ลูกตาแฉะ เกิดจากอะไร ท่อน้ำตาตัน ตาอักเสบ หรือแค่ขี้ตา

ลูกตาแฉะในขวบปีแรก สาเหตุอันดับหนึ่งคือท่อน้ำตาตัน ซึ่งไม่อันตรายและหายเองเป็นส่วนใหญ่ สิ่งที่คุณแม่ต้องแยกให้ได้คือ ตาขาวของลูกแดงหรือไม่ ถ้าตาขาวยังขาว ลูกกินนมปกติ มีแค่น้ำตาเอ่อและขี้ตาตอนตื่น มักรอดูที่บ้านได้ แต่ถ้าตาแดง บวม หรือลูกอายุยังไม่ถึงหนึ่งเดือน ต้องให้แพทย์ดูค่ะ

น้ำตาของทารกไหลไปไหนตามปกติ

น้ำตาถูกสร้างจากต่อมเหนือตาด้านนอกตลอดเวลา แม้ไม่ได้ร้องไห้ น้ำตาจะเคลือบผิวตาแล้วไหลไปทางหัวตา ลงรูเล็กๆ ที่ขอบเปลือกตาบนและล่าง ผ่านท่อเล็กๆ ลงไปในโพรงจมูก นี่คือเหตุผลที่ร้องไห้แล้วน้ำมูกไหลด้วย

ในทารกบางคน ปลายท่อที่เปิดเข้าจมูกยังมีเยื่อบางๆ ปิดอยู่ น้ำตาจึงระบายลงไม่ได้ เอ่อขึ้นมาที่ขอบตาแล้วไหลลงแก้ม เมื่อน้ำตาค้างนาน เมือกในท่อก็ข้นขึ้นเป็นขี้ตาเกาะขนตา

สี่สาเหตุที่พบบ่อย ดูความต่างตรงไหน

สาเหตุ	อายุที่พบบ่อย	ตาขาว	ข้างเดียวหรือสองข้าง	ขี้ตา
ท่อน้ำตาตัน	แรกเกิดถึง 12 สัปดาห์เริ่มมีอาการ	ไม่แดง	มักข้างเดียว	เกาะขนตาตอนตื่น เช็ดแล้วกลับมาใหม่
เยื่อบุตาอักเสบจากเชื้อ	ทุกวัย	แดง	มักทั้งสองข้าง (เริ่มข้างหนึ่งแล้วลาม)	เหนียว เหลืองหรือเขียว ขนตาติดกันตอนเช้า
หวัด	ทุกวัย	แดงเล็กน้อยหรือไม่แดง	สองข้าง	ใสถึงขุ่น มาพร้อมน้ำมูก
ภูมิแพ้	มักหลัง 1-2 ขวบ	แดงเรื่อๆ	สองข้าง	ใส คันตา ขยี้ตาบ่อย

ตารางนี้ช่วยตั้งต้นได้ แต่อาการซ้อนกันได้ เด็กที่ท่อน้ำตาตันอยู่แล้วก็ติดเชื้อซ้ำในท่อได้ ข้อมูลของ Nemours KidsHealth ระบุว่าเมื่อท่อน้ำตาติดเชื้อ จะเห็นเมือกสีเหลืองหรือเขียว ตาแดง และเปลือกตาบวม

ท่อน้ำตาตันในทารก พบบ่อยแค่ไหนและหายเมื่อไร

สถาบันจักษุแพทย์อเมริกัน (AAO) ประมาณว่าทารกแรกเกิดเกือบ 20% มีท่อน้ำตาตัน และส่วนใหญ่หายเองภายใน 4 ถึง 6 เดือน ส่วน KidsHealth ระบุว่าอาการมักเริ่มระหว่างแรกเกิดถึง 12 สัปดาห์ และมักดีขึ้นเองโดยแทบไม่ต้องรักษาภายในอายุ 1 ขวบ โอกาสหายเองสูงเป็นพิเศษในทารกอายุต่ำกว่า 6 เดือน

