ลูกผอม กินเท่าไหร่ก็ไม่อ้วน ผอมจริงหรือแค่ตัวเล็ก

"กินข้าวตั้งสองจาน ทำไมยังตัวเท่าไม้เสียบลูกชิ้น" ประโยคนี้คุณแม่หลายคนได้ยินจากญาติจนเริ่มกังวล ทั้งที่ลูกดูแข็งแรง ร่าเริง วิ่งเล่นได้ทั้งวัน

ก่อนจะเพิ่มนม เพิ่มอาหารเสริม หรือเปลี่ยนเมนูทั้งบ้าน ขอให้ตอบสองคำถามให้ได้ก่อน คือลูกผอมจริงตามกราฟหรือไม่ และลูกกินมากจริงหรือแค่ดูเหมือนกินมาก คำตอบของสองข้อนี้บอกได้ว่าควรทำอะไรต่อ หรือแค่ต้องเลิกกังวล

ผอมจริง หรือแค่โครงเล็ก

เด็กบางคนโครงร่างเล็กตามพันธุกรรม พ่อแม่ตัวเล็ก ลูกก็ตัวเล็ก แต่สัดส่วนน้ำหนักกับส่วนสูงยังพอดี เด็กกลุ่มนี้ไม่ได้ขาดสารอาหาร

เครื่องมือที่ใช้แยกคือกราฟการเจริญเติบโต สำหรับเด็กไทยวัยเรียน เอกสารสำนักโภชนาการ กรมอนามัยใช้กราฟอ้างอิงปี 2558 สองแบบคู่กัน

กราฟ	ช่วงที่ต้องสังเกต	ความหมาย
น้ำหนักตามเกณฑ์ส่วนสูง	−1.5 ถึง +1.5 SD	สมส่วน
น้ำหนักตามเกณฑ์ส่วนสูง	−1.5 ถึง −2 SD	ค่อนข้างผอม
น้ำหนักตามเกณฑ์ส่วนสูง	ต่ำกว่า −2 SD	ผอม
ส่วนสูงตามเกณฑ์อายุ	−1.5 ถึง −2 SD	ค่อนข้างเตี้ย
ส่วนสูงตามเกณฑ์อายุ	ต่ำกว่า −2 SD	เตี้ย

กรมอนามัยเตือนจุดสำคัญไว้ว่า เด็กที่เตี้ยบางคน เมื่อดูกราฟน้ำหนักตามส่วนสูงอาจออกมาว่าสมส่วน ทั้งที่จริงเป็นเด็กที่ขาดสารอาหารเรื้อรังจนตัวไม่สูงขึ้น เพราะฉะนั้นถ้าดูกราฟเดียวแล้วสบายใจ ให้ดูอีกกราฟด้วยเสมอ วิธีจุดกราฟดูได้ที่ กราฟการเจริญเติบโตของเด็ก

ถ้าคุณหมอใช้ดัชนีมวลกาย (BMI) ตามอายุ ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคสหรัฐฯ (CDC) ถือว่า BMI ต่ำกว่าเปอร์เซ็นไทล์ที่ 5 สำหรับเด็กอายุ 2 ถึง 19 ปี คือน้ำหนักน้อย NHS ของอังกฤษก็แนะนำให้เริ่มจากการเช็กเซนไทล์ BMI ของลูกเช่นกัน

ดูเส้นทางของลูก ไม่ใช่จุดเดียว

ตัวเลขครั้งเดียวบอกได้แค่ตำแหน่งวันนี้ สิ่งที่บอกได้มากกว่าคือเส้นที่ลากต่อกันหลายครั้ง

ลองเทียบลูกสองคน:

• เด็ก ก วัย 7 ปี น้ำหนักอยู่ช่วงค่อนข้างผอมมาตั้งแต่ 4 ขวบ เส้นน้ำหนักและส่วนสูงขึ้นขนานกับเส้นเกณฑ์ตลอด ร่าเริง ไม่ป่วยบ่อย แพทย์มักติดตามต่อโดยไม่ต้องรีบทำอะไรมาก
• เด็ก ข วัย 7 ปี เคยอยู่ช่วงสมส่วน แต่หนึ่งปีที่ผ่านมาน้ำหนักไม่ขึ้นเลย จุดบนกราฟเลื่อนลงมาเรื่อย ๆ กรณีนี้ต้องหาสาเหตุ แม้ตอนนี้ยังไม่ถึงช่วงผอมก็ตาม

