ลูกนอนสะดุ้ง ผวาแขนกางตอนหลับ ปกติไหม และช่วยอย่างไร

ลูกนอนสะดุ้งในช่วงสองสามเดือนแรกเป็นเรื่องปกติ อาการที่เห็นบ่อยที่สุดคือลูกนอนอยู่ดี ๆ แล้วผวา กางแขนขาออก แล้วหุบแขนกลับเข้าหาตัว บางครั้งร้องไห้ตามมา สิ่งนี้คือรีเฟล็กซ์โมโร (Moro reflex) หรือรีเฟล็กซ์ตกใจ ซึ่งสถาบันกุมารแพทย์แห่งสหรัฐอเมริกา (AAP) อธิบายว่าเด่นที่สุดในเดือนแรก และเริ่มหายไปหลังอายุราว 2 เดือน นอกจากนั้น ทารกยังกระตุกเล็ก ๆ ระหว่างหลับตื้นได้อีกด้วย

คุณแม่หลายคนกังวลว่าลูกตกใจง่าย ขวัญอ่อน หรือผิดปกติทางประสาท ส่วนใหญ่ไม่ใช่ ด้านล่างแยกให้เห็นว่าการสะดุ้งแบบไหนเป็นธรรมชาติของทารก แบบไหนช่วยได้ด้วยการจัดการนอน และแบบไหนที่ควรเล่าให้แพทย์ฟัง

รีเฟล็กซ์โมโร หน้าตาเป็นอย่างไร

AAP อธิบายว่ารีเฟล็กซ์นี้เกิดเมื่อศีรษะของทารกเปลี่ยนตำแหน่งกะทันหัน หรือเอนไปด้านหลัง หรือเมื่อได้ยินเสียงดังหรือเสียงกะทันหัน ทารกจะยืดแขน ขา และคอออก แล้วหุบแขนเข้ามาอย่างรวดเร็ว และอาจร้องไห้เสียงดัง

สถานการณ์ที่มักกระตุ้นให้เกิดตอนนอน

• ตอนวางลูกลงที่นอน ศีรษะเอนลงก่อนตัว
• เสียงประตูปิดแรง เสียงหมาเห่า เสียงรถมอเตอร์ไซค์หน้าบ้าน
• ลูกขยับตัวเองแล้วแขนเหวี่ยงไปโดนหน้า
• มีคนมาอุ้มหรือขยับเปลกะทันหัน

ความแรงของรีเฟล็กซ์นี้ต่างกันในเด็กแต่ละคน บางคนสะดุ้งนิดเดียว บางคนผวาจนตื่น ทั้งสองแบบอยู่ในช่วงปกติ

ลูกสะดุ้งไปถึงอายุเท่าไร

รีเฟล็กซ์ของทารกแต่ละแบบมีอายุที่หายไปต่างกัน ตารางนี้มาจากหน้ารีเฟล็กซ์ทารกแรกเกิดของ AAP

รีเฟล็กซ์	ลักษณะ	หายไปราวอายุ
โมโร (ตกใจ)	กางแขนขา แล้วหุบแขนเข้าหาตัว	2 เดือน
หันหาเต้า (rooting)	หันหน้าและอ้าปากเมื่อแตะแก้ม	4 เดือน
ก้าวเดิน (stepping)	ขาเหยียบเป็นจังหวะเมื่อจับยืน	2 เดือน
กำมือ	กำนิ้วที่แตะฝ่ามือแน่น	5-6 เดือน
ท่าฟันดาบ (tonic neck)	หันหน้าไปข้างหนึ่ง แขนข้างนั้นเหยียด อีกข้างงอ	5-7 เดือน
จิกนิ้วเท้า	นิ้วเท้างอเมื่อแตะฝ่าเท้า	9-12 เดือน

ตัวเลขนี้คือช่วงที่รีเฟล็กซ์เริ่มลดลง ไม่ได้หายวันเดียวทั้งหมด หลายบ้านเห็นลูกสะดุ้งน้อยลงชัดเจนช่วง 3-4 เดือน เมื่อลูกเริ่มควบคุมแขนขาได้มากขึ้น พัฒนาการด้านอื่นในช่วงเดียวกันดูได้ที่ พัฒนาการทารกรายเดือน