ลักษณะที่ทำให้นึกถึงท่อน้ำตาตันมากที่สุด

• ตาข้างหนึ่งดูชุ่มน้ำตาตลอด แม้ลูกไม่ได้ร้อง
• มีขี้ตาแห้งเกาะขนตา โดยเฉพาะหลังตื่นนอน
• ผิวใต้ตาข้างนั้นแดงเล็กน้อยจากน้ำตาที่ไหลผ่านหรือจากการถูตา
• อาการชัดขึ้นเมื่อลูกเป็นหวัดหรืออยู่กลางลมแรง
• ตาขาวยังขาว ลูกลืมตาได้ปกติ ไม่หลบแสง

NHS อธิบายว่าทารกบางคนมีน้ำตาเอ่อเพราะท่อน้ำตายังพัฒนาไม่เต็มที่ และมักดีขึ้นเมื่ออายุได้ไม่กี่สัปดาห์

เช็ดตาลูกอย่างไรให้สะอาดและไม่พาเชื้อเพิ่ม

การเช็ดตาที่ถูกวิธีช่วยลดการระคายผิวและลดโอกาสติดเชื้อซ้ำ วิธีนี้ปรับจากคำแนะนำของ NHS เรื่องการทำความสะอาดตาเมื่อมีขี้ตา

1. ต้มน้ำให้เดือด ปล่อยให้เย็นจนอุ่นหรือเท่าอุณหภูมิห้อง
2. ล้างมือด้วยสบู่ก่อนแตะหน้าลูกทุกครั้ง
3. ชุบสำลีแผ่นใหม่ บีบให้หมาด
4. เช็ดจากหัวตาไปหางตาครั้งเดียว แล้วทิ้ง
5. ใช้สำลีแผ่นใหม่สำหรับตาอีกข้าง แม้ตาข้างนั้นดูปกติ
6. ถ้าขี้ตาแห้งแข็งเกาะขนตา ให้วางสำลีชุบน้ำทาบไว้ราว 30 วินาทีก่อนเช็ด ไม่แกะ

ทำในช่วงเดียวกับการเช็ดหน้าตอนอาบน้ำได้ ขั้นตอนอาบน้ำทารกทั้งหมดอยู่ในเรื่องอาบน้ำทารกแรกเกิด

นวดหัวตาช่วยได้ไหม

KidsHealth ระบุว่าแพทย์อาจสอนวิธีนวดบริเวณหัวตาให้ทำที่บ้านวันละหลายครั้งเป็นเวลาไม่กี่เดือน เพื่อช่วยดันให้เยื่อที่ปิดปลายท่อเปิดออก จุดที่นวดอยู่ระหว่างหัวตาด้านในกับสันจมูก ซึ่งเป็นแนวที่ถุงน้ำตาอยู่

สิ่งที่ควรรู้ก่อนเริ่มนวด

• ให้แพทย์หรือพยาบาลสาธิตให้ดูก่อน ทิศทางและแรงกดที่ถูกต้องสำคัญกว่าจำนวนครั้ง
• ตัดเล็บสั้นและล้างมือก่อนทุกครั้ง
• ถ้ากดแล้วมีเมือกหรือหนองไหลออกจากรูหัวตา ให้เช็ดออก และบอกแพทย์ในการตรวจครั้งต่อไป
• หยุดนวดและพบแพทย์ถ้าบริเวณหัวตาบวมแดงหรือลูกร้องเจ็บเมื่อแตะ

ตาแดงร่วมด้วย แปลว่าอะไร

ถ้าตาขาวแดง ขนตาติดกันด้วยขี้ตาเหนียวตอนเช้า และเป็นทั้งสองข้าง ให้นึกถึงเยื่อบุตาอักเสบ NHS อธิบายว่าอาการมักเริ่มที่ตาข้างหนึ่งแล้วลามไปอีกข้าง มีอาการแสบหรือเหมือนมีทรายในตา คัน และน้ำตาไหล ชนิดที่มีขี้ตาเหนียวหรือตาแดงระคายติดต่อได้ ส่วนชนิดจากภูมิแพ้ไม่ติดต่อ

สำหรับเด็กโต เยื่อบุตาอักเสบจำนวนมากหายเองใน 1-2 สัปดาห์ แต่ทารกเล็กเป็นอีกเรื่องหนึ่ง

