ยากันยุง ชนิดไหนปลอดภัย เลือกตามคนใช้ตั้งแต่ทารกถึงคนเป็นหอบหืด

คำว่าปลอดภัยของยากันยุงขึ้นกับคำถามสองข้อ ใครเป็นคนใช้ และใช้ในรูปแบบไหน โลชั่น DEET ที่ปลอดภัยสำหรับพ่อที่ออกไปรดน้ำต้นไม้ อาจไม่ใช่คำตอบเดียวกันสำหรับลูกวัยขวบครึ่งที่ชอบดูดนิ้ว ยาจุดกันยุงที่ใช้ได้บนระเบียงโล่ง อาจกลายเป็นตัวปัญหาในห้องนอนแอร์ของคนที่เป็นหอบหืด

เราจะแยกยากันยุงออกเป็นสองกลุ่มใหญ่ก่อน คือแบบทาหรือพ่นผิว กับแบบไล่ยุงในพื้นที่ แล้วค่อยจับคู่กับคนในบ้านทีละกลุ่ม

สองกลุ่มที่ทำงานต่างกัน

กลุ่ม	ตัวอย่าง	ทำงานอย่างไร	ป้องกันใคร
ยาทาหรือพ่นผิว	โลชั่น สเปรย์ฉีดผิว เจล แบบเช็ด	ทำให้ยุงไม่ลงกัดบริเวณที่ทา	เฉพาะคนที่ทา เฉพาะผิวที่ทา
ยาไล่ยุงในพื้นที่	ยาจุดกันยุง แผ่นไฟฟ้า น้ำยาไฟฟ้า	ปล่อยสารออกสู่อากาศรอบๆ	ทุกคนในพื้นที่แคบรอบอุปกรณ์
สารทาผ้า	เพอร์เมทรินบนเสื้อผ้าหรือมุ้ง	ยุงที่เกาะผ้าได้รับสาร	ผู้สวมใส่ ใช้กับผ้าเท่านั้น
อุปกรณ์ไม่ใช้สาร	มุ้ง มุ้งลวด พัดลม เสื้อแขนยาว	กั้นทางหรือพัดยุงออก	ทุกคน ไม่มีข้อจำกัดอายุ

CDC Yellow Book ระบุว่ายาไล่ยุงในพื้นที่ อย่างเมโทฟลูทรินและอัลเลทริน รวมถึงยาจุดกันยุง ใช้ได้ในพื้นที่จำกัด แต่ยังไม่ได้รับการประเมินอย่างเพียงพอสำหรับการป้องกันโรคที่ยุงเป็นพาหะ และแนะนำให้เลี่ยงการสูดควันหรือละออง ส่วนเพอร์เมทรินใช้กับเสื้อผ้าและมุ้งเท่านั้น ห้ามทาผิว

ตัวยาบนฉลากยาทากันยุง

EPA ของสหรัฐฯ นับจำนวนผลิตภัณฑ์ยาทาผิวที่ขึ้นทะเบียนตามตัวยา ซึ่งบอกได้คร่าวๆ ว่าตัวยาไหนมีการใช้แพร่หลาย

ตัวยา	จำนวนผลิตภัณฑ์ที่ขึ้นทะเบียนกับ EPA	ข้อจำกัดอายุตาม CDC	หมายเหตุ
DEET	กว่า 500	ไม่มี	ใช้กันมานานที่สุด กลิ่นแรง ละลายพลาสติกบางชนิดได้
พิคาริดิน	ราว 40	ไม่มี	ไม่มันเหนียว กลิ่นอ่อน
IR3535	ราว 45	ไม่มี	พบในโลชั่นสำหรับครอบครัวหลายยี่ห้อ
น้ำมันยูคาลิปตัสเลมอน (OLE) และ PMD	อย่างละ 6	ห้ามใช้กับเด็กต่ำกว่า 3 ปี	มาจากพืช แต่ไม่ได้อ่อนโยนกว่าเสมอไป
2-undecanone	1	ไม่มี	หาซื้อยาก
ซิโตรเนลลา (ตะไคร้หอม)	3	ตามฉลาก	ฤทธิ์สั้น ต้องทาซ้ำบ่อย

