วิธีกำจัดลูกน้ำยุงลาย ในโอ่ง แจกัน และจานรองกระถาง

ลองก้มดูแจกันพลูด่างบนโต๊ะทำงานตอนนี้ ถ้าเห็นตัวเล็กๆ ดิ้นเป็นรูปตัวเอสขึ้นลงอยู่ในน้ำ นั่นคือยุงลายรุ่นถัดไปที่กำลังจะออกมากัดขาเราในอีกไม่กี่วัน ข่าวดีคือการจัดการลูกน้ำง่ายกว่าการไล่ตามยุงที่บินได้หลายเท่า เพราะลูกน้ำหนีออกจากภาชนะไม่ได้

สิ่งที่ยากคือภาชนะในบ้านแต่ละใบต้องใช้วิธีไม่เหมือนกัน โอ่งน้ำใช้ทิ้งน้ำไม่ได้ แจกันต้องมีน้ำ จานรองกระถางอยู่ใต้ต้นไม้ที่เราไม่อยากให้ตาย เราจึงแยกวิธีตามภาชนะ

รู้จักลูกน้ำพอให้จัดการถูกระยะ

EPA อธิบายว่ายุงมีวงจรชีวิต 4 ระยะ คือ ไข่ ลูกน้ำ ตัวโม่ง และตัวเต็มวัย สามระยะแรกอยู่ในน้ำทั้งหมด

ระยะ	หน้าตา	อยู่ตรงไหน	วิธีที่ได้ผล
ไข่	จุดดำเล็กมาก ติดผนังภาชนะ	เหนือผิวน้ำเล็กน้อย	ขัดผนังภาชนะ
ลูกน้ำ	ตัวยาวเรียว ห้อยหัวลง ดิ้นตัวเอส	ในน้ำ ขึ้นมาหายใจที่ผิว	เทน้ำ ทรายทีมีฟอส Bti ปลา
ตัวโม่ง	ตัวกลมงอ ไม่กินอาหาร	ผิวน้ำ	เทน้ำทิ้งลงดินแห้ง
ยุงตัวเต็มวัย	บินได้	ในบ้าน ที่ร่ม	มุ้งลวด พัดลม ยากันยุง

ยุงลายต่างจากยุงรำคาญตรงที่ชอบน้ำใส นิ่ง ในภาชนะ ไม่ใช่น้ำเน่าในท่อ EPA ยกตัวอย่างแหล่งวางไข่ที่พบบ่อย เช่น ยางรถ ถัง ของเล่นเด็กที่วางกลางแจ้ง จานรองกระถาง ผ้าใบที่มีแอ่งน้ำ และฝาขวด

เทน้ำทิ้งอย่างเดียวไม่พอ ต้องขัด

จุดที่หลายบ้านพลาดคือเทน้ำในจานรองกระถางทิ้งทุกสัปดาห์แล้วเติมน้ำใหม่ทันที ยุงลายวางไข่ไว้ที่ผนังภาชนะเหนือผิวน้ำ ไข่ไม่ได้ลอยไปกับน้ำที่เท และทนความแห้งได้ เมื่อน้ำใหม่ท่วมถึง ไข่ก็ฟักเป็นลูกน้ำรุ่นใหม่

ขั้นตอนที่ถูกจึงมีสามจังหวะ

1. เทน้ำทิ้งลงพื้นดินหรือที่แห้ง ไม่เทลงท่อระบายน้ำที่มีน้ำขังอยู่แล้ว
2. ขัดผนังด้านในด้วยแปรงหรือฟองน้ำเก่า โดยเฉพาะแนวขอบที่เคยเป็นระดับน้ำ
3. ล้างน้ำ แล้วค่อยเติมน้ำใหม่หรือปล่อยให้แห้ง

ทั้งหมดใช้เวลาราว 1 นาทีต่อภาชนะ ถ้าบ้านมีแจกัน 5 ใบกับจานรองกระถาง 10 ใบ ก็ราว 15 นาทีต่อสัปดาห์

