วิธีกำจัดยุงในบ้าน จัดการ 4 ชั้นตั้งแต่น้ำขังถึงห้องนอน

บ้านที่ตบยุงได้วันละสิบตัวแต่ยุงไม่เคยหมด มักมีโรงงานผลิตยุงอยู่ไม่เกินห้าสิบเมตรจากประตูบ้าน อาจเป็นจานรองกระถาง ยางรถเก่า หรือถังน้ำที่ไม่มีฝา ตราบใดที่โรงงานยังเดินเครื่อง ยุงตัวใหม่ก็จะออกมาทดแทนทุกวัน

เราจึงมองการกำจัดยุงเป็น 4 ชั้นซ้อนกัน ชั้นแรกปิดโรงงาน ชั้นสองกั้นยุงไม่ให้เข้าบ้าน ชั้นสามกันไม่ให้ยุงกัด และชั้นสุดท้ายค่อยฆ่าตัวที่หลุดรอดเข้ามา ทำครบทั้ง 4 ชั้น บ้านจะเงียบเสียงหวี่ได้จริง

ยุงในบ้านเรามีสองกะ

ยุงที่กวนเราไม่ได้มีแค่ชนิดเดียว และเวลาทำงานต่างกัน ซึ่งมีผลกับวิธีป้องกัน

	ยุงลาย	ยุงรำคาญ
ช่วงเวลากัด	กลางวัน โดยเฉพาะเช้าและบ่าย	กลางคืน
แหล่งวางไข่	น้ำใสนิ่งในภาชนะ ถังน้ำ แจกัน จานรองกระถาง ยางรถ	น้ำเน่า น้ำครำ ท่อระบายน้ำ
โรคที่สำคัญ	ไข้เลือดออก ซิกา ชิคุนกุนยา	ส่วนใหญ่สร้างความรำคาญ บางพื้นที่นำโรคอื่นได้
จุดที่ต้องป้องกัน	ห้องนั่งเล่น ห้องทำงาน คนที่นอนกลางวัน	ห้องนอนตอนกลางคืน

องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่าไข้เลือดออกแพร่โดยยุงลาย Aedes aegypti เป็นหลัก และยุงชนิดนี้ออกหากินกลางวัน นี่คือเหตุผลที่ WHO แนะนำให้ใช้มุ้งสำหรับคนที่นอนกลางวันด้วย เด็กเล็กที่นอนกลางวันและผู้สูงอายุที่งีบหลังอาหารเที่ยงจึงเป็นกลุ่มที่ต้องดูแลเป็นพิเศษ

ชั้นที่ 1 ปิดแหล่งเพาะพันธุ์ทุก 7 วัน

กรมควบคุมโรคย้ำให้สำรวจและกำจัดแหล่งเพาะพันธุ์ลูกน้ำยุงลายทุก 7 วัน ครอบคลุมทั้งยางรถเก่า จานรองกระถาง ภาชนะที่ไม่ใช้ และถังขยะไม่มีฝา รอบนี้ตั้งไว้ให้เราไปถึงน้ำขังก่อนที่ลูกน้ำในนั้นจะทันโตเป็นยุงบินออกมา

NPIC ศูนย์ข้อมูลสารกำจัดศัตรูพืชของสหรัฐฯ ให้รายละเอียดที่คนส่วนใหญ่มองข้ามสองข้อ

• น้ำแค่ในฝาขวดหรือจานร่อนพลาสติกก็มากพอให้ยุงวางไข่
• ไข่ยุงเกาะติดผนังภาชนะเหนือผิวน้ำ และทนแห้งได้ เมื่อน้ำกลับมาไข่ก็ฟัก NPIC จึงแนะนำให้ขัดอ่างน้ำนกทุกไม่กี่วัน การเทน้ำทิ้งเฉยๆ ไม่พอ