กรมอนามัยแนะนำให้ประเมินการเติบโตทุก 3 ถึง 6 เดือน และเด็กที่ผอมหรือขาดสารอาหาร ให้ชั่งน้ำหนักทุกเดือน และทบทวนการกินทุก 2 สัปดาห์

กินเยอะจริงไหม ลองจดสามวัน

คำว่า "กินเยอะ" ในความรู้สึกของพ่อแม่ ไม่ได้แปลว่าได้พลังงานพอเสมอไป เด็กที่กินข้าวจานพูนแต่เป็นข้าวกับน้ำแกงจืด ได้พลังงานน้อยกว่าที่คิด เด็กที่กินมื้อเย็นเยอะแต่ข้ามมื้อเช้าทุกวัน ก็ขาดไปหนึ่งในห้าของทั้งวัน

วิธีจด 3 วัน (วันเรียน 2 วัน วันหยุด 1 วัน):

1. จดทุกอย่างที่เข้าปาก รวมนม น้ำหวาน ขนม
2. จดปริมาณเป็นหน่วยครัว ทัพพี ช้อนกินข้าว แก้ว
3. จดเวลากิน และกินนานแค่ไหน
4. ถามครูหรือดูกล่องข้าวว่ามื้อกลางวันเหลือเท่าไร

แล้วเทียบกับปริมาณที่กรมอนามัยแนะนำสำหรับเด็ก 6 ถึง 13 ปี คือ ข้าวแป้ง 6 ทัพพี ผัก 3 ทัพพี ผลไม้ 3 ส่วน เนื้อสัตว์ 6 ช้อนกินข้าว และนม 2 แก้วต่อวัน รายละเอียดแต่ละหมวดดูได้ที่ เด็กวัยเรียนกินอะไรดี

หลายบ้านพบว่าช่องโหว่อยู่ที่มื้อเช้าและเนื้อสัตว์ ลูกกินข้าวเยอะแต่เนื้อสัตว์แค่สองสามชิ้น

สาเหตุที่พบบ่อย

สาเหตุ	สิ่งที่สังเกตได้
โครงร่างเล็กตามพันธุกรรม	พ่อแม่ตัวเล็ก เส้นกราฟขนานเกณฑ์ ร่าเริงดี
กินไม่พอจริง	จดอาหารแล้วต่ำกว่าเกณฑ์ ข้ามมื้อ กินช้าจนหมดเวลา
อิ่มก่อนมื้อด้วยนมหรือน้ำหวาน	ดื่มนมหวานหรือน้ำหวานก่อนมื้อ แล้วกินข้าวได้น้อย
เลือกกินมาก	กินได้ไม่กี่อย่าง ปฏิเสธเนื้อสัตว์หรือผัก
ใช้พลังงานมาก	เล่นกีฬาเป็นประจำทุกวัน และกำลังเข้าช่วงโตเร็ว
เจ็บป่วยบ่อยหรือมีโรคประจำตัว	ท้องเสียบ่อย ไอเรื้อรัง ภูมิแพ้
ความเครียด	เปลี่ยนโรงเรียน ปัญหาในครอบครัว เบื่ออาหารช่วงหนึ่ง

ข้อเรื่องช่วงโตเร็วน่าสนใจ เอกสารกรมอนามัยระบุว่าเด็กหญิงเริ่มโตเร็วราว 9 ถึง 10 ปี และเด็กชายราว 10 ถึง 12 ปี ช่วงนี้เด็กบางคนสูงพรวดจนดูผอมลง ถ้าส่วนสูงพุ่งขึ้นแต่น้ำหนักยังตามไม่ทัน จะเห็นเป็นช่วงสั้น ๆ แล้วน้ำหนักค่อยตามมา

เพิ่มพลังงานจากอาหารจริง

NHS แนะนำให้เพิ่มพลังงานด้วยอาหารที่มีคุณค่า ไม่ใช่ขนมหวานและน้ำหวาน แนวทางที่ปรับเข้ากับอาหารไทยได้:

