ถังบำบัดน้ำเสีย คืออะไร? ข้อดี ข้อเสีย และการเลือกใช้งาน

ถังบำบัดน้ำเสียของบ้านไม่ได้ทำให้น้ำสะอาด หน้าที่จริงของมันคือกักของเสียไว้ให้ของแข็งจมก้นถัง ไขมันลอยบนผิว และแบคทีเรียย่อยบางส่วน ก่อนปล่อยน้ำขุ่นที่เหลือไปให้ดินหรือระบบขั้นที่สองจัดการต่อ ถ้าเข้าใจจุดนี้ จะเห็นว่าทำไมถังต้องมีขนาดพอ ต้องสูบตามรอบ และทำไมห้ามทิ้งของบางอย่างลงชักโครก

ระบบใต้พื้นบ้านของคุณเป็นแบบไหน

ก่อนเลือกหรือซ่อม ต้องรู้ก่อนว่าบ้านใช้ระบบอะไร ลักษณะที่พบในบ้านไทยมี 3 แบบหลัก

ระบบ	โครงสร้าง	พบในบ้าน	ข้อสังเกต
ถังเกรอะ + บ่อซึม	ถังคอนกรีตหล่อหรือวงบ่อ รับน้ำชักโครก แล้วปล่อยลงบ่อซึมในดิน	บ้านเก่า ต่างจังหวัด	ใช้ได้เมื่อดินระบายน้ำดีและน้ำใต้ดินไม่สูง
ถังบำบัดสำเร็จรูป	ถังพลาสติกหรือไฟเบอร์กลาส หลายช่อง วางแล้วต่อท่อ	บ้านจัดสรร บ้านสร้างใหม่	ติดตั้งเร็ว ปิดผนึกดี ต้องดูมาตรฐานผู้ผลิต
ระบบเติมอากาศ	ถังที่มีปั๊มลมหรือเครื่องจักรช่วยย่อย	โครงการ อาคารขนาดใหญ่ ที่ดินที่ซึมน้ำไม่ได้	ต้องใช้ไฟฟ้าและบำรุงรักษาสม่ำเสมอ

EPA ระบุว่าระบบแบบธรรมดา (conventional) ประกอบด้วยถังเก็บและบ่อซึม ส่วนระบบทางเลือก เช่น หน่วยเติมอากาศ เหมาะกับที่ดินเล็กหรือดินไม่ดี แต่ต้องมีการบำรุงรักษาเป็นประจำ ระบบที่มีปั๊มหรือสวิตช์ไฟควรตรวจบ่อยกว่า โดยทั่วไปปีละครั้ง

ภายในถังเกิดอะไรขึ้น

ของเสียที่เข้าถังแยกชั้นเอง ของหนักจมเป็นตะกอน ไขมันและของเบาลอยเป็นฝา น้ำส่วนกลางไหลออกไปต่อ ตะกอนและฝาไขมันอยู่ในถังจนกว่าจะสูบ แบคทีเรียที่ไม่ใช้ออกซิเจนย่อยตะกอนให้ยุบตัวลงบางส่วน แต่ไม่หมด จึงต้องสูบเป็นรอบ

ถังสำเร็จรูปส่วนใหญ่แบ่งเป็นหลายช่อง ช่องแรกรับน้ำและให้ตะกอนจม ช่องถัดไปให้แบคทีเรียย่อยต่อ หรือมีตัวกรองกันตะกอนหลุดออก น้ำที่ออกจากถังยังมีสารอินทรีย์และเชื้อโรค ต้องปล่อยเข้าดินที่ซึมได้ผ่านบ่อซึม หรือเข้าระบบบำบัดขั้นที่สอง ถ้าต่อน้ำจากถังลงท่อระบายสาธารณะหรือคูน้ำโดยตรง ต้องดูข้อกำหนดของเทศบาลหรือ อบต. ว่าอนุญาตหรือไม่ เพราะน้ำที่ออกต้องผ่านเกณฑ์คุณภาพก่อน