ฟองน้ำล้างจานที่ใช้ครบรอบแล้วยังขัดจานรองกระถางและแจกันได้อีกหลายสัปดาห์ ตัดมุมไว้ให้รู้ว่าเป็นชิ้นนอกครัว ดูรอบการเปลี่ยนฟองน้ำในครัวได้ในฟองน้ำล้างจานควรเปลี่ยนบ่อยแค่ไหน

จัดการตามภาชนะ

ภาชนะ	วิธีหลัก	วิธีเสริม	ความถี่
โอ่งหรือถังเก็บน้ำใช้	ปิดฝาให้สนิท	ทรายทีมีฟอสตามฉลาก หรือ Bti	ตรวจทุก 7 วัน
แจกันดอกไม้ ขวดเลี้ยงต้นไม้น้ำ	เปลี่ยนน้ำและขัดขวด	ปลูกในดินหรือเม็ดดินเผาแทน	ทุก 7 วัน
จานรองกระถาง	เทและขัด หรือใส่ทรายหยาบให้เต็มจาน	ยกกระถางขึ้นขาตั้ง	ทุก 7 วัน
ถาดรองน้ำทิ้งตู้เย็นและแอร์	เทและเช็ด	ต่อท่อทิ้งน้ำลงท่อระบาย	ทุก 7 วัน
ยางรถเก่า	เก็บใต้หลังคา หรือเจาะรูระบายน้ำ	ทิ้งถ้าไม่ใช้	ครั้งเดียว
ของเล่นเด็กกลางแจ้ง ผ้าใบคลุมของ	คว่ำ เก็บใต้หลังคา ขึงผ้าใบให้ตึง		หลังฝนตก
อ่างน้ำนก บ่อเล็ก	เปลี่ยนน้ำและขัด	Bti	ทุกไม่กี่วันถึง 7 วัน
บ่อบัว บ่อปลาถาวร	ปล่อยปลากินลูกน้ำ	ตัดพืชน้ำที่หนาเกิน	ดูทุกเดือน
รางน้ำฝน	ล้างใบไม้ให้น้ำไหล		ต้นฤดูฝนและหลังพายุ

EPA ระบุว่าบ่อถาวรที่มีปลาและตัวอ่อนแมลงปอมักมีลูกน้ำน้อย เพราะสัตว์เหล่านี้กินลูกน้ำ นี่คือเหตุผลที่บ่อบัวที่มีปลาสุขภาพดีไม่ค่อยเป็นแหล่งยุง ส่วนบ่อที่ไม่มีปลาหรือมีพืชน้ำแน่นจนปลาเข้าไม่ถึงต่างหากที่น่าห่วง

ทรายกำจัดลูกน้ำ ใช้ในน้ำที่เราใช้ได้แค่ไหน

ทรายกำจัดลูกน้ำที่แจกตามชุมชนส่วนใหญ่คือทรายเคลือบสารทีมีฟอส WHO มีเอกสารประเมินการใช้สารนี้ในน้ำดื่มโดยตรง ซึ่งให้ข้อมูลที่ช่วยคลายกังวลได้มาก

• WHO แนะนำให้ใช้ทีมีฟอสในน้ำดื่มที่ความเข้มข้นไม่เกิน 1 มิลลิกรัมต่อลิตร และใช้เฉพาะสูตรเม็ดทรายในน้ำที่คนดื่ม
• ในการศึกษาภาคสนาม การใส่ทรายที่อัตรา 1 มิลลิกรัมต่อลิตร ทำให้ความเข้มข้นในน้ำจริงไม่เกิน 0.5 มิลลิกรัมต่อลิตรมากนัก แม้จะใส่ซ้ำทุก 3 ถึง 6 สัปดาห์
• คนราว 2,000 คนดื่มน้ำที่ใส่ทีมีฟอสต่อเนื่อง 19 เดือน ไม่พบอาการป่วยที่เกิดจากสารนี้
• สารละลายน้ำได้น้อย ทำให้ปริมาณที่คนได้รับจริงไม่น่าจะเกินค่าที่รับได้ต่อวัน

