บ้านปูนเปลือยทั้งหลัง ร้อนไหม รั่วไหม ดูแลยังไงก่อนตัดสินใจ

บ้านปูนเปลือยเป็นสไตล์ที่คนถามถึงมากในงานออกแบบบ้านใหม่ ผิวสีเทา เส้นแบบหล่อเรียงเป็นตาราง รูเหล็กยึดแบบเป็นจุดเรียงกัน ดูดิบและเรียบในเวลาเดียวกัน แต่สิ่งที่รูปในนิตยสารไม่ได้บอกคือ บ้านแบบนี้อยู่ในแดดและฝนเมืองไทยอย่างไร หลังผ่านไปห้าปี สิบปี

ผมเขียนเรื่องนี้สำหรับคนที่กำลังคิดจะทำทั้งหลัง หรือทำผนังด้านนอกเป็นคอนกรีตเปลือยจริง ถ้าต้องการแค่ผนังภายในห้องเดียวในบ้านเดิม วิธีที่เหมาะกว่ามักเป็นปูนฉาบหรือสีเอฟเฟกต์ ซึ่งผมเปรียบเทียบไว้ใน ผนังปูนเปลือย

ปูนเปลือยแท้กับปูนเปลือยเลียนแบบ

คำว่าบ้านปูนเปลือยในตลาดใช้กับของสองอย่างที่ต่างกันมาก

ด้าน	คอนกรีตเปลือยแท้ (ผิวจากแบบหล่อ)	ปูนเปลือยเลียนแบบ (ฉาบหรือสีเอฟเฟกต์)
ผิวมาจากไหน	ผิวคอนกรีตโครงสร้างตอนถอดแบบ	ปูนฉาบ สกิมโค้ท หรือสีที่ทำทับผนังอิฐ
ตัดสินใจเมื่อไร	ก่อนเทคอนกรีต ตั้งแต่ขั้นออกแบบ	ทำได้หลังสร้างเสร็จ
แก้ไขได้แค่ไหน	น้อยมาก ผิวที่ได้คือผิวที่ได้	ฉาบหรือทาใหม่ได้
ฝีมือที่ต้องใช้	ช่างแบบหล่อและช่างเทคอนกรีตที่ละเอียด	ช่างฉาบหรือช่างสีที่ทำลายได้สวย
ผนังที่ใช้	ผนังคอนกรีตหล่อในที่	ผนังอิฐ อิฐมวลเบา ผนังเดิม
ต้นทุน	สูงกว่า	ต่ำกว่า

บ้านที่ดูเป็นปูนเปลือยทั้งหลังในตลาดไทยจำนวนมากเป็นแบบผสม คือเสา คาน และผนังบางส่วนเป็นคอนกรีตเปลือยแท้ ส่วนผนังอื่นเป็นอิฐฉาบลายปูน การรู้ตั้งแต่ต้นว่าส่วนไหนเป็นอะไรช่วยให้ประเมินราคาและการดูแลได้ตรง

ความร้อน คำถามแรกของบ้านในเมืองไทย

คอนกรีตมีมวลมาก มันดูดความร้อนจากแดดตอนกลางวันได้มาก แล้วค่อยๆ คายความร้อนออกมาทั้งด้านนอกและด้านในตอนเย็นถึงกลางคืน ผนังคอนกรีตด้านทิศตะวันตกที่โดนแดดบ่ายเต็มที่ จึงยังอุ่นอยู่ตอนสามทุ่ม ห้องนอนที่อยู่หลังผนังนั้นจะต้องเปิดแอร์นานกว่า

สิ่งที่ช่วยได้จริงไม่ได้อยู่ที่ผิวคอนกรีต มันอยู่ที่การออกแบบรอบๆ

• ชายคายื่นยาวและแผงบังแดดบนผนังทิศตะวันตกและใต้
• ต้นไม้ใหญ่หรือระแนงให้ร่มเงาผนัง
• ฉนวนกันความร้อนใต้หลังคาหรือบนฝ้า เพราะหลังคาเป็นจุดรับความร้อนมากที่สุด
• ผนังภายนอกที่ห้องนอนติดอยู่ ใช้ผนังสองชั้นหรือบุฉนวนด้านใน
• ช่องระบายอากาศให้ความร้อนสะสมระบายออกตอนเย็น

