื่องเทศแต่งรสแทนเครื่องปรุงเค็ม
- ฝึกลิ้นให้ชินกับรสอ่อนลงทีละน้อย พญาไท นวมินทร์ ใช้คำนี้ตรงๆ
WHO ยังแนะนำเกลือโซเดียมต่ำที่มีโพแทสเซียมแทนเกลือโต๊ะ

ตัวอย่างวางโควตาทั้งวัน
ตัวอย่างนี้เป็นข้อเสนอสำหรับผู้ใหญ่ทั่วไปที่ไม่มีโรคประจำตัว คำนวณจากโควตา 2,000 มก. กับตารางเครื่องปรุงด้านบน ไม่ใช่เมนูที่แหล่งใดกำหนด
- เช้า: ข้าวต้มหรือโจ๊กที่ปรุงเองเบาๆ ราว 500 มก.
- กลางวัน: ผัดหรือแกงที่ใช้น้ำปลาไม่เกิน 1 ช้อนโต๊ะต่อกระทะ แบ่งกัน 4 คน ราว 600 มก. ต่อคน
- เย็น: ต้มจืดหรือปลานึ่ง ราว 600 มก.
- เหลือราว 300 มก. สำหรับของจุกจิกทั้งวัน เช่น ขนมกรุบกรอบถุงเล็ก ซึ่งเลขจริงต้องดูจากฉลากถุงที่กิน
ถ้ามื้อใดเกินโควตา ไม่ต้องตกใจ ให้ลดมื้อถัดไปและกินน้ำแกงน้อยลง เพราะเพดานเป็นเลขต่อวัน ไม่ใช่เส้นแดงรายมื้อ แต่ถ้ากินเกินติดต่อกันหลายวัน นั่นคือรูปแบบที่ควรปรับ
คำถามที่พบบ่อย
ถ้าไม่กินเกลือเลย แต่ใช้น้ำปลาแทน ถือว่าลดโซเดียมแล้วหรือเปล่า
ยังไม่ลด เพราะน้ำปลา 1 ช้อนชามีโซเดียมราว 400 ถึง 500 มก. และเกลือ 1 ช้อนชามี 2,000 มก. ตามที่ศิริราชเทียบไว้ เกลือ 1 ช้อนชาเท่ากับน้ำปลา 4 ช้อนชา การเปลี่ยนชนิดเครื่องปรุงช่วยได้แค่ตอนที่ปริมาณที่ใช้ลดลงด้วย
ใช้เกลือทดแทนโพแทสเซียมได้ไหม
องค์การอนามัยโลกแนะนำให้ใช้เกลือโซเดียมต่ำที่มีโพแทสเซียมแทนเกลือโต๊ะ แต่คนที่เป็นโรคไตหรือต้องจำกัดโพแทสเซียมควรถามแพทย์หรือนักกำหนดอาหารก่อนซื้อมาใช้
เด็กต้องจำกัดโซเดียมเท่าผู้ใหญ่ไหม
WHO ระบุว่าปริมาณสำหรับเด็กปรับลดลงตามความต้องการพลังงานของเด็ก ตัวเลขของผู้ใหญ่จึงเอาไปใช้ตรงๆ ไม่ได้ ควรถามกุมารแพทย์หรือนักกำหนดอาหารว่าลูกวัยนี้ควรได้เท่าไร
แหล่งอ้างอิง
- Sodium reduction | องค์การอนามัยโลก (WHO)
- โซเดียม | ศูนย์เบาหวานศิริราช คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล
- กินเค็ม ทำให้เป็นโรคใต | โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย
- โซเดียมมีอยู่ทั่วไปในอาหาร ลดโซเดียม ลดเค็มลดโรค | โรงพยาบาลพญาไท นวมินทร์