• เพิ่มอาหารแป้งในทุกมื้อหลัก เช่น ข้าวอีกครึ่งทัพพี ขนมปัง เส้น มันฝรั่ง
• เติมไขมันดีลงในอาหาร เช่น ผัดผักด้วยน้ำมันพืช ใส่ชีสในไข่เจียว ใช้นมแทนน้ำในโจ๊ก
• เพิ่มเนื้อสัตว์และไข่ ไข่ต้มเพิ่มอีกฟองในมื้อเช้า
• เพิ่มของว่างระหว่างมื้อ เช่น โยเกิร์ต แซนด์วิชชิ้นเล็ก กล้วย แครกเกอร์กับชีส
• นมปั่นผลไม้หรือสมูทตี้ระหว่างมื้อ ใช้นมจืดกับกล้วยหรือมะม่วง ไม่เติมน้ำตาล

ค่อยเพิ่มทีละน้อย เพิ่มครั้งละหนึ่งอย่างต่อสัปดาห์ เด็กที่จานถูกเติมจนพูนทันทีมักต่อต้าน

นิสัยบนโต๊ะที่ช่วยให้กินได้มากขึ้น

NHS ให้คำแนะนำเรื่องบรรยากาศการกินที่ตรงกับปัญหาหลายบ้าน:

• กินพร้อมกันทั้งครอบครัว ลูกเห็นคนอื่นกิน
• ไม่ให้ดื่มเครื่องดื่มหรือกินขนมก่อนมื้ออาหาร เพราะทำให้อิ่มก่อน
• ให้อาหารใหม่ทีละน้อย ในจานเล็ก
• ไม่กดดันให้กินหมดจาน

เพิ่มเติมจากประสบการณ์ของหลายบ้าน:

• ปิดทีวีและเก็บแท็บเล็ตระหว่างมื้อ เด็กที่ดูจอระหว่างกินมักกินช้าและกินน้อย
• จำกัดเวลามื้อไว้ราว 30 นาที ถ้าไม่กินก็เก็บ แล้วรอของว่างตามเวลา
• น้ำดื่มระหว่างมื้อให้จิบพอ ไม่ดื่มเต็มแก้วก่อนเริ่มกิน

ถ้าปัญหาหลักคือเลือกกิน อ่านแนวทางเฉพาะได้ที่ ลูกเลือกกิน

ลูกเล่นกีฬาทุกวัน ต้องเติมอะไร

เด็กที่ซ้อมว่ายน้ำ ฟุตบอล หรือแบดมินตันเกือบทุกเย็น ใช้พลังงานมากกว่าเพื่อนในห้องอย่างชัดเจน ถ้ายังกินเท่าเดิม น้ำหนักก็ขึ้นช้ากว่าเพื่อนได้ แม้จะกินเก่ง

แนวทางปรับสำหรับเด็กกลุ่มนี้:

ช่วงเวลา	สิ่งที่เติมได้
ก่อนซ้อมราวหนึ่งชั่วโมง	ของว่างแป้งย่อยง่าย เช่น ขนมปังหนึ่งแผ่น กล้วยหนึ่งผล
ระหว่างซ้อม	น้ำเปล่า จิบเป็นระยะ
หลังซ้อมภายในชั่วโมงแรก	นมจืดหนึ่งกล่องกับของว่างที่มีโปรตีน เช่น ไข่ต้ม แซนด์วิชไก่
มื้อเย็น	เพิ่มข้าวและเนื้อสัตว์จากวันที่ไม่ได้ซ้อม

ไม่จำเป็นต้องให้เด็กเลิกกีฬาเพื่อให้น้ำหนักขึ้น การออกกำลังช่วยเรื่องความอยากอาหาร กล้ามเนื้อ และกระดูก แค่ต้องกินให้ทันกับที่ใช้ไป

บันทึกผลสามเดือนแรก

เมื่อเริ่มปรับการกินแล้ว ให้ติดตามอย่างเป็นระบบ เพื่อรู้ว่าวิธีที่ใช้ได้ผลหรือไม่ ตัวอย่างตารางที่ใช้ในบ้าน:

