ลูกน้ำหนักน้อย ดูกราฟอย่างไร และช่วยเพิ่มน้ำหนักแบบไหน

คำว่า "ลูกน้ำหนักน้อย" ที่คุณแม่ได้ยินจากญาติหรือเห็นในกลุ่มแม่ๆ บ่อยครั้งมาจากการเทียบลูกกับเด็กคนอื่น ทั้งที่ทารกแต่ละคนมีเส้นทางเติบโตของตัวเอง สิ่งที่บอกได้จริงว่าลูกน้ำหนักน้อยเกินไปหรือไม่ คือเส้นบนกราฟการเติบโตของลูกเองว่าเดินไปทางไหน และลูกได้นมหรืออาหารพอกับวัยหรือเปล่า บทนี้เน้นทารกในขวบปีแรกค่ะ ส่วนเด็กที่โตกว่านั้นมีรายละเอียดอยู่ในเรื่องลูกตัวเล็กทำยังไงให้โต

น้ำหนักลดในสัปดาห์แรกเป็นเรื่องปกติ

ทารกเกือบทุกคนน้ำหนักลดลงในไม่กี่วันแรกหลังคลอด เพราะเสียน้ำส่วนเกินที่มีตอนเกิด ขณะที่น้ำนมแม่ยังมาไม่เต็มที่ NHS ระบุว่าทารกส่วนใหญ่กลับมามีน้ำหนักเท่าแรกเกิดภายใน 3 สัปดาห์ และน้ำหนักควรเริ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องหลังวันที่ 3-4

สิ่งที่ทำให้ต้องดูใกล้ชิดในช่วงนี้คือน้ำหนักที่ลดลงมากหรือขึ้นกลับช้ากว่าปกติ พยาบาลจะชั่งลูกก่อนออกจากโรงพยาบาลและนัดตรวจหลังคลอด ถ้าลูกยังไม่กลับมาเท่าน้ำหนักแรกเกิดตอนอายุ 3 สัปดาห์ ควรให้แพทย์หรือพยาบาลประเมินการกินนม

ดูว่าลูกได้นมพอไหม ก่อนดูตัวเลข

ในเดือนแรก ผ้าอ้อมบอกได้เร็วกว่าตาชั่ง NHS ให้แนวทางสำหรับลูกที่กินนมแม่ดังนี้

ช่วงอายุ	ผ้าอ้อมเปียก	อุจจาระ
48 ชั่วโมงแรก	2-3 ผืน	ขี้เทาสีเข้ม
ตั้งแต่วันที่ 4	เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ	อย่างน้อยวันละ 2 ครั้ง สีเหลือง เนื้อนุ่ม
ตั้งแต่วันที่ 5	อย่างน้อย 6 ผืนที่เปียกหนักใน 24 ชั่วโมง	อย่างน้อยวันละ 2 ครั้งในช่วงหลายสัปดาห์แรก

ผ้าอ้อมสำเร็จรูปซึมดีจนดูยาก NHS แนะนำให้ลองเท 2-4 ช้อนโต๊ะลงบนผ้าอ้อมใหม่ แล้วจับดูว่าความหนักแบบนี้เป็นอย่างไร จะได้มีภาพเทียบ

สัญญาณอื่นที่บอกว่าได้นมพอ คือได้ยินหรือเห็นลูกกลืน ดูดเป็นจังหวะยาวสลับพักสั้นๆ ปล่อยเต้าเองเมื่ออิ่ม ดูพอใจหลังกิน และตื่นตัวดีเวลาตื่น ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคสหรัฐฯ (CDC) ระบุว่าทารกนมแม่ส่วนใหญ่กินประมาณ 8-12 ครั้งใน 24 ชั่วโมง ช่วงแรกเกิดบ่อยได้ถึงทุก 1-3 ชั่วโมง

ถ้าสัญญาณเหล่านี้ไม่ครบ อ่านวิธีเช็กเพิ่มเติมในเรื่องลูกได้นมแม่พอไหม และขอความช่วยเหลือจากพยาบาลหรือคลินิกนมแม่เร็วๆ เพราะการแก้ท่าดูดในสัปดาห์แรกง่ายกว่าแก้เมื่อน้ำนมลดลงแล้ว