เดินสำรวจรอบบ้าน 15 นาที

จุด	สิ่งที่ต้องทำ
จานรองกระถางต้นไม้	เทน้ำทิ้ง ขัดขอบ หรือใส่ทรายให้เต็มจาน
แจกันดอกไม้ ขวดเลี้ยงพลูด่าง	เปลี่ยนน้ำและขัดขวดทุก 7 วัน
ถังเก็บน้ำ โอ่ง	ปิดฝาให้สนิท ถ้าปิดไม่ได้ใช้ผ้าหรือมุ้งคลุม
ยางรถเก่า	เก็บเข้าที่ร่ม เจาะรูให้น้ำไหลออกถ้าใช้ไม่ได้แล้ว ตามที่ NPIC แนะนำ
ถาดรองน้ำทิ้งตู้เย็น	เทน้ำและเช็ดทุกสัปดาห์
ถังขยะไม่มีฝา ภาชนะทิ้งไว้กลางแจ้ง	คว่ำ ทิ้ง หรือเก็บใต้หลังคา
รางน้ำฝน	ล้างใบไม้ที่อุดตันให้น้ำไหล
บ่อปลาหรือบ่อบัว	เลี้ยงปลากินลูกน้ำ NPIC แนะนำปลากินยุงสำหรับบ่อถาวร

รายละเอียดวิธีใช้ทรายกำจัดลูกน้ำ แบคทีเรีย Bti และการดูแลโอ่งน้ำที่ปิดฝาไม่ได้ แยกไว้ในวิธีกำจัดลูกน้ำยุงลาย

ชั้นที่ 2 กั้นไม่ให้ยุงเข้าบ้าน

ยุงที่โตจากบ้านข้างๆ ยังบินมาหาเราได้ ชั้นนี้จึงทำงานแม้เราจะเคลียร์น้ำขังในบ้านตัวเองหมดแล้ว

• มุ้งลวดที่หน้าต่างและประตู WHO แนะนำให้ติดมุ้งลวดหน้าต่าง ตรวจรูขาดและขอบที่หลุดทุกเดือน รูขนาดนิ้วก้อยยุงลอดได้สบาย
• ประตูบานเลื่อนที่ปิดไม่สนิท ติดแปรงขอบหรือยางกันช่อง
• ช่องระบายอากาศในห้องน้ำ ติดตะแกรงมุ้งลวด
• ตัดหญ้าและพุ่มไม้รอบบ้านให้เตี้ยและโปร่ง NPIC แนะนำข้อนี้ เพราะยุงตัวเต็มวัยพักตัวในที่ร่มชื้นเวลากลางวัน

ชั้นที่ 3 กันไม่ให้ยุงกัด

ต่อให้กั้นดีแค่ไหน ก็จะมียุงหลุดเข้ามาบ้าง และเราเองก็ต้องออกไปตากผ้าหรือรดน้ำต้นไม้ WHO แนะนำการป้องกันตัวไว้หลายทาง

วิธี	ใช้เมื่อไหร่	ข้อสังเกต
เสื้อแขนยาว กางเกงขายาว	ทำสวน ตากผ้า ช่วงเช้าและเย็น	ผ้าสีอ่อน หนาพอที่ยุงกัดทะลุไม่ได้
ยาทากันยุง DEET พิคาริดิน หรือ IR3535	อยู่นอกบ้าน ไปสวนสาธารณะ	WHO ระบุสามตัวยานี้ไว้ชัด ทาเฉพาะผิวที่โผล่
มุ้งกางนอน	กลางคืน และคนที่นอนกลางวัน	WHO แนะนำมุ้งสำหรับการนอนกลางวันด้วย
ยาจุดกันยุง แผ่นไฟฟ้า น้ำยาไฟฟ้า	นั่งในพื้นที่จำกัด	WHO ระบุไว้เป็นอุปกรณ์เสริม ต้องเปิดระบายอากาศ

การเลือกยากันยุงให้เหมาะกับเด็กเล็ก คนท้อง และคนที่เป็นหอบหืด มีรายละเอียดมากพอจะแยกเรื่อง อ่านต่อได้ในยากันยุงชนิดไหนปลอดภัย