คิดปริมาณเอง

ทรายทีมีฟอสที่ใช้ทั่วไปมีสารสำคัญ 1% ตัวเลข 1 มิลลิกรัมต่อลิตรจึงเท่ากับทรายราว 1 กรัมต่อน้ำ 10 ลิตร หรือราว 10 กรัมต่อน้ำ 100 ลิตร ตัวอย่างสมมติ โอ่งมังกรขนาดราว 200 ลิตร ใช้ทรายราว 20 กรัม แต่ให้ยึดปริมาณบนฉลากผลิตภัณฑ์ที่ได้รับเป็นหลัก เพราะความเข้มข้นแต่ละยี่ห้อต่างกัน

ข้อควรทำ	ข้อควรเลี่ยง
ใส่ทรายในถุงผ้าบางหรือถุงตาข่าย ผูกไว้ใต้ผิวน้ำ	เทเม็ดทรายกระจายจนตักน้ำแล้วติดขัน
เปลี่ยนตามรอบบนฉลาก หรือเมื่อเห็นลูกน้ำกลับมา	ใส่เพิ่มทุกสัปดาห์ทั้งที่ยังไม่หมดรอบ
ใช้ผลิตภัณฑ์ที่มีฉลากและเลขทะเบียน	ใช้ผงหรือน้ำยาฆ่าแมลงชนิดอื่นใส่โอ่ง
ล้างขัดโอ่งก่อนใส่ทรายรอบใหม่	ขัดโอ่งแรงจนทรายที่ใส่ไว้หลุดออกหมดระหว่างรอบ

Bti แบคทีเรียที่ฆ่าเฉพาะลูกน้ำ

Bti ย่อมาจาก Bacillus thuringiensis israelensis เป็นแบคทีเรียที่สร้างสารพิษต่อลูกน้ำโดยเฉพาะ EPA สรุปจุดเด่นไว้ดังนี้

• ออกฤทธิ์ต่อลูกน้ำยุง ลูกน้ำริ้นดำ และตัวอ่อนแมลงหวี่เชื้อรา เท่านั้น
• ไม่เป็นพิษต่อคน และ EPA ระบุว่าปลอดภัยกับแหล่งน้ำ
• ใช้ได้ในกระถางต้นไม้ ยางรถ และอ่างน้ำนก
• ยังไม่มีรายงานการดื้อ Bti ในยุง
• ผลิตภัณฑ์ Bti สำหรับบ้านไม่ต้องมีข้อควรระวังพิเศษเมื่อใช้ตามฉลาก

Bti มีขายในรูปเม็ดหรือแผ่นวงกลมลอยน้ำ ข้อดีเหนือทรายทีมีฟอสคือเหมาะกับบ่อบัวและอ่างน้ำนกที่มีสัตว์อื่นใช้น้ำ ข้อจำกัดคือฤทธิ์อยู่ไม่นานเท่า ต้องเติมตามรอบบนฉลาก

ก่อนไปต่างจังหวัดหลายวัน

บ้านที่ทิ้งไว้ช่วงหยุดยาวคือบ้านที่ลูกน้ำได้เวลาโตเต็มที่ เพราะไม่มีใครเทน้ำหรือตักน้ำในโอ่ง เช็กลิสต์ก่อนออกจากบ้านใช้เวลาราว 20 นาที

• เทน้ำในแจกันทั้งหมด ขัดแล้วคว่ำไว้ ดอกไม้สดถ้าเหี่ยวระหว่างเราไม่อยู่ก็ไม่มีใครเสียดาย
• ต้นไม้น้ำที่ต้องอยู่ในน้ำ ย้ายไปในภาชนะที่ปิดปากด้วยผ้าตาข่ายหรือใส่ Bti ตามฉลาก
• จานรองกระถาง เทให้แห้ง หรือเติมทรายหยาบให้เต็ม เพราะระหว่างไม่อยู่อาจมีฝนตก
• โอ่งและถังเก็บน้ำ ปิดฝาให้แน่น ถ้าฝาหลวม ใช้ผ้าคลุมแล้วรัดด้วยยางหรือเชือก
• ของที่วางกลางแจ้ง เช่น ถังน้ำ กะละมัง ของเล่นเด็ก ยกเข้าใต้หลังคาหรือคว่ำไว้
• ถาดรองน้ำทิ้งตู้เย็น ถ้าถอดได้ เทและเช็ดก่อนออก