ถ้าลูกเป็นหวัดแล้วตาแฉะ ตาแดงเรื่อๆ มีน้ำมูก มักดีขึ้นตามหวัด ดูแลหวัดตามปกติและเฝ้าดูไข้ อ่านวิธีดูแลได้ในเรื่องลูกเป็นหวัดและลูกน้ำมูกไหล

เมื่อตาแฉะไม่หายจนเกิน 1 ขวบ

KidsHealth ระบุว่าแพทย์จะส่งต่อจักษุแพทย์ถ้าท่อน้ำตาไม่เปิดเอง หรือเด็กติดเชื้อซ้ำบ่อย การรักษาที่จักษุแพทย์ทำได้มีหลายแบบ

วิธี	ทำอย่างไร
แยงท่อน้ำตา (probing)	สอดเครื่องมือโลหะเส้นเล็กเข้าไปเปิดเยื่อที่ปิดปลายท่อ
ใส่ท่อเล็ก	วางท่อซิลิโคนเล็กๆ ไว้ระยะหนึ่งเพื่อขยายท่อ
ขยายด้วยบอลลูน	ใช้สายสวนปลายบอลลูนเปิดท่อให้กว้างขึ้น

ช่วงเวลาที่แยงท่อน้ำตาไม่ได้ตายตัว AAO ตอบคำถามผู้ปกครองว่าจักษุแพทย์หลายคนเริ่มเสนอการแยงตั้งแต่ราว 9 เดือน บางคนรอถึง 1 ขวบหรือ 15 เดือน เด็กเล็กบางครั้งทำในห้องตรวจหรือห้องผ่าตัดได้ ส่วนเด็กที่โตขึ้นจะทำในห้องผ่าตัดเสมอ หลังทำแพทย์มักให้ยาปฏิชีวนะหยอดหรือป้ายตาระหว่างท่อหาย

ประเด็นที่ควรคุยกับจักษุแพทย์คือ ลูกติดเชื้อบ่อยแค่ไหน ขี้ตารบกวนชีวิตประจำวันมากเพียงใด และถ้ารอต่ออีกสองสามเดือนมีโอกาสหายเองเท่าไรเมื่อเทียบกับต้องดมยาสลบในเด็กที่โตขึ้น

เด็กที่โตแล้วเพิ่งเริ่มตาแฉะ คิดถึงอะไรบ้าง

ท่อน้ำตาตันแต่กำเนิดมักเริ่มให้เห็นในสามเดือนแรก ถ้าลูกอายุ 2-3 ขวบแล้วเพิ่งเริ่มตาแฉะ สาเหตุมักเป็นอย่างอื่น และควรให้แพทย์ตรวจหาต้นเหตุ

สิ่งที่เห็น	สาเหตุที่นึกถึง	ทำอะไรก่อน
ตาแฉะทันทีหลังเล่นทราย ฝุ่น หรือโดนลม	ผงเข้าตา สิ่งระคาย	ให้กะพริบตา ล้างด้วยน้ำสะอาด ถ้ายังเคืองเกินหนึ่งชั่วโมงไปพบแพทย์
ตาแฉะข้างเดียวหลังล้มหรือถูกกระแทก	การบาดเจ็บที่ตาหรือรอบตา	พบแพทย์วันนั้น ไม่ขยี้ ไม่กดตา
คันตา ขยี้ตา จามตอนเช้า เป็นช่วงฤดูหรือหลังเล่นกับสัตว์	ภูมิแพ้	สังเกตตัวกระตุ้น ปรึกษากุมารแพทย์เรื่องยา
ขนตาทิ่มเข้าตา หรือเปลือกตาม้วนเข้าใน	เปลือกตาผิดรูป	NHS แนะนำให้พบแพทย์ ไม่ต้องรีบด่วนถ้าไม่ปวด
ตาแฉะข้างเดียวร่วมกับคัดจมูกข้างเดียวนานหลายสัปดาห์	สิ่งที่อุดในจมูก	พบแพทย์เพื่อตรวจจมูก

KidsHealth ระบุว่าเด็กโตมีท่อน้ำตาตันได้น้อยกว่า และเมื่อเป็น สาเหตุอาจมาจากติ่งเนื้อในจมูก ก้อนในจมูก หรือการบาดเจ็บที่ตา ซึ่งแพทย์ต้องตรวจดูเอง