ชั้นที่ 4 ฆ่าตัวที่หลุดเข้ามา

ชั้นนี้คือสิ่งที่คนส่วนใหญ่เริ่มเป็นอย่างแรก ทั้งที่ควรเป็นอย่างสุดท้าย NPIC แนะนำให้ลองผลิตภัณฑ์ที่มีความเป็นพิษต่ำก่อน

เครื่องมือ	จุดแข็ง	ข้อจำกัด
ไม้ตียุงไฟฟ้า	ไม่มีสารเคมี ใช้ได้ทันที	จัดการได้ทีละตัว ต้องเห็นยุง
เครื่องดักยุง	ทำงานเงียบตอนเราไม่อยู่	ผลขึ้นกับรุ่นและตำแหน่งวาง
สเปรย์ฆ่ายุงในห้อง	ฆ่ายุงที่บินอยู่ในห้องได้เร็ว	ต้องออกจากห้องและระบายอากาศ มีผลกับปลาและสัตว์เลี้ยงบางชนิด
ตบด้วยมือ	ฟรี	เหนื่อย และยุงลายบินหลบเก่ง

ไม้ตียุงกับเครื่องดักยุงมีรายละเอียดว่าใช้ตรงไหนถึงคุ้ม ดูได้ในไม้ตียุงไฟฟ้าได้ผลไหม ส่วนสเปรย์ฆ่ายุงในห้องใช้อย่างไรให้ได้ผลและไม่เสี่ยงกับคนในบ้าน แยกไว้ในสเปรย์กันยุงใช้ได้ผลไหม

บ้านแต่ละแบบ ยุงมาจากคนละทาง

แผน 4 ชั้นใช้ได้กับทุกบ้าน แต่น้ำหนักของแต่ละชั้นต่างกันตามลักษณะที่อยู่ ลองดูว่าบ้านเราตรงกับแถวไหน แล้วทุ่มแรงกับชั้นที่ให้ผลมากที่สุดก่อน

ที่อยู่	ยุงมาจากไหนบ่อย	ชั้นที่ควรเน้น	งานเฉพาะ
คอนโดชั้นสูง	ลิฟต์ ทางเดินส่วนกลาง กระถางบนระเบียง	ชั้น 1 และ 2	เทจานรองกระถางบนระเบียง ปิดประตูระเบียงช่วงเย็น ตรวจถาดน้ำทิ้งแอร์
คอนโดชั้นล่างใกล้สระหรือสวน	สวนส่วนกลาง บ่อน้ำตกตกแต่ง	ชั้น 2 และ 3	ติดมุ้งลวด แจ้งนิติบุคคลถ้าเห็นน้ำขังในพื้นที่ส่วนกลาง
ทาวน์โฮม	ลานซักล้างหลังบ้าน ท่อระบายน้ำ ระหว่างตึก	ชั้น 1 และ 2	คว่ำกะละมัง ถังซักผ้า ปิดฝาท่อระบายน้ำพื้น
บ้านเดี่ยวมีสวน	จานรองกระถาง ยางรถ อ่างบัว รางน้ำฝน	ชั้น 1 เต็มที่	เดินสำรวจรอบรั้ว ตัดพุ่มไม้ทึบ ปล่อยปลาในบ่อ
บ้านติดคลองหรือที่รกร้าง	แหล่งน้ำนอกรั้ว	ชั้น 2 และ 3	มุ้งลวดทุกบาน มุ้งกางนอน ยาทาตอนอยู่นอกบ้าน

บ้านติดคลองเป็นกรณีที่ชั้นแรกทำได้จำกัด เพราะแหล่งน้ำไม่ใช่ของเรา ชั้นที่สองและสามจึงต้องแน่นเป็นพิเศษ ส่วนคอนโดชั้นสูงที่คิดว่ายุงบินขึ้นไม่ถึง หลายห้องเจอว่ายุงเกิดจากจานรองกระถางบนระเบียงของตัวเองนั่นแหละ