NPIC ระบุว่าพิคาริดินพัฒนามาจากสารพิเพอรีนในพริกไทย ทำหน้าที่ไล่ ไม่ได้ฆ่าแมลง การระคายผิวพบได้น้อยมาก ร่างกายคนดูดซึมผ่านผิวไม่ถึง 6% และไม่มีข้อมูลที่ชี้ว่าเด็กไวต่อสารนี้มากกว่าผู้ใหญ่

ตัวเลขเปอร์เซ็นต์บอกอะไร

CDC อธิบายว่าเปอร์เซ็นต์ของตัวยาส่วนใหญ่บอกระยะเวลาที่กันได้ ผลิตภัณฑ์ที่มีตัวยาต่ำกว่า 10% กันยุงได้ราว 1 ถึง 2 ชั่วโมง และสำหรับ DEET ประสิทธิภาพจะไม่เพิ่มขึ้นอีกเมื่อเกินราว 50% แปลว่าเด็กที่ไปเล่นสนามหน้าบ้านครึ่งชั่วโมง ไม่จำเป็นต้องใช้สูตรเข้มข้นสูง ส่วนการเดินป่าครึ่งวันควรใช้สูตรที่อยู่นานขึ้นหรือทาซ้ำตามฉลาก

จับคู่ยากันยุงกับคนในบ้าน

คนใช้	ตัวเลือกที่เหมาะ	สิ่งที่เลี่ยง	วิธีใช้
ทารกเล็กมาก	มุ้งคลุมเปล มุ้งลวด พัดลม เสื้อผ้าคลุม	ยาจุดกันยุงในห้องเด็ก	ดูฉลากเรื่องอายุก่อนใช้ยาทาใดๆ
เด็กเล็กต่ำกว่า 3 ปี	DEET พิคาริดิน หรือ IR3535 ความเข้มข้นต่ำถึงปานกลาง	OLE และ PMD ตาม CDC	ผู้ใหญ่ทาให้จากมือตัวเอง เลี่ยงมือเด็ก
เด็กโต	ตัวเลือกเดียวกัน หรือ OLE ได้เมื่ออายุ 3 ปีขึ้นไป	ให้เด็กพ่นเอง	สอนไม่ให้พ่นใส่หน้า ล้างออกเมื่อเข้าบ้าน
คนท้องและให้นมบุตร	ยาทาที่มีฉลากและเลขทะเบียน ใช้ตามฉลาก ร่วมกับมุ้งและเสื้อแขนยาว	ทาซ้ำเกินฉลาก สูดควันยาจุดในห้องปิด	เน้นวิธีไม่ใช้สารเป็นหลัก
คนเป็นหอบหืดหรือภูมิแพ้ทางเดินหายใจ	ยาทาผิวแบบโลชั่น มุ้ง พัดลม	ยาจุดกันยุงและสเปรย์ในห้องปิด	ถ้าต้องพ่น ให้พ่นใส่มือข้างนอกแล้วค่อยทา
คนผิวแพ้ง่าย	พิคาริดิน หรือ IR3535 ทดสอบที่ท้องแขนก่อน	ทาบนผิวที่มีแผลหรือผื่น	ล้างออกทันทีถ้าแสบหรือแดง
บ้านที่มีแมวหรือตู้ปลา	ยาทาผิวคน มุ้ง มุ้งลวด	ยาจุดและสเปรย์ในห้องที่สัตว์อยู่	เก็บขวดให้พ้นสัตว์

แถวคนท้อง เราตั้งใจให้ยึดฉลากผลิตภัณฑ์เป็นหลัก เพราะแหล่งข้อมูลที่เราใช้ไม่ได้แยกคำแนะนำสำหรับคนท้องไว้ละเอียด ยาทาผิวที่ขึ้นทะเบียนและใช้ตามฉลาก บวกกับมุ้งและเสื้อแขนยาว คือแนวทางที่ใช้กันทั่วไป ถ้ามีคำถามเฉพาะ ให้ถามแพทย์ที่ฝากครรภ์ตอนไปตรวจตามนัด