อ่านกราฟเป็น ช่วยลดความกังวลได้มาก

กราฟการเติบโตในสมุดสีชมพูใช้มาตรฐานขององค์การอนามัยโลก (WHO) ซึ่งทำกราฟน้ำหนักตามอายุแยกเด็กชายกับเด็กหญิง ตั้งแต่แรกเกิดถึง 5 ปี เส้นบนกราฟแบ่งเป็นช่วง เด็กที่อยู่ช่วงล่างของเกณฑ์ปกติก็ยังเป็นเด็กที่แข็งแรงได้

หลักอ่านกราฟที่ใช้ได้จริง

1. ดูทิศทาง: เส้นของลูกควรขนานไปกับเส้นอ้างอิงเส้นใดเส้นหนึ่ง ไม่ว่าจะอยู่สูงหรือต่ำ
2. ดูการข้ามเส้น: NHS ระบุว่าการขยับขึ้นหรือลงหนึ่งช่องเส้นเป็นเรื่องที่พบได้ แต่ถ้าตกข้ามสองช่องเส้นขึ้นไป ควรปรึกษาเจ้าหน้าที่สาธารณสุข
3. ดูคู่กับความยาว: NHS ระบุว่าตำแหน่งของน้ำหนักและความยาวบนกราฟมักใกล้กัน ทารกที่ยาวอยู่ช่วงล่างและหนักอยู่ช่วงล่างพร้อมกัน มักเป็นเด็กตัวเล็กตามสัดส่วน

ตัวเลขอ้างอิงตามอายุและการอ่านเส้นทีละเส้นในสมุดสีชมพู มีตารางละเอียดอยู่ในเรื่องเกณฑ์น้ำหนักส่วนสูงเด็ก

สามตัวอย่างที่ตัวเลขใกล้กัน แต่ความหมายต่างกัน

ทารก	เส้นทางบนกราฟ	ความหมาย
น้องเอ 6 เดือน	อยู่ช่วงล่างตั้งแต่เกิด เส้นขนานตลอด ความยาวก็อยู่ช่วงล่าง	น่าจะเป็นเด็กตัวเล็กที่เติบโตดี ตรวจตามนัดปกติ
น้องบี 6 เดือน	เกิดช่วงกลาง แล้วค่อยๆ ตกลงข้ามสองช่องเส้นใน 2 เดือน	ควรพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ
น้องซี 6 เดือน	น้ำหนักแบนราบ 1 เดือนตอนป่วยท้องเสีย แล้วกลับขึ้นตามเส้นเดิม	การป่วยระยะสั้นทำให้น้ำหนักหยุดชั่วคราวได้ ดูการฟื้นต่อ

น้องบีคือภาพที่ไม่ควรรอ ถึงน้ำหนักตอนนี้จะยังไม่ต่ำที่สุดก็ตาม

ชั่งบ่อยแค่ไหนจึงพอ

การชั่งถี่เกินไปทำให้เห็นแต่ความแกว่ง น้ำหนักทารกเปลี่ยนได้มากระหว่างก่อนกับหลังกินนมหรือขับถ่าย NHS แนะนำว่าเมื่อการเติบโตเป็นไปตามปกติ ให้ชั่งไม่บ่อยกว่า

• เดือนละครั้ง จนถึงอายุ 6 เดือน
• ทุก 2 เดือน ช่วงอายุ 6-12 เดือน
• ทุก 3 เดือน หลังอายุ 1 ขวบ

ถ้าแพทย์กำลังติดตามเรื่องน้ำหนักอยู่ จะนัดถี่กว่านี้ได้ ทำตามนัดนั้นเป็นหลัก เวลาชั่ง ให้ใช้เครื่องเดิม ถอดเสื้อผ้าและผ้าอ้อมออก จะเทียบกันได้ตรงกว่า