เดือน	น้ำหนัก	ส่วนสูง	สิ่งที่ปรับเดือนนี้	ลูกเป็นอย่างไร
เดือน 0	ชั่งครั้งแรก	วัดครั้งแรก	เริ่มมื้อเช้าทุกวัน	ยังงอแงตอนเช้า
เดือน 1	ชั่งซ้ำ		งดนมหวานก่อนมื้อ	กินข้าวเย็นได้มากขึ้น
เดือน 2	ชั่งซ้ำ		เพิ่มของว่างบ่าย
เดือน 3	ชั่งซ้ำ	วัดซ้ำ

ชั่งเดือนละครั้งตามที่กรมอนามัยแนะนำสำหรับเด็กผอม ไม่ต้องชั่งทุกวัน เพราะน้ำหนักขึ้นลงตามน้ำและอาหารในแต่ละวัน ทำให้กังวลโดยไม่จำเป็น ถ้าครบสามเดือนแล้วน้ำหนักยังไม่ขยับ นำตารางนี้ไปคุยกับแพทย์

ตอบญาติที่ทักว่าลูกผอม

คำทักซ้ำ ๆ จากญาติทำให้แม่เครียดและเด็กได้ยินด้วย ลองเตรียมประโยคสั้น ๆ ไว้ เช่น "คุณหมอดูกราฟแล้วค่ะ ลูกโตตามเส้นของเขา" หรือ "กำลังดูแลเรื่องนี้กับคุณหมออยู่ค่ะ" แล้วเปลี่ยนเรื่อง ไม่ต้องอธิบายยาวทุกครั้ง และถ้าญาติอยากช่วย ขอให้ช่วยด้วยวิธีที่ตรงจุด เช่น ทำกับข้าวที่มีเนื้อสัตว์ให้ลูกตอนไปเยี่ยม แทนการให้ขนม

สิ่งที่ไม่ควรทำ

• ใช้ขนม น้ำหวาน หรืออาหารฟาสต์ฟู้ดเพื่อเพิ่มน้ำหนัก น้ำหนักอาจขึ้นแต่ได้ไขมันและน้ำตาลเกินโดยไม่ได้สารอาหาร
• ซื้ออาหารเสริมหรือยาเจริญอาหารให้ลูกเองโดยไม่ได้ปรึกษาแพทย์
• บังคับ ขู่ หรือป้อนจนลูกร้อง มื้ออาหารกลายเป็นความเครียด ลูกยิ่งกินน้อยลง
• เปรียบเทียบกับพี่น้องหรือลูกบ้านอื่น
• พูดต่อหน้าลูกบ่อย ๆ ว่าผอม แห้ง ตัวเล็ก เด็กบางคนรับไปเป็นภาพตัวเอง

ส่วนเด็กเล็กวัยทารก ซึ่งเกณฑ์และวิธีดูแลต่างจากเด็กโต ดูได้ที่ ลูกน้ำหนักน้อย

สัญญาณที่ต้องพบแพทย์

NHS แนะนำให้พบแพทย์เมื่อพ่อแม่กังวลเรื่องน้ำหนักลูก โดยเฉพาะเมื่อน้ำหนักลดเร็วโดยไม่ได้เปลี่ยนการกิน เมื่อกังวลเรื่องพฤติกรรมการกิน หรือสงสัยว่าลูกแพ้อาหาร

ไปพบแพทย์ครั้งแรก นำสมุดสุขภาพที่มีน้ำหนักส่วนสูงย้อนหลัง และบันทึกอาหาร 3 วันไปด้วย สองอย่างนี้ช่วยให้แพทย์ประเมินได้เร็วกว่าการตอบจากความจำ

ถ้าลูกยังร่าเริงและโตตามเส้น

คุณแม่หลายคนกลับบ้านจากหมอพร้อมคำตอบว่า "ลูกปกติดี ตัวเล็กตามพันธุกรรม" ซึ่งเป็นข่าวดีค่ะ ถ้าเส้นกราฟของลูกขนานกับเกณฑ์ ลูกมีแรงเล่น เรียนได้ ไม่ป่วยบ่อย สิ่งที่ต้องทำคือดูแลให้ได้อาหารครบหมู่ทุกวัน ชั่งวัดตามนัด และตอบญาติด้วยความมั่นใจว่าลูกโตในแบบของตัวเอง