การกระตุกตอนหลับตื้น อีกเรื่องที่ปกติ

นอกจากรีเฟล็กซ์โมโร ทารกยังกระตุกได้เพราะลักษณะการนอนของตัวเอง AAP อธิบายว่าการนอนของทารกแรกเกิดแบ่งเป็นช่วงหลับตื้น (REM หรือ active sleep) กับหลับลึกพอ ๆ กัน ในช่วงหลับตื้น ทารกกระตุกหรือสะบัดแขนขาได้ ลูกตาขยับใต้เปลือกตา และหายใจไม่สม่ำเสมอ

AAP ยังอธิบายเรื่องการหายใจเป็นช่วง (periodic breathing) ที่ทำให้พ่อแม่ตกใจบ่อย คือทารกหยุดหายใจ 5-10 วินาที แล้วหายใจเร็ว 50-60 ครั้งต่อนาทีอยู่ 10-15 วินาที ก่อนกลับมาหายใจปกติ สีผิวไม่เปลี่ยนระหว่างที่หยุด และไม่ใช่เรื่องน่ากังวล ทารกมักเลิกหายใจแบบนี้ราวกลางขวบปีแรก

เมื่อเข้าสู่ช่วงหลับลึก การกระตุกจะหยุด ทารกหลับนิ่งขึ้นเรื่อย ๆ และปลุกยากขึ้น นี่เป็นเหตุผลที่ลูกมักสะดุ้งตื่นถ้าวางลงเร็วเกินไป ตอนที่ยังอยู่ในช่วงหลับตื้น

สิ่งที่เห็น	เกิดจาก	ต้องทำอะไรไหม
ผวา กางแขน หุบแขนเข้า	รีเฟล็กซ์โมโร	ห่อตัว ลดเสียงกะทันหัน
กระตุกนิ้ว แขน ขา เล็ก ๆ ตาขยับ	หลับตื้น	ไม่ต้อง ปล่อยให้หลับต่อ
หยุดหายใจสั้น ๆ แล้วหายใจเร็ว สีผิวปกติ	การหายใจเป็นช่วง	ไม่ต้อง ถ้าสีผิวไม่เปลี่ยน
ส่งเสียงคราง บิดตัว	หลับตื้นหรือกำลังจะตื่น	รอดูสักครู่ก่อนอุ้ม

ห่อตัวช่วยได้ในช่วงแรก

KidsHealth ระบุว่าการห่อตัวด้วยผ้าบาง ๆ ช่วยปลอบทารกที่ร้องไห้ได้ และหลายบ้านพบว่าทารกที่ห่อตัวสะดุ้งตื่นน้อยลง เพราะแขนไม่เหวี่ยงออกไปจนปลุกตัวเอง

หลักที่ต้องจำ

1. ห่อให้กระชับช่วงแขน แต่หลวมช่วงสะโพกและขา ให้ขางอและขยับได้
2. ใช้ผ้าบาง ห่อชั้นเดียว ไม่ให้ร้อนเกินไป
3. วางลูกนอนหงายเสมอเมื่อห่อตัว
4. เลิกห่อเมื่อลูกเริ่มพยายามพลิกตัว KidsHealth ระบุว่านี่คือสัญญาณให้หยุดห่อ
5. ไม่ใช้ผ้าห่อหรือถุงนอนแบบถ่วงน้ำหนัก ทั้ง AAP และ KidsHealth ระบุว่าไม่ควรใช้

ขั้นตอนห่อตัวแบบละเอียดอยู่ใน ห่อตัวทารก ส่วนช่วงอายุที่ลูกเริ่มพลิกตัวดูได้ที่ ลูกพลิกคว่ำกี่เดือน

เลิกห่อตัวแล้วลูกสะดุ้งตื่นบ่อยขึ้น

หลายบ้านเจอปัญหานี้ช่วง 3-4 เดือน ลูกเริ่มพลิกตัวจึงต้องเลิกห่อ แต่รีเฟล็กซ์ยังไม่หายสนิท คืนแรก ๆ หลังเลิกห่อลูกจึงตื่นบ่อยขึ้น เรื่องนี้เป็นช่วงปรับตัวที่ผ่านไปได้ใน 1-2 สัปดาห์สำหรับเด็กส่วนใหญ่

