สรุปประเด็นสำคัญ
- ท้องแฝดยืนยันได้จากอัลตราซาวด์ อาการแพ้ท้องหนักหรือท้องโตเร็วเป็นเพียงข้อสังเกต
- สิ่งสำคัญที่สุดคือแฝดใช้รกร่วมกันหรือแยกกัน ซึ่งตรวจได้แม่นที่สุดก่อนอายุครรภ์ 14 สัปดาห์
- แฝดที่ใช้รกร่วมกันนัดอัลตราซาวด์ทุก 2 สัปดาห์ตั้งแต่ 16 สัปดาห์ แฝดรกแยกนัดทุก 4 สัปดาห์ตั้งแต่ 20 สัปดาห์
- แฝดประมาณ 60 ใน 100 คู่คลอดก่อน 37 สัปดาห์ จึงควรเตรียมตัวคลอดเร็วกว่าท้องเดี่ยว
- ท้องโตขึ้นเร็วผิดสังเกตภายในไม่กี่วัน หรือหายใจลำบากจากท้องตึง ต้องไปโรงพยาบาลทันที
ท้องแฝดรู้ได้แน่นอนจากการอัลตราซาวด์ ส่วนใหญ่เห็นตั้งแต่อัลตราซาวด์ครั้งแรกช่วงไตรมาสแรก อาการแพ้ท้องหนัก ท้องโตเร็ว หรือผลตรวจฮอร์โมนสูง เป็นเพียงข้อสังเกตที่พบได้ในท้องเดี่ยวเช่นกัน เมื่อรู้ว่าเป็นแฝดแล้ว คำถามถัดไปที่สำคัญกว่าเพศหรือหน้าตาเหมือนกันไหม คือลูกทั้งสองใช้รกร่วมกันหรือไม่ เพราะเรื่องนี้กำหนดความถี่ของการนัดตรวจและแผนการคลอดทั้งหมดค่ะ
แฝดเกิดได้สองแบบ
| ชนิด | เกิดจาก | ลักษณะ |
|---|---|---|
| แฝดต่างไข่ (non-identical) | ไข่สองใบได้รับการผสมจากอสุจิสองตัว | เพศเหมือนหรือต่างกันได้ หน้าตาคล้ายพี่น้องทั่วไป มีรกแยกกันเสมอ |
| แฝดเหมือน (identical) | ไข่ใบเดียวที่ผสมแล้วแบ่งตัวเป็นสอง | เพศเดียวกัน พันธุกรรมเหมือนกัน อาจใช้รกร่วมกันหรือแยกกันขึ้นกับว่าแบ่งตัวเมื่อไร |
NHS ระบุว่าแฝดราวหนึ่งในสามเป็นแฝดเหมือน และโอกาสได้แฝดเหมือนอยู่ที่ประมาณ 1 ใน 250 ของการตั้งครรภ์ ซึ่งเกิดแบบสุ่ม ส่วนแฝดต่างไข่มีโอกาสสูงขึ้นในกรณีเหล่านี้
- แม่อายุมากกว่า 35 ปี ร่างกายมีแนวโน้มปล่อยไข่มากกว่าหนึ่งใบในรอบเดียว และยิ่งอายุมาก โอกาสนี้ก็ยิ่งสูงขึ้น
- มีประวัติแฝดต่างไข่ในครอบครัวฝั่งแม่
- ตั้งครรภ์จากการรักษาภาวะมีบุตรยาก เช่น ยากระตุ้นไข่ หรือการย้ายตัวอ่อนมากกว่าหนึ่งตัวใน การทำเด็กหลอดแก้ว
รู้ได้ตอนไหนว่าเป็นแฝด
คุณแม่หลายคนรู้ตอนอัลตราซาวด์ครั้งแรก บางคนรู้ตอนอัลตราซาวด์ช่วง 11 ถึง 14 สัปดาห์ที่ตรวจคัดกรองดาวน์ซินโดรม อาการที่ทำให้แพทย์สงสัยก่อนอัลตราซาวด์มีดังนี้
- แพ้ท้องหนักกว่าปกติ เพราะฮอร์โมน hCG สูงกว่าท้องเดี่ยว
- ขนาดมดลูกใหญ่กว่าอายุครรภ์เมื่อแพทย์คลำหน้าท้อง
- น้ำหนักขึ้นเร็วตั้งแต่ไตรมาสแรก
ทั้งหมดนี้ไม่สามารถยืนยันได้ด้วยตัวเอง ท้องเดี่ยวที่แพ้ท้องหนักก็พบได้บ่อย การตรวจที่ยืนยันได้คืออัลตราซาวด์อย่างเดียว ดูว่าอัลตราซาวด์แต่ละครั้งดูอะไรบ้างที่ อัลตราซาวด์ตอนท้อง