รายละเอียดเรื่องฉนวนหลังคาอยู่ใน ฉนวนกันความร้อนหลังคา ซึ่งเป็นจุดที่ได้ผลคุ้มที่สุดสำหรับบ้านปูนเปลือย

น้ำ ตะไคร่ และคราบดำ

คอนกรีตดูแข็งและทึบ แต่มันมีรูพรุนเล็กๆ ดูดน้ำได้ ผิวคอนกรีตเปลือยด้านนอกที่ไม่มีอะไรเคลือบจะดูดน้ำฝน แล้วค่อยๆ ระเหยออก วงจรนี้ทำให้เกิดคราบน้ำไหลเป็นทางใต้ขอบหน้าต่าง คราบดำตามมุมที่น้ำค้าง และตะไคร่สีเขียวบนผนังด้านที่ไม่โดนแดด

สำนักงานปกป้องสิ่งแวดล้อมสหรัฐฯ (EPA) ระบุในคู่มือเรื่องเชื้อรา ความชื้น และบ้าน ว่ากุญแจของการควบคุมเชื้อราคือการควบคุมความชื้น ถ้ามีปัญหาเชื้อราต้องทำความสะอาดและแก้ปัญหาน้ำไปพร้อมกัน การขัดคราบออกโดยไม่แก้เรื่องน้ำ คราบจะกลับมาเสมอ

สำหรับบ้านปูนเปลือย การแก้ปัญหาน้ำเริ่มที่การออกแบบ

จุด	สิ่งที่ควรมีในแบบ
ขอบบนผนังและเชิงชาย	ครอบหรือบัวกันน้ำ ไม่ให้น้ำไหลเลียผิวผนัง
ขอบล่างหน้าต่าง	ธรณีที่ยื่นและมีร่องหยดน้ำ
ผนังติดพื้นดิน	ยกขอบหรือทำรางระบายน้ำ ไม่ให้น้ำกระเด็นใส่
ผิวผนังภายนอก	เคลือบกันซึมชนิดที่ไม่เปลี่ยนสีผิวมาก ตามคำแนะนำผู้ผลิต
ดาดฟ้าและพื้นคอนกรีตเปลือย	ระบบกันซึมแยกจากการเคลือบผิว

ส่วนพื้นที่ที่ชื้นอยู่แล้ว เช่น ผนังติดห้องน้ำหรือผนังใต้ดิน ปัญหาความชื้นจากภายในต้องแก้แยก วิธีหาต้นทางน้ำและจัดการเชื้อราอยู่ใน ผนังชื้นและเชื้อรา

สีด่าง ปัญหาที่แก้ภายหลังยากที่สุด

บ้านปูนเปลือยที่ได้ผิวสีเทาเรียบเสมอทั้งหลังหาได้ยาก สีด่างเป็นปื้นเข้มอ่อนเกิดได้จากหลายเหตุพร้อมกัน เอกสาร CIP 23 ของสมาคมผู้ผลิตคอนกรีตผสมเสร็จของสหรัฐฯ (NRMCA) เรื่องการเปลี่ยนสีของคอนกรีต สรุปว่าไม่มีปัจจัยเดียวที่เป็นสาเหตุหลัก และยกปัจจัยที่พบไว้หลายข้อ

สาเหตุ	ผลต่อสีผิว	ทางป้องกันที่ CIP 23 ระบุ
แบบหล่อดูดน้ำไม่เท่ากัน	ผิวแต่ละส่วนสีต่างกัน	ใช้แบบหล่อชนิดและสภาพเดียวกัน
เปลี่ยนชนิดหรือยี่ห้อน้ำยาถอดแบบ	สีผิวเปลี่ยน	ใช้น้ำยาตัวเดียวตลอดงาน
อัตราส่วนน้ำต่อปูนต่างกัน	ส่วนที่น้ำมากมักสีอ่อนกว่า	คุมสูตรและห้ามเติมน้ำหน้างาน
การบ่มไม่สม่ำเสมอ	ด่างเป็นปื้น พลาสติกที่แนบผิวไม่เท่ากันทำให้สีต่างเป็นรอย	บ่มให้สม่ำเสมอ หรือใช้น้ำยาบ่มพ่นให้ทั่ว
แต่งผิวพื้นหนักมือเกิน	ผิวสีเข้มเป็นรอยเกรียง	แต่งผิวตามจังหวะที่เหมาะสม