ทายากันยุงอย่างไรให้ปลอดภัย

ขั้นตอนนี้สรุปจากคำแนะนำของ EPA

1. ทาเฉพาะผิวที่โผล่พ้นเสื้อผ้า ห้ามทาใต้เสื้อผ้า
2. ห้ามพ่นสเปรย์ใส่หน้าโดยตรง ให้พ่นใส่มือแล้วค่อยลูบบางๆ เลี่ยงตาและปาก
3. ห้ามทาบนแผล ผิวถลอก หรือผิวที่ระคายเคือง
4. ห้ามพ่นในห้องหรือพื้นที่ปิด ออกไปพ่นในที่โล่ง
5. ดูฉลากว่าสเปรย์ติดไฟได้หรือไม่ อย่าพ่นใกล้เตาหรือเปลวไฟ
6. ทาซ้ำตามที่ฉลากระบุ ไม่ทาถี่เกินและไม่ทาหนาเกิน
7. กลับเข้าบ้านแล้วล้างผิวด้วยสบู่และน้ำ เสื้อผ้าที่โดนยาให้ซักก่อนใส่ใหม่
8. เก็บขวดให้พ้นมือเด็ก

ยาจุดกันยุงและเครื่องไล่ยุงไฟฟ้า ใช้ตรงไหนถึงเหมาะ

ยาจุดกันยุงยังพบได้ทั่วไปในบ้านเรา โดยเฉพาะชานบ้านและร้านค้า หลัก CDC เรื่องเลี่ยงการสูดควันใช้เป็นเกณฑ์ได้ตรงๆ

อุปกรณ์	ใช้ได้ดี	ไม่ควรใช้	ข้อปฏิบัติ
ยาจุดกันยุง	ชานบ้านโล่ง ระเบียง ลานจอดรถ	ห้องนอนปิด ห้องแอร์ ห้องเด็ก ใกล้คนเป็นหอบหืด	วางบนจานกันไฟ ห่างผ้าม่านและกระดาษ นั่งเหนือลม
แผ่นหรือน้ำยาไล่ยุงไฟฟ้า	ห้องที่เปิดช่องระบายอากาศ	ห้องปิดสนิทที่มีทารก	เสียบให้ห่างหัวนอน ถอดเมื่อไม่ใช้
สายรัดข้อมือกันยุง	ไม่แนะนำ		CDC ระบุว่าไม่ได้ผล
เครื่องไล่ยุงด้วยคลื่นเสียง	ไม่แนะนำ		CDC ระบุว่าไม่ได้ผล

ข้อสังเกตจาก CDC คือยาไล่ยุงในพื้นที่เหล่านี้ยังไม่มีหลักฐานพอว่าป้องกันโรคได้ ช่วงที่ไข้เลือดออกระบาดในชุมชน จึงไม่ควรใช้ยาจุดหรือแผ่นไฟฟ้าแทนยาทาผิวและมุ้ง

DEET กับพิคาริดิน เลือกตัวไหนดี

สองตัวยานี้คือตัวเลือกที่คนถามบ่อยที่สุด และทั้งคู่ไม่มีข้อจำกัดอายุตาม CDC ความต่างจึงอยู่ที่ความรู้สึกตอนใช้และสถานการณ์มากกว่าเรื่องความปลอดภัย

ประเด็น	DEET	พิคาริดิน
ประวัติ	NPIC ระบุว่าพัฒนาตั้งแต่ปี 1946 ใช้กันแพร่หลายที่สุด	ใหม่กว่า พัฒนาจากโครงสร้างของสารในพริกไทย
ความรู้สึกบนผิว	มันเล็กน้อย กลิ่นเฉพาะตัว	เบา ไม่เหนียว กลิ่นอ่อน
กับเสื้อผ้าและของใช้	ละลายพลาสติก ผ้าใยสังเคราะห์ และสีเคลือบบางชนิดได้	ไม่ค่อยมีปัญหากับพลาสติก
การดูดซึม	NPIC ระบุว่าแอลกอฮอล์และกันแดดเพิ่มการดูดซึม แต่ร่างกายขับออกเกือบหมดใน 24 ชั่วโมง	ดูดซึมผ่านผิวไม่ถึง 6% ตาม NPIC
ต่อสัตว์น้ำ	ควรเลี่ยงการล้างลงบ่อปลา	NPIC ระบุว่ามีพิษปานกลางต่อปลา