เรื่องรก คำถามที่ต้องถามแพทย์ตั้งแต่ไตรมาสแรก
ในการอัลตราซาวด์ช่วงประมาณ 12 สัปดาห์ แพทย์จะดูว่าแฝดใช้รกร่วมกันหรือแยกกัน และมีถุงน้ำคร่ำแยกกันหรือไม่ NHS ระบุว่าการตรวจก่อนอายุครรภ์ 14 สัปดาห์ให้ผลแม่นยำที่สุด หลังจากนั้นเยื่อกั้นระหว่างถุงจะบางลงจนแยกยากขึ้น
| ชนิดรกและถุงน้ำคร่ำ | ชื่อทางการแพทย์ | ระดับการเฝ้าระวัง |
|---|---|---|
| รกแยก ถุงแยก | Dichorionic Diamniotic (DCDA) | ต่ำที่สุดในกลุ่มแฝด |
| รกร่วม ถุงแยก | Monochorionic Diamniotic (MCDA) | สูง ต้องอัลตราซาวด์ถี่ |
| รกร่วม ถุงร่วม | Monochorionic Monoamniotic (MCMA) | สูงมาก พบน้อย ต้องดูแลโดยทีมเฉพาะทาง |
ถ้าแพทย์ยังไม่ได้บอกชนิดรก ให้ถามตรง ๆ และขอให้จดไว้ในสมุดฝากครรภ์ ข้อมูลนี้ช่วยได้มากถ้าวันหนึ่งต้องไปโรงพยาบาลอื่นฉุกเฉิน
ทำไมรกร่วมถึงต้องระวังมากกว่า
เมื่อแฝดใช้รกเดียวกัน หลอดเลือดของทั้งสองคนเชื่อมกันผ่านรก บางครั้งเลือดไหลจากคนหนึ่งไปอีกคนมากเกินไป เกิดภาวะที่เรียกว่า Twin-to-Twin Transfusion Syndrome (TTTS) คนที่ให้เลือดจะตัวเล็กและน้ำคร่ำน้อย คนที่รับเลือดจะมีน้ำคร่ำมากและหัวใจทำงานหนัก เอกสารของ South Tees Hospitals NHS Foundation Trust ระบุว่าภาวะนี้เกิดในราว 15 ใน 100 ของท้องแฝดที่ใช้รกร่วมกัน ภาวะนี้รักษาได้ถ้าพบเร็ว ซึ่งเป็นเหตุผลของการนัดอัลตราซาวด์ถี่
ตารางนัดตรวจที่ถี่กว่าท้องเดี่ยว
ตัวเลขด้านล่างอ้างอิงจากแนวทางที่ South Tees Hospitals NHS Foundation Trust ใช้กับคุณแม่ท้องแฝด แต่ละโรงพยาบาลในไทยอาจนัดต่างกันเล็กน้อย
| เรื่อง | แฝดรกแยก | แฝดรกร่วม |
|---|---|---|
| เริ่มอัลตราซาวด์ติดตามการเจริญเติบโต | 20 สัปดาห์ | 16 สัปดาห์ |
| ความถี่ของอัลตราซาวด์ | ทุก 4 สัปดาห์ | ทุก 2 สัปดาห์ |
| สิ่งที่ดูในแต่ละครั้ง | ขนาดตัว น้ำคร่ำ การไหลเวียนเลือด | ขนาดตัว ความต่างของน้ำคร่ำสองถุง สัญญาณ TTTS |
| อายุครรภ์ที่มักวางแผนคลอด | ประมาณ 37 สัปดาห์ | ประมาณ 36 สัปดาห์ |
สำหรับแฝดสาม แนวทางเดียวกันระบุว่ามักวางแผนคลอดราว 35 สัปดาห์
นอกจากอัลตราซาวด์ คุณแม่ท้องแฝดมักได้ตรวจเลือดดูความเข้มข้นถี่กว่า เพราะโลหิตจางพบได้บ่อยกว่าท้องเดี่ยว และวัดความดันทุกครั้งที่มาโรงพยาบาล
ภาวะที่ท้องแฝดเสี่ยงมากกว่า
การมีลูกสองคนในมดลูกเดียวทำให้ร่างกายทำงานหนักขึ้นทุกระบบ ภาวะที่ต้องรู้ไว้มีดังนี้
- คลอดก่อนกำหนด South Tees ระบุว่าแฝดประมาณ 60 ใน 100 คู่คลอดก่อน 37 สัปดาห์ และแฝดสามประมาณ 75 ใน 100 คลอดก่อน 35 สัปดาห์
