ลูกท้องเสีย ให้เกลือแร่เมื่อไร และอาการไหนต้องไปโรงพยาบาล

ลูกถ่ายเหลวตั้งแต่ 3 ครั้งต่อวันขึ้นไป แปลว่าท้องเสีย และสิ่งที่ต้องกังวลที่สุดคือร่างกายเสียน้ำไปเท่าไรเมื่อเทียบกับที่ได้กลับเข้าไป ส่วนใหญ่ในเด็กเล็กเกิดจากไวรัสและหายเองใน 2-5 วัน ถ้าให้นมต่อเนื่อง จิบเกลือแร่ตามสถานการณ์ และรู้ว่าสัญญาณไหนคือขาดน้ำ

ด้านล่างเรียงตามสิ่งที่คุณพ่อคุณแม่ต้องตัดสินใจ ตั้งแต่แยกท้องเสียจริงกับอึเหลวปกติ ไปจนถึงตอนที่ต้องไปโรงพยาบาลทันที

แยกท้องเสียจริงกับอึเหลวปกติของลูกกินนมแม่

WHO นิยามท้องเสียว่าเป็นการถ่ายอุจจาระเหลวหรือเป็นน้ำ 3 ครั้งขึ้นไปต่อวัน หรือถี่กว่าปกติของคนนั้น และระบุชัดว่าอุจจาระนิ่มเป็นเนื้อครีมของทารกที่กินนมแม่ไม่นับเป็นท้องเสีย

ลักษณะ	มักเป็นปกติ	มักเป็นท้องเสีย
เนื้ออึ	เหลวข้นเหมือนมัสตาร์ดมีเม็ดเล็ก ๆ (ลูกกินนมแม่) หรือเนื้อแป้งเปียก (นมผสม)	เป็นน้ำ น้ำมากกว่าเนื้อ ซึมออกผ้าอ้อมเร็ว
ความถี่	ถี่หรือห่างตามปกติของลูกคนนั้น	ถี่ขึ้นชัดจากปกติ ตั้งแต่ 3 ครั้งต่อวัน
กลิ่น	กลิ่นเปรี้ยวอ่อน ๆ	เหม็นฉุนผิดจากเดิม
อาการร่วม	ลูกสบายดี น้ำหนักขึ้น	อาเจียน ไข้ เบื่อนม งอแง

ถ้าลูกกินนมแม่และอึเหลวบ่อยมาตั้งแต่เด็ก น้ำหนักขึ้นดี ผ้าอ้อมเปียกเยอะ ลูกร่าเริง ส่วนใหญ่เป็นปกติ ควรเทียบกับรูปแบบเดิมของลูกก่อน ไม่ใช่เทียบกับลูกของคนอื่น สีและลักษณะอื่นของอึ ดูลูกอึสีเขียวประกอบ

ท้องเสียเกิดจากอะไร

AAP ระบุว่าสาเหตุส่วนใหญ่เป็นไวรัส และยังมีแบคทีเรีย ปรสิต การเปลี่ยนอาหาร (เช่น น้ำผลไม้มากเกินไป) การแพ้อาหาร และยาบางชนิด WHO ระบุว่าการให้นมแม่อย่างเดียวใน 6 เดือนแรกช่วยป้องกันท้องเสียและช่วยโภชนาการ

ไวรัสโรตา (rotavirus) เป็นสาเหตุที่พบบ่อยในเด็กเล็ก AAP จึงแนะนำให้ฉีดวัคซีนโรตาไวรัสตามนัด ซึ่งช่วยลดโอกาสป่วยหนัก ถ้ายังไม่แน่ใจว่าลูกได้ครบหรือไม่ ให้ดูสมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็ก (สมุดสีชมพู) หรือถามที่คลินิกวัคซีน

สาเหตุที่คุณพ่อคุณแม่ควบคุมได้เอง

• ขวดนมและจุกที่ล้างไม่สะอาดหรือนึ่งไม่ทั่ว ดูการนึ่งขวดนม
• นมผสมที่ชงทิ้งไว้ในอุณหภูมิห้องนาน แล้วให้ลูกกินต่อ
• อาหารเสริมที่ปรุงไม่สุกหรือค้างข้ามวัน เมื่อลูกเริ่มกินอาหารอื่นนอกจากนม ดูอาหารเสริมมื้อแรก
• น้ำผลไม้หรือน้ำหวานในปริมาณมาก AAP ระบุว่าทำให้ท้องเสียได้ในเด็กเล็ก
• ผู้ดูแลที่ไม่ได้ล้างมือหลังเปลี่ยนผ้าอ้อมก่อนจับขวดนม