น้ำจากจุดไหนควรเข้าถัง

บ้านไทยแบ่งน้ำทิ้งเป็นสองกลุ่ม น้ำดำ (จากชักโครก) และน้ำเทา (จากอ่างล้างหน้า ฝักบัว ซิงค์ล้างจาน เครื่องซักผ้า) ถังเกรอะรุ่นเก่ารับเฉพาะน้ำดำ ส่วนถังสำเร็จรูปส่วนใหญ่ออกแบบให้รับทั้งสองกลุ่ม ถ้ารวมน้ำเทาเข้าถังเกรอะเดิมที่ออกแบบสำหรับน้ำดำ ปริมาณน้ำเพิ่มขึ้นหลายเท่าและถังเต็มเร็ว

ไขมันจากซิงค์ครัวเป็นปัญหาแยกต่างหาก ไขมันลอยเป็นฝาหนาและอุดท่อออกของถัง ควรมีบ่อดักไขมันก่อนเข้าถัง ดูวิธีป้องกันไขมันอุดท่อที่ ท่อตันอ่างล้างจาน

เลือกขนาดถังจากจำนวนคนและน้ำที่ใช้

ขนาดถังเป็นเรื่องที่วิศวกรหรือผู้ผลิตควรยืนยัน แต่เจ้าของบ้านควรเข้าใจตรรกะเพื่อตรวจใบเสนอราคาได้ แนวคิดทั่วไปคือ ปริมาณน้ำเสียต่อวัน คูณระยะเวลากักน้ำในถัง ให้ได้ปริมาตรที่เป็นขั้นต่ำ แล้วเผื่อพื้นที่เก็บตะกอน

ตัวอย่างสมมติเพื่อให้เห็นภาพ ครอบครัว 4 คน ใช้น้ำราว 150 ลิตรต่อคนต่อวัน เป็น 600 ลิตรต่อวัน ถ้าให้น้ำค้างในถังอย่างน้อย 1 ถึง 2 วัน ขั้นต่ำควรอยู่ที่ 600 ถึง 1,200 ลิตร และต้องบวกพื้นที่ตะกอน ทำให้ถังที่ขายในตลาดซึ่งอยู่ราว 1,000 ถึงกว่า 2,000 ลิตรอยู่ในช่วงใช้งาน ตัวเลขนี้เป็นตัวอย่างประกอบ ไม่ใช่เกณฑ์ออกแบบ

ปัจจัย	ผลต่อขนาด
จำนวนคนในบ้านเพิ่ม	ต้องเพิ่มปริมาตรตามสัดส่วน
รับน้ำเทาด้วย	ปริมาณเพิ่มหลายเท่าจากน้ำดำอย่างเดียว
มีเครื่องซักผ้าและอ่างจากุซซี่	ใช้น้ำช่วงสั้นแต่ปริมาณมาก ต้องมีที่พักน้ำ
มีแขกหรือหอพักเล็กๆ	ออกแบบตามจำนวนคนสูงสุด
ดินซึมช้า	ต้องเพิ่มขนาดบ่อซึมมากกว่าตัวถัง

EPA ระบุว่าความถี่ในการสูบขึ้นกับขนาดครัวเรือน ปริมาณน้ำเสียรวม ปริมาณของแข็ง และขนาดถัง ดังนั้นถังเล็กเกินไปจะต้องสูบถี่กว่ารอบมาตรฐาน

วัสดุถัง พลาสติก ไฟเบอร์ หรือคอนกรีต

วัสดุ	ข้อดี	ข้อเสีย
พลาสติก (พอลิเอทิลีน)	เบา ขนย้ายง่าย ไม่รั่วซึมที่รอยต่อ ไม่ผุ	เบาจึงลอยได้เมื่อน้ำใต้ดินสูง ต้องยึดฐาน
ไฟเบอร์กลาส	ทนสารเคมี น้ำหนักปานกลาง	ฝาและรอยเชื่อมต้องตรวจ ราคามักสูงกว่า
คอนกรีตหล่อ/วงบ่อ	แข็งแรง น้ำหนักมากไม่ลอย	ซึมได้ถ้าคุณภาพไม่ดี ติดตั้งนาน แตกร้าวจากการทรุด