วิธีที่ช่วยให้เปลี่ยนผ่านง่ายขึ้น

วิธี	ทำอย่างไร
ปล่อยแขนทีละข้าง	ห่อแบบปล่อยแขนออกข้างหนึ่งสัก 2-3 คืน ใช้ได้เฉพาะลูกที่ยังไม่พลิกตัวได้เอง
ใช้ถุงนอนแบบแขนออก	ขาและลำตัวอยู่ในถุง แขนเป็นอิสระ ลูกพลิกได้ปลอดภัยกว่าการห่อ
คงกิจวัตรก่อนนอนเดิม	อาบน้ำ ให้นม ร้องเพลงเดิม เพื่อให้ลูกรู้ว่าถึงเวลานอน
ให้จุกนมหลอกตอนนอน	AAP แนะนำให้ลองให้จุกนมหลอกตอนนอน ถ้าหลุดออกหลังหลับไม่ต้องใส่กลับ

ข้อสุดท้ายมีเงื่อนไข ทั้ง AAP และ KidsHealth ระบุว่าถ้าให้นมแม่ ควรรอจนการให้นมแม่เข้าที่ก่อนจึงเริ่มให้จุกนมหลอก และไม่ต้องบังคับถ้าลูกไม่เอา

ช่วงเปลี่ยนผ่านนี้ อย่าย้อนกลับไปห่อแขนทั้งสองข้างเพียงเพราะลูกนอนไม่ดีสองสามคืน ถ้าลูกพลิกตัวได้แล้ว การห่อแขนทั้งสองข้างคือความเสี่ยงที่ไม่คุ้ม

วางลูกลงอย่างไรไม่ให้สะดุ้งตื่น

จังหวะวางลงคือช่วงที่ทารกสะดุ้งบ่อยที่สุด เพราะศีรษะเอนลงและตัวรู้สึกว่ากำลังตก ซึ่งเป็นตัวกระตุ้นรีเฟล็กซ์โมโรโดยตรง ลองวิธีนี้

• รอให้ลูกหลับลึกก่อน สังเกตจากแขนขาอ่อนปวกเปียก หายใจสม่ำเสมอ ไม่กระตุก
• วางก้นและตัวลงก่อน ศีรษะลงทีหลัง ประคองหลังคอไว้
• มือแนบตัวลูกไว้สักครู่หลังวาง แล้วค่อย ๆ ถอนมือ
• ให้ที่นอนไม่เย็นเฉียบต่างจากอ้อมแขนมาก เช่น ไม่วางตรงลมแอร์เป่า

AAP แนะนำให้วางทารกลงตอนง่วงแต่ยังไม่หลับสนิท เพื่อให้ลูกฝึกหลับเองในที่นอน ช่วงแรกเกิดทำได้ยาก แต่เมื่อรีเฟล็กซ์โมโรลดลงหลัง 2 เดือน วิธีนี้จะง่ายขึ้นมาก

จัดห้องลดสิ่งกระตุ้น

ทารกไม่ต้องการห้องเงียบสนิท แต่เสียงดังกะทันหันกระตุ้นการสะดุ้งได้ ลองปรับสิ่งเหล่านี้

• ปิดประตูเบา ๆ ติดยางกันกระแทกที่ขอบประตู
• ย้ายเปลให้ห่างจากหน้าต่างฝั่งถนน
• ลดเสียงโทรทัศน์ในห้องข้าง ๆ
• ใช้ไฟสลัวตอนให้นมกลางคืน

ทารกที่นอนห้องเดียวกับพ่อแม่จะได้ยินเสียงผู้ใหญ่พลิกตัวหรือกรนด้วย การวางเปลให้ห่างจากเตียงพ่อแม่อีกนิดแต่ยังมองเห็นก็ช่วยได้ ดูวิธีจัดมุมนอนที่ ให้ลูกนอนห้องเดียวกับพ่อแม่