สัญญาณขาดน้ำ ตัวชี้วัดที่ต้องดูก่อนจำนวนครั้งที่ถ่าย

AAP ระบุว่าการป้องกันการขาดน้ำคือหัวใจของการดูแล WHO แบ่งเป็นระดับดังนี้

ระดับ	อาการ (ตาม WHO)	ควรทำ
ไม่ขาดน้ำ	ยังไม่ครบเกณฑ์ด้านล่าง	ให้นมและของเหลวต่อเนื่อง สังเกตที่บ้าน
ขาดน้ำบางส่วน	มี 2 อย่างขึ้นไป: กระสับกระส่ายหรืองอแง ตาลึก กระหายน้ำดื่มเร็วมาก	ให้ ORS ตามแพทย์แนะนำ ติดต่อแพทย์
ขาดน้ำรุนแรง	มี 2 อย่างขึ้นไป: ซึมหรือหมดสติ ตาลึก ดื่มน้อยหรือไม่ดื่ม บีบผิวหนังแล้วคืนตัวช้ากว่า 2 วินาที	ไปโรงพยาบาลทันที อาจต้องให้น้ำเกลือทางหลอดเลือด

สัญญาณที่ดูได้ที่บ้านง่ายที่สุดคือผ้าอ้อม ถ้าลูกเคยเปียกทุก 3-4 ชั่วโมงแล้วแห้งนานผิดปกติ เกิน 6-8 ชั่วโมง ให้ถือว่าเป็นสัญญาณเตือน นอกจากนี้ให้สังเกตว่าร้องแล้วมีน้ำตาไหมในเด็กที่ร้องไห้ได้ ปากแห้งหรือไม่ และกระหม่อมในทารกบุ๋มลงหรือเปล่า

ให้กินอะไรระหว่างท้องเสีย

นมแม่ให้ต่อ ทั้ง WHO และ AAP ระบุให้กินนมแม่ต่อระหว่างท้องเสีย ลูกกินถี่ขึ้นหรือนานขึ้นได้ โดยไม่ต้องจำกัดมื้อ ดูความถี่ในการให้นมแม่ประกอบถ้าไม่แน่ใจว่ากินพอ

นมผสมให้ต่อได้ AAP ระบุว่าท้องเสียเล็กน้อยที่ไม่อาเจียนมักหายเองใน 2 วัน ให้กินนมผสมหรืออาหารตามปกติต่อ ถ้าลูกท้องอืดหรือแก๊สมากให้ถามแพทย์ว่าจะพักเปลี่ยนสูตรชั่วคราวหรือไม่ ไม่ควรเปลี่ยนเองโดยไม่ปรึกษา ดูหลักการเลือกในการเลือกนมผสม

เกลือแร่ ORS ใช้เมื่อไร AAP ระบุว่าท้องเสียเล็กน้อยโดยไม่มีอาเจียน มักไม่ต้องใช้เกลือแร่ ถ้ามีอาเจียนร่วม ให้พักอาหารปกติชั่วคราวและจิบเกลือแร่ทีละน้อยบ่อย ๆ ราว 1-2 วัน แล้วค่อยกลับสู่นมหรืออาหารปกติ ถ้าท้องเสียหนักถ่ายทุก 1-2 ชั่วโมงและเริ่มมีสัญญาณขาดน้ำ ให้โทรหาแพทย์ ลูกอาจต้องงดอาหารแข็งไม่เกิน 1 วัน และได้ของเหลวที่แพทย์กำหนด

หลักการให้ ORS

• ใช้ผลิตภัณฑ์สำเร็จรูปเท่านั้น (AAP ไม่แนะนำสูตรผสมเอง) ผสมตามฉลากด้วยน้ำสะอาด ผสมแล้วไม่ควรค้างเกิน 24 ชั่วโมง
• ให้ทีละน้อยบ่อย ๆ เช่น ช้อนชาหรือกระบอกฉีดยาไม่มีเข็มทีละ 5 มิลลิลิตร ทุก 5 นาทีเป็นแนวทางที่หลายโรงพยาบาลใช้ ปริมาณจริงถามแพทย์หรือเภสัชกร เพราะต่างกันตามน้ำหนักและระดับขาดน้ำ
• ถ้าลูกอาเจียนหลังป้อน ให้พัก 10 นาทีแล้วเริ่มใหม่ด้วยปริมาณน้อยลง
• ORS ไม่ได้ทำให้ท้องเสียหยุดเร็วขึ้น แต่ป้องกันการขาดน้ำ ลูกจึงอาจยังอึเหลวต่ออีกหลายวันและเป็นเรื่องปกติ