- ครรภ์เป็นพิษ ความดันสูงร่วมกับโปรตีนรั่วในปัสสาวะ คุณแม่ท้องแฝดที่มีปัจจัยเสี่ยงอื่นร่วมด้วยอาจได้รับยาแอสไพรินขนาดต่ำตั้งแต่ 12 สัปดาห์ตามที่แพทย์สั่ง อ่านอาการเตือนได้ที่ ครรภ์เป็นพิษ
- โลหิตจาง เพราะต้องใช้ธาตุเหล็กสร้างเลือดให้ทารกสองคน คุณแม่จะเหนื่อยง่ายกว่าท้องเดี่ยวอย่างชัดเจน อ่านวิธีแยกความเหนื่อยปกติกับโลหิตจางได้ที่ เหนื่อยง่ายตอนท้อง
- ทารกเจริญเติบโตไม่เท่ากัน คนหนึ่งตัวเล็กกว่าอีกคนชัดเจน
- เบาหวานขณะตั้งครรภ์ พบบ่อยขึ้นจากฮอร์โมนรกที่มากกว่า
- ตกเลือดหลังคลอด มดลูกที่ขยายใหญ่มากหดตัวกลับได้ช้ากว่า
รายการนี้ดูน่ากลัว แต่คุณแม่ท้องแฝดส่วนใหญ่ผ่านไปได้ด้วยดีเมื่อได้รับการดูแลใกล้ชิด การนัดที่ถี่ขึ้นมีไว้เพื่อจับสัญญาณเหล่านี้ตั้งแต่ระยะแรก
กิน นอน และน้ำหนักตัวของคุณแม่แฝด
ร่างกายต้องการพลังงานและสารอาหารมากกว่าท้องเดี่ยว แต่ไม่ถึงกับต้องกินสองเท่า ปัญหาที่พบบ่อยกว่าคือกินได้น้อยลงในไตรมาสสามเพราะมดลูกดันกระเพาะจนอิ่มเร็ว วิธีที่ช่วยได้คือแบ่งเป็นมื้อเล็ก 5 ถึง 6 มื้อต่อวัน และให้แต่ละมื้อมีโปรตีน เช่น ไข่ เนื้อสัตว์สุก นม เต้าหู้
เรื่องวิตามิน ห้องฝากครรภ์มักจ่ายธาตุเหล็กและโฟลิกตั้งแต่นัดแรก บางแห่งปรับขนาดสำหรับท้องแฝด ให้กินตามที่แพทย์สั่งต่อเนื่องและไม่ควรซื้อเพิ่มเองโดยไม่ปรึกษา เป้าน้ำหนักที่ควรเพิ่มของท้องแฝดสูงกว่าท้องเดี่ยว ให้แพทย์ช่วยกำหนดตามน้ำหนักก่อนท้องของคุณแม่ และชั่งน้ำหนักทุกครั้งที่ไปตามนัด ถ้าน้ำหนักขึ้นพรวดพราดภายในสัปดาห์เดียวร่วมกับหน้าและมือบวม ให้บอกแพทย์ทันที เพราะอาจเป็นสัญญาณของครรภ์เป็นพิษมากกว่าเป็นไขมันที่เพิ่มขึ้น
เรื่องท้องผูกและริดสีดวงพบบ่อยในท้องแฝด จากทั้งยาธาตุเหล็กและมดลูกที่กดลำไส้ การดื่มน้ำให้พอ กินผักผลไม้ทุกมื้อ และเดินเบา ๆ หลังอาหารช่วยได้มาก
การนอนตะแคงซ้ายช่วยให้เลือดไปเลี้ยงรกได้ดีและลดการกดทับหลอดเลือดใหญ่ ท้องแฝดใหญ่เร็ว จึงควรฝึกนอนตะแคงตั้งแต่ไตรมาสสองและใช้หมอนรองท้องกับหมอนหนีบระหว่างเข่า
วางแผนคลอดลูกแฝด
NHS แนะนำให้คุณแม่ท้องแฝดคลอดในโรงพยาบาล เพราะต้องมีทีมแพทย์สูติ กุมารแพทย์ และวิสัญญีแพทย์พร้อมในห้องคลอด รวมถึงหอผู้ป่วยทารกแรกเกิดถ้าลูกคลอดก่อนกำหนด
การคลอดทางช่องคลอดเป็นไปได้ โดยเฉพาะเมื่อแฝดคนแรกกลับหัวลงเรียบร้อย NHS ระบุว่ามักแนะนำให้ใช้ยาชาเข้าไขสันหลัง เพราะถ้าแฝดคนที่สองต้องช่วยคลอดหรือต้องผ่าตัดเร่งด่วน ทีมแพทย์จะทำได้ทันที
กรณีที่แพทย์มักแนะนำผ่าคลอดตามแผน
- แฝดคนแรกอยู่ท่าก้น