สาเหตุที่ทำให้ทารกน้ำหนักขึ้นช้า แยกตามช่วงวัย

ช่วงวัย	สาเหตุที่พบบ่อย	สิ่งที่ช่วยได้
0-6 สัปดาห์	ท่าอุ้มและการอมหัวนมไม่ดี ดูดนานแต่ได้น้ำนมน้อย มื้อห่างเกินไป ตัวเหลืองทำให้ง่วงจนกินน้อย	พบพยาบาลนมแม่ ปลุกให้กินเมื่อมื้อห่างเกิน ตรวจตัวเหลือง
6 สัปดาห์ถึง 6 เดือน	น้ำนมลดลง ชงนมผสมไม่ถูกสัดส่วน ลิ้นติด แหวะนมมาก กรดไหลย้อน	ทบทวนวิธีชงนม ประเมินการดูดและการแหวะกับแพทย์
6-12 เดือน	อาหารตามวัยน้อยหรือพลังงานต่ำ เช่น ข้าวต้มเหลวมาก ป่วยบ่อย ติดเชื้อทางเดินอาหาร	เพิ่มความข้นและสารอาหารในมื้อ ดูแลการป่วยให้ฟื้นดี
ทุกช่วงวัย	โรคที่ทำให้ใช้พลังงานมากหรือดูดซึมไม่ดี เช่น โรคหัวใจ แพ้โปรตีนนมวัว ติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ	ให้แพทย์ตรวจหาสาเหตุ

ทารกที่กินนมผสม ต้องตรวจสัดส่วนการชงเสมอ การชงจางเพื่อให้นมพอใช้ หรือเติมน้ำเกิน ทำให้ลูกได้พลังงานไม่พอโดยไม่มีใครตั้งใจ ถ้าลูกกินนมได้น้อยกว่าเดิมอย่างชัดเจน อ่านต่อในเรื่องลูกกินนมน้อย

ลูก 6 เดือนขึ้นไป เพิ่มน้ำหนักจากอาหารตามวัย

หลัง 6 เดือน นมอย่างเดียวไม่พอกับความต้องการของลูกอีกต่อไป เด็กหลายคนที่น้ำหนักเริ่มนิ่งช่วง 7-10 เดือน มีสาเหตุจากมื้ออาหารที่ยังน้อยหรือเหลวเกิน แนวทางปรับที่บ้านมีดังนี้

• ข้นขึ้นทีละน้อย เปลี่ยนจากข้าวบดเหลวเป็นข้าวบดหยาบ ตักแล้วไม่ไหลหลุดช้อนง่าย
• ใส่โปรตีนทุกมื้อ ไข่แดงสุก ปลา ไก่ ตับบด หรือเต้าหู้ บดละเอียดตามวัย
• เติมไขมันดีเล็กน้อย น้ำมันพืชครึ่งถึงหนึ่งช้อนชาในข้าวบด หรืออะโวคาโดบด

นอกจากนี้ ให้นมหลังอาหาร ไม่ใช่ก่อนมื้อ เพื่อไม่ให้ลูกอิ่มนมจนไม่กินข้าว และให้ลูกนั่งกินกับครอบครัวในบรรยากาศสบาย ไม่ไล่ป้อนนานเกิน 30 นาที ถ้าลูกยังไม่เริ่มอาหารตามวัยหรือเริ่มแล้วแต่ไม่แน่ใจลำดับ ดูขั้นตอนได้ในเรื่องเริ่มอาหารเสริมเมื่อไร

ลูกเกิดตัวเล็ก หรือคลอดก่อนกำหนด

ทารกที่คลอดก่อนกำหนดหรือมีน้ำหนักแรกเกิดน้อย มีกติกาการอ่านกราฟต่างไปเล็กน้อย แพทย์มักใช้อายุปรับแก้ คือนับจากวันกำหนดคลอดแทนวันที่เกิดจริง ในช่วงสองปีแรก ถ้าเทียบด้วยอายุจริง ลูกจะดูตัวเล็กกว่าเกณฑ์เกินจริง ทำให้กังวลโดยไม่จำเป็น