CIP 23 ยังเตือนว่าการใช้สารเคมีล้างสีด่างทำให้สีผิวเปลี่ยนมากได้ และการใช้ผิดวิธีทำให้แย่ลง ต้องทดลองในจุดที่มองไม่เห็นก่อน รอยด่างบางชนิดไม่ตอบสนองต่อการล้างเลย ทางออกที่เหลือคือทาสีหรือเคลือบทับ ซึ่งเท่ากับยอมเสียความเป็นปูนเปลือยแท้ไป บางชนิดค่อยๆ จางลงเองตามการใช้งานและเวลา

ข้อสรุปของผมคือ เจ้าของบ้านที่รับผิวคอนกรีตที่มีความต่างของสีตามธรรมชาติได้ จะมีความสุขกับบ้านปูนเปลือยมากกว่าคนที่คาดหวังผิวเสมอเหมือนกระดาษ

งานแบบหล่อ ตัวกำหนดหน้าตาบ้าน

ผิวคอนกรีตเปลือยแท้คือภาพสะท้อนของแบบหล่อ รอยต่อแผ่นไม้อัด ลายไม้ รูเหล็กยึดแบบ และรอยรั่วของน้ำปูนตรงขอบแบบ จะปรากฏบนผิวทั้งหมด สถาบันคอนกรีตอเมริกัน (ACI) มีคู่มือ ACI 347.3R ว่าด้วยผิวคอนกรีตที่ได้จากแบบหล่อ ซึ่งกำหนดระดับคุณภาพผิวที่ตั้งใจให้เห็น และใช้การทำชิ้นตัวอย่างเป็นเครื่องมือตกลงคุณภาพระหว่างเจ้าของงานกับผู้ก่อสร้าง

สำหรับบ้านทั้งหลัง ข้อตกลงที่ควรมีในสัญญาได้แก่

• ชนิดแบบหล่อของแต่ละผนัง และการใช้แบบซ้ำได้กี่ครั้งก่อนเปลี่ยน
• แนวรอยต่อแบบและตำแหน่งรูเหล็กยึดแบบที่ระบุในแบบสถาปัตย์
• ผนังตัวอย่างอย่างน้อยหนึ่งชิ้นก่อนเทจริง ใช้เป็นมาตรฐานตรวจรับ
• วิธีซ่อมรูโพรงและขอบบิ่นที่ยอมรับได้ ทดลองบนผนังตัวอย่างก่อน
• ปูนซีเมนต์และแหล่งหินทรายเดียวกันตลอดงาน

ระยะหุ้มเหล็ก เรื่องที่ซ่อนอยู่หลังผิวสวย

ผนังและคานคอนกรีตเปลือยด้านนอกไม่มีปูนฉาบหรือสีช่วยกันน้ำอีกชั้น ระยะหุ้มเหล็กและความแน่นของคอนกรีตจึงเป็นด่านเดียวที่ปกป้องเหล็กเสริม เอกสาร CIP 25 ของ NRMCA อธิบายว่าเมื่อคลอไรด์หรือคาร์บอนไดออกไซด์ซึมเข้าไปถึงเหล็ก สนิมที่เกิดขึ้นมีปริมาตร 2 ถึง 4 เท่าของเหล็กเดิม และดันคอนกรีตให้แตกร่อน เอกสารเดียวกันระบุว่าคอนกรีตที่อัตราส่วนน้ำต่อวัสดุประสานราว 0.40 ถึง 0.50 ช่วยให้ซึมผ่านได้น้อย

บนผนังฉาบทาสี สนิมใต้ผิวอาจซ่อมแล้วทาสีทับได้ แต่บนผนังปูนเปลือย รอยซ่อมจะเห็นเป็นปื้นสีต่างไปตลอด การคุมระยะหุ้มและการจี้คอนกรีตให้แน่นตอนก่อสร้างจึงสำคัญกว่าบ้านทั่วไป