สิ่งที่ไม่ควรให้

อย่าให้	เพราะอะไร (ตาม AAP)
น้ำอัดลม น้ำผลไม้ น้ำหวาน น้ำซุป เครื่องดื่มเกลือแร่เล่นกีฬา	สัดส่วนน้ำตาลและเกลือไม่เหมาะ ทำให้ถ่ายมากขึ้นได้
ยาหยุดถ่ายที่ซื้อเอง	ไม่แนะนำในเด็กต่ำกว่า 2 ปี และอาจเป็นอันตรายในเด็กโต
สูตรพื้นบ้านหรือการงดอาหารนาน	งดอาหารไม่ได้ช่วยให้หาย เด็กควรกลับสู่อาหารที่เหมาะกับวัยภายใน 24 ชั่วโมง
อาหารตามสูตร BRAT (กล้วย ข้าว แอปเปิลซอส ขนมปังปิ้ง) อย่างเดียว	AAP ระบุว่าไม่จำเป็นอีกต่อไป ให้กลับสู่อาหารสมดุลตามวัย

ท้องเสียที่ไม่ใช่ไวรัส สังเกตจากอะไร

ท้องเสียจากไวรัสมักมาพร้อมอาเจียนหรือไข้ต่ำ ๆ ใน 1-2 วันแรก แล้วค่อยดีขึ้น แต่บางรูปแบบชี้ไปทางสาเหตุอื่น ซึ่งแพทย์จะแยกให้ ผู้ปกครองช่วยด้วยการเล่าข้อมูลให้ครบ

รูปแบบที่พบ	อาจเกี่ยวกับ	ควรทำ
ท้องเสียเริ่มหลังเปลี่ยนนมหรือเริ่มอาหารชนิดใหม่	ลำไส้ยังปรับตัว หรือแพ้อาหารนั้น	หยุดอาหารใหม่และแจ้งแพทย์ ถ้าเป็นนมผสมอย่าเปลี่ยนสูตรซ้ำเองหลายครั้ง
ท้องเสียหลังกินยาปฏิชีวนะไม่กี่วัน	ยาไปรบกวนแบคทีเรียในลำไส้ (AAP ระบุยาบางชนิดเป็นสาเหตุ)	อย่าหยุดยาเอง โทรถามแพทย์ที่สั่งยา
อึมีมูกหรือเลือด ไข้สูง ปวดเบ่งมาก	ติดเชื้อแบคทีเรียหรือปรสิต	ต้องพบแพทย์ ไม่รอดูอาการ
ท้องเสียเรื้อรังเกิน 14 วัน น้ำหนักไม่ขึ้น	WHO ระบุเป็นท้องเสียเรื้อรัง ต้องหาสาเหตุ	พบกุมารแพทย์
อึเหลวหลังกินน้ำผลไม้หรือน้ำหวานมาก	AAP ระบุว่าน้ำผลไม้มากเกินไปทำให้ท้องเสีย	งดน้ำผลไม้ ให้นมตามปกติ

ข้อมูลที่แพทย์ถามเสมอคือ เริ่มเมื่อไร ถ่ายวันละกี่ครั้ง ลักษณะอึ (น้ำ มูก เลือด) อาเจียนหรือไม่ มีไข้หรือไม่ ผ้าอ้อมเปียกกี่ผืน ลูกกินอะไรใหม่ และมีคนอื่นในบ้านป่วยด้วยหรือไม่ ถ่ายรูปผ้าอ้อมไว้ให้แพทย์ดูได้ถ้าสีหรือลักษณะน่าสงสัย

สังกะสี และโปรไบโอติก มีบทบาทอย่างไร

WHO ระบุว่าการให้เม็ดสังกะสีแบบละลายน้ำต่อเนื่อง 10-14 วัน ช่วยให้ท้องเสียสั้นลงและอุจจาระน้อยลง แต่ขนาดยาให้เป็นไปตามแพทย์สั่ง ไม่ซื้อให้ลูกกินเอง AAP ระบุว่าโปรไบโอติกอาจช่วยได้ แต่ยังต้องการงานวิจัยเพิ่ม จึงไม่ใช่สิ่งที่ต้องหามาให้ทุกครั้งที่ลูกท้องเสีย