ลองเทียบสองตัวอย่าง น้องคนแรกอายุ 6 สัปดาห์ ตาซ้ายชุ่มน้ำตามาตั้งแต่สัปดาห์ที่สอง มีขี้ตาเกาะขนตาทุกเช้า ตาขาวขาวดี กินนมเก่ง ภาพนี้เข้ากับท่อน้ำตาตัน คุณแม่เช็ดตาตามวิธีข้างบนและให้กุมารแพทย์ดูตอนพาไปฉีดวัคซีนตามนัดได้ น้องคนที่สองอายุ 2 ขวบครึ่ง ตาแดงทั้งสองข้าง ขนตาติดกันตอนเช้า และเพื่อนที่เนิร์สเซอรี่ตาแดงสัปดาห์เดียวกัน ภาพนี้เข้ากับเยื่อบุตาอักเสบ ควรให้แพทย์ดูในวันสองวันนี้ และแยกผ้าเช็ดหน้าทันที

สิ่งที่ไม่ควรทำกับตาลูก

• ไม่หยอดยาตาที่ซื้อเองหรือยาของพี่น้อง ยาบางชนิดมีสเตียรอยด์ซึ่งไม่เหมาะกับการติดเชื้อบางแบบ
• ไม่หยอดน้ำนมแม่หรือน้ำเกลือที่เปิดทิ้งไว้หลายวัน
• ไม่ใช้สำลีพันก้านเขี่ยในตาหรือรูหัวตา
• ไม่ใช้ผ้าผืนเดียวเช็ดทั้งสองตา
• ไม่ปิดตาลูกด้วยผ้าก๊อซ เพราะความอับชื้นทำให้เชื้อโตง่าย

ยาปฏิชีวนะหยอดตาช่วยรักษาการติดเชื้อได้ แต่ไม่ได้เปิดท่อที่ตัน ถ้าลูกได้ยาหยอดแล้วขี้ตาหายไปช่วงหนึ่งแล้วกลับมาเป็นน้ำตาเอ่อแบบเดิม แปลว่าท่อยังไม่เปิด ไม่ใช่ยาไม่ได้ผล

ข้อมูลที่ควรจดก่อนไปหาหมอ

พาลูกไปหากุมารแพทย์ที่โรงพยาบาลหรือคลินิกใกล้บ้านได้ เตรียมคำตอบสั้นๆ เหล่านี้ไว้ แพทย์จะแยกสาเหตุได้เร็วขึ้น

• เริ่มตาแฉะตั้งแต่อายุเท่าไร เป็นข้างไหน
• ขี้ตาสีอะไร มากแค่ไหนต่อวัน
• ตาขาวเคยแดงหรือไม่ เปลือกตาเคยบวมหรือไม่
• ลูกหลบแสง หยีตา หรือขยี้ตาบ่อยไหม
• มีคนในบ้านตาแดงหรือเป็นหวัดในช่วงเดียวกันไหม

รูปถ่ายตาลูกตอนตื่นนอนตอนเช้าหนึ่งรูป มักเห็นอาการชัดกว่าตอนไปถึงโรงพยาบาลช่วงสาย

ท่อน้ำตาตันฟังดูน่ากังวล แต่ในทารกส่วนใหญ่ค่อยๆ ดีขึ้นเองเมื่อโตขึ้นค่ะ พาลูกไปพบแพทย์ภายในวันนั้นเมื่อเห็นสัญญาณเหล่านี้

• ทารกอายุไม่ถึง 30 วัน ตาแดงและมีขี้ตาเหนียว
• เปลือกตาหรือผิวที่หัวตาบวม แดง ร้อน หรือลูกร้องเจ็บเมื่อแตะ
• มีก้อนนูนสีฟ้าอมเทาที่หัวตา
• ลูกหลบแสง หยีตาตลอด หรือกระจกตาดูขุ่น
• ขี้ตาเหลืองเขียวจำนวนมากร่วมกับไข้หรือซึม
• ตาแฉะต่อเนื่องเกินอายุ 1 ขวบ หรือติดเชื้อซ้ำหลายครั้ง