ค่าใช้จ่ายและรอบการดูแล

ราคาบ้านปูนเปลือยแท้ต่างกันมากตามความละเอียดที่ต้องการ ผมจึงให้เป็นปัจจัยเทียบกับบ้านฉาบทาสีทั่วไปแทนตัวเลขตายตัว

รายการ	เทียบกับบ้านฉาบทาสี
แบบหล่อ	สูงกว่า ใช้แผ่นคุณภาพดีและเปลี่ยนบ่อยกว่า
ค่าแรงช่างแบบและช่างเท	สูงกว่า ต้องละเอียดเรื่องแนวและการจี้
ชิ้นตัวอย่าง	มีค่าใช้จ่ายเพิ่ม บ้านทั่วไปไม่ต้องมี
งานฉาบและทาสีผนังคอนกรีต	ลดลงหรือไม่มี
เคลือบผิว	มีค่าเคลือบรอบแรกและเคลือบซ้ำเป็นรอบ
การซ่อมผิว	ซ่อมยากกว่า รอยซ่อมเห็นชัด

ด้านการดูแล ผนังเคลือบภายนอกต้องเคลือบซ้ำเป็นรอบตามอายุของผลิตภัณฑ์ ล้างคราบด้วยน้ำและแปรงอ่อน ไม่ใช้แรงดันน้ำสูงจนผิวกร่อน และตรวจรอยร้าวทุกปีหลังหน้าฝน ภาพรวมค่าก่อสร้างทั้งหลังเพื่อตั้งงบดูได้ใน ค่าก่อสร้างบ้านต่อตารางเมตร

ใครเหมาะกับบ้านปูนเปลือยทั้งหลัง

เหมาะ	ควรคิดใหม่
รับสีด่างและร่องรอยตามธรรมชาติของคอนกรีตได้	ต้องการผิวเรียบสีเสมอทั้งหลัง
ที่ดินมีร่มเงาหรือออกแบบชายคาได้เต็มที่	บ้านหันหน้าทิศตะวันตก ไม่มีที่ให้ชายคา
มีสถาปนิกและผู้รับเหมาที่เคยทำงานคอนกรีตเปลือยจริง	ผู้รับเหมาไม่เคยทำ บอกว่าทำได้เหมือนบ้านทั่วไป
งบเผื่อค่าแบบหล่อ ชิ้นตัวอย่าง และการเคลือบ	งบตึงจนต้องลดคุณภาพแบบหล่อ
พร้อมดูแลผิวตามรอบ	ต้องการบ้านที่ไม่ต้องดูแลเลย

ถ้าคุณอยู่ในคอลัมน์ขวาเกือบทุกข้อ บ้านโมเดิร์นผนังฉาบเรียบที่มีผนังปูนเปลือยเป็นจุดเด่นบางส่วน จะให้บรรยากาศใกล้เคียงกันด้วยความเสี่ยงที่น้อยกว่า แนวทางนี้ผมพูดถึงไว้ใน บ้านสไตล์ลอฟท์

ก่อนจ้างผู้รับเหมาบ้านปูนเปลือย ถามสิ่งนี้

• เคยทำงานคอนกรีตเปลือยจริงกี่หลัง ขอดูบ้านที่ผ่านไปแล้วอย่างน้อยสามปี
• จะใช้แบบหล่อชนิดไหน ใช้ซ้ำได้กี่ครั้ง
• จะทำผนังตัวอย่างก่อนไหม ใช้เป็นมาตรฐานตรวจรับอย่างไร
• คุมสูตรคอนกรีตและห้ามเติมน้ำหน้างานอย่างไร
• วิธีบ่มผนังที่ไม่ทำให้สีด่าง
• ซ่อมรูโพรงอย่างไร ให้ดูตัวอย่างรอยซ่อม
• เคลือบผิวด้วยอะไร ต้องเคลือบซ้ำกี่ปี ค่าใช้จ่ายรอบถัดไปประมาณเท่าไร
• ถ้าผลงานไม่ตรงผนังตัวอย่าง จะแก้หรือรับผิดชอบอย่างไร

คำตอบที่มีรูปและบ้านจริงให้ดูประกอบมีค่ากว่าคำสัญญาว่าทำได้สวยแน่นอน