- แฝดคนใดคนหนึ่งอยู่ในท่าขวาง
- รกเกาะต่ำ
- แฝดใช้รกร่วมกัน
- เคยคลอดยากมาก่อน
- แฝดสามขึ้นไป ซึ่ง NHS ระบุว่าแทบทั้งหมดคลอดด้วยการผ่าตัด
ข้อดีและข้อจำกัดของแต่ละวิธีอยู่ใน คลอดธรรมชาติหรือผ่าคลอด ซึ่งช่วยเตรียมคำถามก่อนคุยกับแพทย์
เตรียมใจคุณพ่อคุณแม่ลูกแฝด
ความรู้สึกแรกเมื่อเห็นสองหัวใจบนจออัลตราซาวด์มีทั้งดีใจและตกใจในเวลาเดียวกัน คุณพ่อคุณแม่หลายคนเริ่มกังวลเรื่องเงิน ห้องนอน และการเลี้ยงสองคนพร้อมกัน ความกังวลนี้เป็นเรื่องปกติ ช่วงตั้งครรภ์เป็นเวลาที่ดีที่จะวางแผนว่าใครในครอบครัวช่วยอะไรได้บ้างหลังคลอด เช่น ผลัดกันป้อนนมกลางคืน หรือช่วยงานบ้านในเดือนแรก
ลองหากลุ่มคุณแม่ลูกแฝดในโซเชียลมีเดีย ประสบการณ์ตรงจากคนที่ผ่านมาแล้วช่วยได้มากในเรื่องที่หนังสือไม่ได้เขียน เช่น การให้นมแฝดพร้อมกัน หรือการจัดตารางนอนให้ตรงกัน
สรุปสั้นสำหรับคุณแม่ที่เพิ่งรู้ว่าท้องแฝด
ถามชนิดรกจากแพทย์ให้ได้ก่อน 14 สัปดาห์ ไปตามนัดอัลตราซาวด์ทุกครั้งแม้จะรู้สึกสบายดี กินยาบำรุงเลือดต่อเนื่อง และเตรียมกระเป๋าคลอดเร็วกว่าเพื่อน ส่วนสัญญาณที่ไม่ควรรอคือท้องโตเร็วผิดปกติ ท้องแข็งเป็นจังหวะก่อนกำหนด น้ำเดิน เลือดออก ปวดหัวร่วมกับตามัว และลูกดิ้นน้อยลง การดูแลที่ใกล้ชิดขึ้นคือสิ่งที่ทำให้คุณแม่ท้องแฝดส่วนใหญ่ได้กอดลูกทั้งสองคนอย่างปลอดภัยค่ะ
คำถามที่พบบ่อย
ท้องแฝดคลอดธรรมชาติได้ไหม
ได้ในหลายกรณี NHS ระบุว่าการคลอดทางช่องคลอดเป็นไปได้โดยเฉพาะเมื่อแฝดคนแรกกลับหัวลง แต่ถ้าแฝดคนแรกอยู่ท่าก้น แฝดคนใดคนหนึ่งอยู่ท่าขวาง รกเกาะต่ำ หรือแฝดใช้รกร่วมกัน แพทย์มักแนะนำผ่าคลอด
ถ้าในครอบครัวมีแฝด ลูกจะเป็นแฝดด้วยไหม
ประวัติแฝดฝั่งแม่เพิ่มโอกาสได้แฝดต่างไข่ เพราะเกี่ยวกับการตกไข่มากกว่าหนึ่งใบ ส่วนแฝดเหมือนเกิดแบบสุ่มและไม่ถ่ายทอดในครอบครัว
ท้องแฝดต้องกินมากเป็นสองเท่าไหม
ไม่ต้องกินสองเท่า แต่ต้องการพลังงาน โปรตีน ธาตุเหล็ก และโฟลิกมากกว่าท้องเดี่ยว ควรให้แพทย์หรือนักโภชนาการช่วยกำหนดเป้าน้ำหนักที่เหมาะกับตัวเอง
แฝดที่ใช้รกร่วมกัน เป็นแฝดเหมือนเสมอไหม
ใช่ แฝดที่ใช้รกร่วมกันเป็นแฝดเหมือนทั้งหมด แต่แฝดเหมือนบางคู่ก็มีรกแยกกันได้ ถ้าไข่แบ่งตัวเร็วในช่วงแรก
แหล่งอ้างอิง
- Pregnant with twins | NHS (National Health Service, สหราชอาณาจักร)
- Giving birth to twins or more | NHS (National Health Service, สหราชอาณาจักร)
- Antenatal care for women with a multiple pregnancy | South Tees Hospitals NHS Foundation Trust