ในเขตน้ำท่วมขังหรือน้ำใต้ดินสูง ถังพลาสติกเปล่าที่ยังไม่มีน้ำในถังอาจลอยขึ้นระหว่างติดตั้ง ผู้ผลิตจึงกำหนดให้ยึดฐานคอนกรีตและเติมน้ำก่อนกลบ ถ้าที่ดินเคยน้ำท่วม ให้ถามผู้ขายเรื่องนี้โดยตรง

ถ้าซื้อถังสำเร็จรูป ถามผู้ขายว่ารุ่นนี้ผ่านการทดสอบตาม มอก. 2962-2562 ซึ่งเป็นมาตรฐานถังบำบัดน้ำเสียสำเร็จรูปสำหรับอาคารอยู่อาศัยหรือไม่ และขอเอกสารรับรอง ไม่ควรตัดสินจากราคาและสีของถัง

ราคาโดยประมาณ

ถังสำเร็จรูปขนาดบ้านเดี่ยวพบในช่วงหลักหมื่นต้นถึงสองหมื่นกว่าบาทตามขนาดและวัสดุ ยังไม่รวมค่าขุด ค่าฐาน ค่าท่อ และค่ากลบ ตัวเลขนี้ต่างกันมากตามร้านและช่วงเวลา ใบเสนอราคาที่ดีควรแยกค่าถัง ค่าขุดและฐาน ค่าท่อเข้าออก ค่าบ่อซึม และค่าทดสอบการรั่ว

ตำแหน่งวางถังที่ต้องคิดตั้งแต่ก่อนเทพื้น

• รถสูบเข้าถึงฝาถังได้ ท่อสูบของรถมีความยาวจำกัด ถามผู้ให้บริการสูบในพื้นที่ว่าสายยาวเท่าไร ถ้าถังอยู่หลังบ้านสุดและมีรั้วกั้น ให้เผื่อประตูหรือทางเข้า
• ฝาถังต้องเปิดได้ จึงไม่ควรเทพื้นคอนกรีตปิดทับ ใช้ฝาเหล็กหรือฝาคอนกรีตที่ยกเปิดได้
• อยู่ห่างบ่อน้ำบาดาลและแหล่งน้ำ ระยะต้องสอบถามกับเทศบาลหรือ อบต. และผู้ออกแบบ
• ห่างรากไม้ใหญ่ ตามที่ EPA แนะนำให้ปลูกเฉพาะหญ้าหรือพืชคลุมดินเหนือบ่อซึม
• ห้ามรถยนต์ขับทับบ่อซึม และห้ามต่อท่อน้ำฝนหรือท่อจากปั๊มระบายน้ำลงบ่อซึม

การวางตำแหน่งถูกควรเกิดตั้งแต่ขั้นวางผังบ้าน ดู ขั้นตอนสร้างบ้านหน้างานจริง เพื่อจัดลำดับงานท่อก่อนเทพื้น

ตัวอย่างบ้านสองหลังที่ใช้ถังขนาดเดียวกัน

บ้าน ก. อยู่กัน 2 คน ซักผ้าเครื่องเดียวสัปดาห์ละครั้ง บ้าน ข. อยู่กัน 6 คน ซักผ้าทุกวัน และมีโถรั่วหนึ่งตัวที่ไม่มีใครรู้ ถังขนาดเดียวกัน 1,500 ลิตร ตะกอนในบ้าน ก. สะสมช้า ตรวจที่ปีที่ 3 อาจยังไม่ถึงเกณฑ์สูบ ส่วนบ้าน ข. ได้น้ำเข้าถังมากกว่าหลายเท่า น้ำอยู่ในถังไม่นานพอให้ตะกอนจม ตะกอนหลุดไปอุดบ่อซึม อาการช้าและกลิ่นขึ้นภายในไม่กี่ปี

บทเรียนคือ รอบ 3 ถึง 5 ปีของ EPA เป็นกรอบ ไม่ใช่ปฏิทินที่ใช้เหมือนกันทุกหลัง ให้ผู้ให้บริการวัดความหนาของฝาไขมันและตะกอนทุกครั้งที่ตรวจ แล้วกำหนดรอบของบ้านคุณเอง บ้านที่คนเยอะควรเริ่มตรวจตั้งแต่ปีที่ 1 ถึง 2