ความเชื่อแบบไทยเรื่องลูกสะดุ้ง

ผู้ใหญ่บางบ้านบอกว่าลูกสะดุ้งเพราะขวัญอ่อน ต้องผูกข้อมือ หรือวางของบางอย่างไว้ใต้หมอน ความเชื่อที่ไม่ทำให้ลูกเสี่ยงอะไร เช่น การทำพิธีรับขวัญ ทำได้ตามความสบายใจของครอบครัว

สิ่งที่ต้องระวังคือของที่ไปอยู่ในที่นอนหรือบนตัวลูก ด้ายผูกข้อมือ สร้อย หรือเครื่องรางที่มีสายเสี่ยงรัดคอหรือรัดข้อมือ KidsHealth เตือนให้ระวังของที่มีสายหรือเชือกในที่นอนทารก และ AAP แนะนำว่าที่นอนทารกต้องไม่มีหมอนหรือของนุ่มใด ๆ ถ้าอยากทำตามความเชื่อ ให้วางของไว้นอกเปล

อีกความเชื่อหนึ่งคือการให้ลูกนอนคว่ำเพื่อจะได้ไม่สะดุ้ง ข้อนี้ห้ามทำ AAP ระบุชัดว่าทารกต้องนอนหงายทุกครั้ง ทั้งงีบกลางวันและกลางคืน ท่าคว่ำและท่าตะแคงเพิ่มความเสี่ยงโรคไหลตายในทารก

แบบไหนควรเล่าให้แพทย์ฟัง

AAP ระบุว่ารีเฟล็กซ์โมโรควรเกิดเท่ากันทั้งสองข้างของร่างกาย ถ้าสังเกตว่าแขนข้างหนึ่งกางออกน้อยกว่าอีกข้าง หรือลูกขยับตัวข้างหนึ่งได้ดีกว่าอีกข้าง ให้บอกกุมารแพทย์

ลักษณะอื่นที่ควรให้แพทย์ประเมิน ถ่ายคลิปไว้ให้แพทย์ดูจะช่วยได้มาก

• กระตุกเป็นจังหวะซ้ำ ๆ ต่อเนื่อง และไม่หยุดเมื่อจับแขนขาไว้เบา ๆ
• กระตุกพร้อมตาเหลือกค้าง จ้องนิ่ง หรือไม่ตอบสนอง
• สะดุ้งรุนแรงมากและบ่อยผิดปกติร่วมกับเลี้ยงยาก ไม่ดูดนม
• ยังสะดุ้งแบบโมโรชัดเจนหลังอายุ 4-6 เดือน
• ตัวอ่อนปวกเปียกหรือเกร็งแข็งผิดปกติ

สัญญาณที่ต้องพบแพทย์ทันที

โทร 1669 หรือไปห้องฉุกเฉินทันทีถ้าพบ

• หยุดหายใจนานกว่า 10 วินาที หรือหน้า ริมฝีปากเขียวคล้ำระหว่างหยุด
• ชักเกร็งหรือกระตุกทั้งตัวพร้อมไม่รู้สึกตัว
• มีไข้ในทารกอายุต่ำกว่า 3 เดือน ร่วมกับซึมหรือกระตุก
• ปลุกไม่ตื่น หรือร้องเสียงแหลมผิดปกติ

คืนนี้ลองเริ่มจากตรงนี้

ถ้าลูกอายุไม่ถึง 2 เดือนและสะดุ้งตื่นบ่อย ลองห่อตัวด้วยผ้าบางให้ถูกวิธี วางลูกลงตอนหลับลึกโดยให้ตัวลงก่อนศีรษะ และลดเสียงดังในห้อง แล้วจดว่าคืนนี้สะดุ้งตื่นกี่ครั้งเทียบกับเมื่อวาน

ถ้าลูกอายุเกิน 3 เดือนแล้วยังสะดุ้งตื่นบ่อย ให้ดูที่ตารางนอนและชั่วโมงนอนรวม ซึ่งมักเป็นต้นเหตุมากกว่ารีเฟล็กซ์ ชั่วโมงนอนตามวัยดูได้ที่ ทารกนอนวันละกี่ชั่วโมง และพาลูกไปตรวจตามนัดที่คลินิกเด็กดี แพทย์จะตรวจรีเฟล็กซ์ทุกครั้งอยู่แล้ว ถามได้เลยถ้ายังกังวล