เด็กกลุ่มนี้หลายคนเติบโตไล่ทันได้ดีในขวบปีแรก เส้นบนกราฟจะค่อยๆ ขยับขึ้นมา ซึ่งเป็นทิศทางที่ดี สิ่งที่คุณแม่ทำได้คือมาตามนัดทุกครั้ง ให้นมตามที่แพทย์หรือพยาบาลแนะนำ รวมถึงนมแม่ที่อาจต้องเสริมสารอาหารตามคำสั่งแพทย์ และไม่เปรียบเทียบกับเด็กครบกำหนดที่อายุเท่ากัน

ทารกที่เกิดครบกำหนดแต่ตัวเล็ก หลายคนมีพ่อแม่ตัวเล็ก เส้นจะอยู่ช่วงล่างแต่ขนานไปเรื่อยๆ ภาพนี้ต่างจากเด็กที่เคยอยู่ช่วงกลางแล้วตกลงมา

ความเชื่อที่ไม่ช่วยให้น้ำหนักขึ้น

• ให้น้ำเปล่าหรือน้ำผึ้งแก่ทารกต่ำกว่า 6 เดือน น้ำเปล่าทำให้อิ่มโดยไม่ได้พลังงาน ส่วนน้ำผึ้งห้ามให้เด็กต่ำกว่า 1 ขวบ
• ให้ข้าวบดก่อน 4-6 เดือนเพื่อให้ตัวหนัก ทำให้ลูกกินนมน้อยลงและเสี่ยงสำลัก
• บังคับป้อนจนร้องไห้ ทำให้ลูกกลัวมื้ออาหารและกินน้อยลงในระยะยาว

ที่โรงพยาบาลจะทำอะไร

คุณแม่หลายคนกังวลว่าพาไปแล้วลูกต้องเจาะเลือดหลายอย่าง ส่วนใหญ่ไม่ใช่แบบนั้น แพทย์จะเริ่มจาก

1. ดูกราฟการเติบโตทั้งหมดตั้งแต่เกิด จึงควรนำสมุดสีชมพูไปด้วย
2. ถามรายละเอียดการกิน จำนวนมื้อ ปริมาณ วิธีชงนม และอาหารตามวัย
3. ดูการให้นมจริงในบางกรณี เพื่อดูท่าอุ้มและการดูด
4. ตรวจร่างกายหาสัญญาณของโรคที่ทำให้น้ำหนักขึ้นช้า
5. ส่งตรวจเพิ่มเฉพาะเมื่อประวัติหรือการตรวจร่างกายชี้ไปทางใดทางหนึ่ง

การจดบันทึกการกินและผ้าอ้อม 3 วันก่อนไปพบแพทย์ ช่วยให้คุยกันได้ตรงจุดมาก

สิ่งที่ช่วยให้คุณแม่ใจเย็นลง

ทารกที่ตื่นตัวดี ยิ้ม เล่น พัฒนาการไปตามวัย ฉี่ดี และเส้นกราฟเดินขนานกับเส้นอ้างอิงตลอด เป็นทารกที่เติบโตดีแม้ตัวเลขจะน้อยกว่าลูกบ้านข้างๆ ค่ะ คุณแม่เก็บความกังวลไว้ใช้กับสัญญาณที่มีความหมายจริงจะดีกว่า

พาลูกไปพบแพทย์เร็ว เมื่อเห็นอย่างใดอย่างหนึ่งนี้

• อายุ 3 สัปดาห์ยังไม่กลับมาเท่าน้ำหนักแรกเกิด
• เส้นน้ำหนักตกข้ามสองช่องเส้นขึ้นไป
• หลังวันที่ 5 ผ้าอ้อมเปียกน้อยกว่า 6 ผืนต่อวัน หรือปัสสาวะสีเข้ม
• ง่วงซึม ปลุกกินนมยาก หรือดูดได้ไม่กี่อึกก็หลับ
• อาเจียนพุ่ง อาเจียนทุกมื้อ หรือมีสีเขียว
• หายใจเหนื่อยหรือเหงื่อออกมากขณะกินนม
• ท้องเสียเรื้อรัง หรือมีเลือดปนในอุจจาระ
• กระหม่อมบุ๋ม ปากแห้ง ไม่มีน้ำตาเวลาร้อง ซึ่งเป็นสัญญาณขาดน้ำที่ควรไปโรงพยาบาลทันที