ถ้าใครในบ้านไม่ชอบกลิ่น DEET จนไม่ยอมทา พิคาริดินเป็นทางออกที่ดี เพราะยากันยุงที่ไม่ได้ทาไม่มีประโยชน์อะไรเลย ส่วนคนที่ใส่แว่นกรอบพลาสติกหรือนาฬิกาสายยาง ระวังอย่าให้ DEET เลอะ

ปริมาณที่พอดี

ยาทากันยุงไม่ได้ทำงานดีขึ้นเมื่อทาหนา ชั้นบางๆ ที่คลุมผิวทั่วก็พอ สำหรับผู้ใหญ่ที่ใส่เสื้อแขนสั้นกางเกงขาสั้น ปริมาณโลชั่นราวเหรียญสิบบาทต่อแขนหนึ่งข้างหรือขาหนึ่งข้างมักเพียงพอ แล้วลูบให้ทั่วจนไม่มีจุดเว้น ยุงจะหาผิวที่ไม่ได้ทา เช่นข้อเท้าและหลังหู แล้วกัดตรงนั้น

สิ่งที่ขายดีแต่ไม่ได้ผล

CDC Yellow Book ระบุไว้ชัดว่าวิธีต่อไปนี้ไม่ได้ผลในการกันยุง

• กินวิตามินบี
• กินกระเทียม
• เครื่องไล่ยุงด้วยเสียง
• สายรัดข้อมือกันยุง

ถ้าเคยซื้อมาแล้วรู้สึกว่าโดนกัดน้อยลง มักเป็นเพราะช่วงนั้นยุงน้อยเอง หรือเราใช้ร่วมกับวิธีอื่นอยู่แล้ว ยิ่งในบ้านที่มีเด็กเล็ก ความรู้สึกปลอดภัยจากสายรัดข้อมืออาจทำให้เราละเลยมุ้ง ซึ่งอันตรายกว่าไม่ใส่อะไรเลย

ป้องกันก่อนต้องทายา

ยากันยุงที่ปลอดภัยที่สุดคือยาที่ไม่ต้องใช้ เพราะยุงไม่มีในบ้านตั้งแต่แรก วิธีตัดแหล่งน้ำขังและกั้นยุงเข้าบ้านอยู่ในวิธีกำจัดยุงในบ้าน และวิธีกำจัดลูกน้ำยุงลาย ส่วนตอนกลางคืน พัดลมที่ลมพัดผ่านเตียงช่วยลดยุงกัดได้โดยไม่ต้องใช้สาร ดูวิธีเลือกในพัดลมแบบไหนดี

ถ้าสงสัยว่าสเปรย์ที่บ้านเป็นแบบพ่นผิวหรือแบบฆ่ายุงในห้อง และใช้ได้ผลแค่ไหน แยกไว้ในสเปรย์กันยุงใช้ได้ผลไหม

ตารางตัดสินใจหน้าชั้นวาง

ใช้อะไร	ทำยังไง	ห้ามทำ
ยาทา DEET พิคาริดิน IR3535	ทาบางๆ เฉพาะผิวที่โผล่ ล้างออกเมื่อเข้าบ้าน	ทาใต้เสื้อผ้า ทาบนแผล
OLE หรือ PMD	ใช้กับผู้ใหญ่และเด็กอายุ 3 ปีขึ้นไป	ใช้กับเด็กต่ำกว่า 3 ปี
ยาจุดกันยุง	ใช้ในที่โล่ง นั่งเหนือลม	จุดในห้องนอนปิดหรือห้องแอร์
กันแดดกับยากันยุง	ทากันแดดก่อน แล้วค่อยทายากันยุง	ใช้ผลิตภัณฑ์รวมสองอย่างในขวดเดียว
เพอร์เมทริน	ใช้กับผ้าและมุ้งตามฉลาก	ทาบนผิว

เลือกให้เหมาะกับคนใช้ อ่านฉลากหนึ่งนาที และเก็บขวดให้พ้นมือเด็ก สามข้อนี้ทำให้ยากันยุงเกือบทุกชนิดอยู่ฝั่งปลอดภัย