กลับถึงบ้านแล้ว ให้เดินสำรวจหนึ่งรอบภายในวันแรก ไม่ต้องรอให้ครบรอบ 7 วันตามปกติ

โอ่งน้ำที่ต้องตักใช้ทุกวัน

บ้านที่ยังใช้น้ำในโอ่งอาบหรือล้าง มักกังวลว่าการปิดฝาทำให้ตักน้ำลำบาก ทางที่ใช้กันได้ดีคือฝาไม้หรือฝาพลาสติกแบบมีหูจับที่ยกง่ายด้วยมือเดียว และวางขันไว้บนฝาด้านนอกแทนการลอยไว้ในโอ่ง ขันที่ลอยอยู่ทำให้ฝาปิดไม่สนิท

ทุก 7 วันให้ส่องไฟฉายดูผิวน้ำตอนเช้า ถ้าเห็นลูกน้ำทั้งที่ใส่ทรายครบรอบแล้ว ให้ล้างโอ่ง ขัดผนังด้านใน แล้วใส่ทรายรอบใหม่ตามฉลาก

ตรวจแบบให้คะแนนตัวเอง

ลองเดินสำรวจบ้านแล้วนับภาชนะที่เจอลูกน้ำ จากภาชนะที่มีน้ำทั้งหมด เป็นวิธีง่ายที่ใช้ติดตามว่าเราทำได้ดีขึ้นหรือเปล่า

1. จดรายการภาชนะที่มีน้ำทั้งในและนอกบ้าน
2. ส่องไฟฉายดูทีละใบ บันทึกว่าเจอลูกน้ำหรือไม่
3. คิดสัดส่วน เช่น เจอ 3 ใบจาก 20 ใบ
4. จัดการทุกใบที่เจอทันที ตามตารางด้านบน
5. สัปดาห์ถัดไปทำซ้ำ เป้าหมายคือเลขศูนย์

ภาชนะที่เจอลูกน้ำซ้ำสองสัปดาห์ติด ให้เปลี่ยนวิธีไปเลย เช่น จากเทน้ำเป็นใส่ทรายเต็มจาน หรือจากแจกันน้ำเป็นกระถางดิน

เมื่อลูกน้ำหมดแต่ยุงยังมี

กำจัดลูกน้ำได้ครบแล้วยังโดนยุงกัด แปลว่ายุงมาจากนอกรั้ว หรือเป็นยุงรำคาญจากท่อระบายน้ำ งานต่อไปคือกั้นยุงไม่ให้เข้าบ้านและป้องกันตัว ดูแผน 4 ชั้นในวิธีกำจัดยุงในบ้าน ส่วนยุงที่หลุดเข้ามาในห้อง ไม้ตียุงช่วยได้ตรงจุดและไม่ต้องใช้สารเคมี อ่านไม้ตียุงไฟฟ้าได้ผลไหม

บ้านที่มีกระถางต้นไม้ในร่มเยอะจนจานรองชื้นตลอด อาจมีปัญหาความชื้นในห้องร่วมด้วย ดูวิธีจัดการในลดความชื้นในบ้าน

สรุปงานประจำ 7 วัน

ใช้อะไร	ทำยังไง	ห้ามทำ
แปรงหรือฟองน้ำเก่า	เทน้ำ ขัดผนัง แล้วค่อยเติม	เทน้ำแล้วเติมใหม่โดยไม่ขัด
ฝาปิดโอ่งและถัง	ปิดสนิททุกครั้งหลังตักน้ำ	วางฝาเอียงทิ้งไว้
ทรายทีมีฟอส	ใส่ถุงผ้า ปริมาณตามฉลาก	ใส่เกินฉลาก หรือใช้ยาฆ่าแมลงอื่นแทน
Bti	ใช้ในบ่อ อ่างน้ำนก กระถาง	ใช้แทนการเทน้ำในภาชนะที่เทได้
ปลากินลูกน้ำ	ปล่อยในบ่อถาวร	ปล่อยในโอ่งน้ำใช้ที่ต้องตักบ่อย

ลูกน้ำไม่มีปีก ไม่มีขา และหนีไปไหนไม่ได้ การเดินรอบบ้านทุก 7 วันคือรอบที่เราเป็นฝ่ายได้เปรียบเต็มที่