ตัวอย่างวันที่สองของลูกอายุ 7 เดือน ท้องเสียพร้อมอาเจียนเล็กน้อย

ช่วงเวลา	สถานการณ์	สิ่งที่ทำ
เช้า	ถ่ายเหลว 4 ครั้งตั้งแต่เมื่อคืน อาเจียน 1 ครั้ง	ให้นมแม่ตามที่อยากกิน แบ่งเป็นมื้อสั้นถี่ขึ้น
สาย	ลูกอาเจียนหลังกินเสร็จอีก 1 ครั้ง	จิบ ORS ทีละน้อยแทนมื้อหนัก 1 ชั่วโมง แล้วลองนมอีกครั้ง
บ่าย	ผ้าอ้อมเปียก 2 ผืน ตื่นตัวดี	ให้นมต่อ สังเกตผ้าอ้อมต่อ
เย็น	ถ่ายเหลวอีก 2 ครั้ง ไม่มีเลือด ไม่มีไข้สูง	ให้อาหารเสริมอ่อนที่เคยกินได้ ถ้าลูกอยากกิน
กลางคืน	ผ้าอ้อมยังเปียก ลูกหลับสบาย	ปลุกให้นมตามปกติ ไม่ต้องปลุกเพื่อกิน ORS

ถ้าบ่ายวันนั้นผ้าอ้อมแห้งเกิน 6-8 ชั่วโมงหรือลูกเริ่มซึม ให้เปลี่ยนแผนเป็นไปโรงพยาบาลทันที ไม่รอเช้า

อาการที่ต้องพบแพทย์ และตอนไหนต้องไปทันที

AAP แนะนำให้โทรหาแพทย์เมื่อมีไข้นานกว่า 24-48 ชั่วโมง อาเจียนนานกว่า 12-24 ชั่วโมง ท้องบวม ผื่นหรือตัวเหลือง หรือเมื่อมีสัญญาณขาดน้ำใด ๆ WHO ระบุว่าท้องเสียที่เกิน 14 วัน (ท้องเสียเรื้อรัง) และอึมีเลือด ต้องพบบุคลากรสาธารณสุข ส่วนทารกอายุไม่ถึง 6 เดือนและเด็กที่น้ำหนักน้อย ขาดน้ำได้เร็วกว่าเด็กโต จึงควรโทรปรึกษาตั้งแต่วันแรกที่ท้องเสียชัดเจน

ถ้าท้องเสียพร้อมไข้ ดูลูกเป็นไข้ประกอบเรื่องเกณฑ์ไข้ตามอายุ

กลับมากินอาหารปกติ และกันไม่ให้แพร่

AAP ระบุให้เด็กกลับสู่อาหารตามวัยภายใน 24 ชั่วโมงหลังเริ่มป่วย ไม่ต้องรอให้อึเป็นก้อนก่อน อึอาจเหลวต่ออีกสองสามวันแม้ลูกร่าเริงแล้ว ซึ่งไม่ใช่สัญญาณว่ากลับมาป่วย ตราบใดที่ลูกกินได้ ปัสสาวะดี และน้ำหนักไม่ลด

การป้องกันการแพร่ในบ้าน

• ล้างมือด้วยสบู่และน้ำหลังเปลี่ยนผ้าอ้อมและก่อนชงนมทุกครั้ง
• แยกผ้าอ้อมเลอะอุจจาระใส่ถุงปิดสนิทก่อนทิ้ง
• นึ่งหรือต้มขวดนมและอุปกรณ์ที่ลูกใช้ ระหว่างป่วยให้นึ่งทุกครั้งหลังใช้
• ไม่ส่งลูกไปสถานรับเลี้ยงจนกว่าอาการดีขึ้นและไม่ถ่ายเหลวแล้ว สถานรับเลี้ยงแต่ละแห่งมีเกณฑ์ของตัวเอง ถามจากครูหรือพยาบาลของที่นั่น
• ซักเสื้อผ้าและผ้ากันเปื้อนที่เปื้อนอุจจาระแยกจากของอื่น

คุณพ่อคุณแม่ที่ล้างมือและให้นมต่อเนื่องได้ ทำส่วนสำคัญที่สุดไปแล้ว ถ้ามีข้อสงสัยในคืนที่ลูกท้องเสีย การโทรหาพยาบาลหรือกุมารแพทย์ที่ติดตามลูกอยู่ ไม่ใช่เรื่องเกินเหตุ