ดูแลอย่างไรให้ถังอยู่ได้นาน

รอบตรวจและรอบสูบ

EPA ระบุว่าระบบมาตรฐานของบ้านควรให้ผู้เชี่ยวชาญตรวจอย่างน้อยทุก 3 ปี และถังบ้านเรือนมักสูบทุก 3 ถึง 5 ปี รอบจริงขึ้นกับขนาดครัวเรือน ปริมาณน้ำ ปริมาณของแข็ง และขนาดถัง ระบบที่มีปั๊มหรือสวิตช์ลูกลอยควรตรวจปีละครั้ง ให้จดวันที่สูบครั้งล่าสุดไว้ที่ตู้ไฟหรือที่ฝาถัง

ของที่ห้ามทิ้งลงชักโครก

EPA ระบุให้ทิ้งเฉพาะของเสียจากร่างกายและกระดาษชำระ ห้ามทิ้งไขมันหรือน้ำมันทำอาหาร ทิชชูเปียก ผ้าอ้อม ผ้าอนามัย กากกาแฟ ทรายแมว กระดาษเช็ดมือ ยา และสารเคมีในบ้าน เพราะของเหล่านี้ทำให้ตะกอนสะสมเร็วหรือรบกวนการทำงานของแบคทีเรีย ถ้าบ้านใช้ผลิตภัณฑ์ล้างห้องน้ำ ใช้ในปริมาณตามฉลากไม่เทหมดขวด

ลดปริมาณน้ำที่เข้าถัง

EPA ระบุว่าโถรั่วหรือน้ำวิ่งไม่หยุดตัวเดียวเพิ่มน้ำลงถังได้ถึง 200 แกลลอนต่อวัน (ราว 760 ลิตร) ซึ่งมากพอจะกวาดตะกอนออกไปอุดบ่อซึม ตรวจโถรั่วตามวิธีใน ชักโครกกดไม่ลง และกระจายการซักผ้าตลอดสัปดาห์ แทนที่จะซักหลายเครื่องในวันเดียว

สัญญาณว่าถังหรือบ่อซึมมีปัญหา

• ชักโครกทุกตัวและท่อน้ำทิ้งในบ้านช้าพร้อมกัน มีเสียงอึกอัก
• กลิ่นเหม็นตรงบริเวณถังหรือบ่อซึมหลังฝนตก
• น้ำผุดหรือพื้นเปียกแฉะเหนือบ่อซึมแม้ไม่มีฝน
• หญ้าเหนือบ่อซึมเขียวเข้มและโตเร็วผิดพื้นที่รอบข้าง
• น้ำไหลย้อนขึ้นท่อพื้นห้องน้ำ

อาการเหล่านี้แปลว่าถังเต็มหรือบ่อซึมอิ่มตัว ให้เรียกรถสูบและช่างตรวจ อย่าเทน้ำยาจุลินทรีย์หรือเคมีลงถังหวังแก้ เพราะไม่ได้ลดปริมาณตะกอน

ก่อนจ้างช่างหรือซื้อถัง ถามสิ่งนี้

1. ถังรุ่นนี้ออกแบบสำหรับคนกี่คนและรับน้ำจากจุดไหนบ้าง
2. น้ำที่ออกจากถังจะไปที่ไหน บ่อซึม ท่อระบายน้ำฝน หรือระบบบำบัดต่อ และเทศบาลหรือ อบต. ในพื้นที่อนุญาตหรือไม่
3. วัสดุถังและการรับประกัน มี มอก. 2962-2562 หรือเอกสารทดสอบหรือไม่
4. ตำแหน่งถังรถสูบเข้าถึงได้และฝาเปิดตรวจได้หรือไม่
5. ถ้าน้ำใต้ดินสูง มีวิธียึดถังไม่ให้ลอยอย่างไร
6. ใบเสนอราคาแยกค่าถัง ค่าขุด ค่าท่อ ค่าบ่อซึมและค่าทดสอบรั่วหรือไม่
7. ถ้าสร้างบ้านเอง ปรึกษากองช่างหรือวิศวกรสิ่งแวดล้อมในพื้นที่ก่อนวางผัง ดู เตรียมตัวก่อนสร้างบ้านเอง