ความเชื่อที่ทำให้เสียเงินและเสียเวลา

• เปิดไฟสีส้มแล้วยุงไม่มา ยุงหาเราจากลมหายใจ กลิ่นตัว และความร้อนของร่างกาย สีไฟช่วยได้น้อยมาก
• ปลูกตะไคร้หอมรอบบ้านแล้วยุงหาย ต้นตะไคร้ที่ยังไม่ถูกขยี้ปล่อยกลิ่นน้อย ใช้เป็นไม้ประดับได้ แต่ไม่ใช่รั้วกันยุง
• พ่นยาฆ่ายุงทุกเย็นแล้วไม่ต้องเทน้ำขัง ยุงในห้องตาย แต่ลูกน้ำในจานรองกระถางยังเป็นยุงรุ่นใหม่ทุกวัน
• ยุงกัดเฉพาะกลางคืน ยุงลายที่นำไข้เลือดออกกัดกลางวันตามที่ WHO ระบุ คนที่ทำงานที่บ้านและเด็กที่อยู่บ้านช่วงปิดเทอมจึงโดนบ่อย
• เทน้ำในแจกันทิ้งก็พอ ไข่ยุงติดผนังและทนแห้งได้ตามที่ NPIC อธิบาย ต้องขัดด้วย

ข้อสุดท้ายนี้เองที่ทำให้หลายบ้านทำงานครบทุกสัปดาห์แต่ลูกน้ำยังกลับมา เพราะขาดแค่จังหวะขัดผนังภาชนะสิบวินาที

เมื่อยุงกัดแล้วมีไข้

การกำจัดยุงในบ้านคือการลดความเสี่ยง แต่ไม่ได้ทำให้เป็นศูนย์ WHO ระบุอาการเตือนของไข้เลือดออกรุนแรงที่ต้องไปพบแพทย์ทันที

• ปวดท้องรุนแรง
• อาเจียนไม่หยุด
• หายใจเร็ว
• เลือดออกตามไรฟันหรือเลือดกำเดา
• อาเจียนหรืออุจจาระมีเลือดปน
• อ่อนเพลียมาก กระสับกระส่าย

ถ้าในซอยหรือหมู่บ้านมีคนป่วยไข้เลือดออกหลายราย การจัดการเฉพาะบ้านเราไม่พอ ยุงลายบินข้ามรั้วได้ แจ้งเทศบาลหรือ อสม. ในพื้นที่เพื่อสำรวจร่วมกันทั้งชุมชน

ตารางกันยุงประจำสัปดาห์

วัน	งาน	ใช้เวลา
ทุกวัน	เปิดพัดลมจุดที่นั่งนาน ปิดมุ้งลวดและประตูหลังเข้าออก	ไม่กี่วินาที
ทุกวันช่วงเย็น	ไล่ยุงในห้องนอนด้วยไม้ตียุงก่อนปิดประตูนอน	5 นาที
ทุก 7 วัน	เดินสำรวจน้ำขังรอบบ้าน เทน้ำ ขัดภาชนะ เปลี่ยนน้ำแจกัน	15 นาที
ทุก 7 วัน	เทถาดน้ำทิ้งตู้เย็น เช็ดจานรองกระถาง	5 นาที
ทุกเดือน	ตรวจมุ้งลวด รูขาด ขอบหลุด	10 นาที
ต้นฤดูฝน	ล้างรางน้ำ ตัดพุ่มไม้ เคลียร์ของที่วางกลางแจ้ง	1 ถึง 2 ชั่วโมง

ผูกงานเดินสำรวจทุก 7 วันเข้ากับงานบ้านที่ทำทุกสัปดาห์อยู่แล้ว เช่นวันซักผ้าใหญ่หรือวันทิ้งขยะ จะไม่ลืม

ทำชั้นที่ 1 กับ 2 ให้ดี ชั้นที่ 4 จะเหลืองานน้อยจนแทบไม่ต้องซื้อสเปรย์เลย