วางแผนมีบุตร: คำนวณวันไข่ตก ช่วงเวลาเหมาะ และการเตรียมตัวก่อนท้อง

ถ้าอยากมีลูกในอีกครึ่งปีข้างหน้า ให้เริ่มเตรียมตัวตั้งแต่วันนี้ราว 3 เดือนก่อนเลิกคุมกำเนิด แล้วค่อยใช้ความรู้เรื่องวันไข่ตกช่วยจับจังหวะ คู่ที่สุขภาพดีส่วนใหญ่ท้องได้เองภายในหนึ่งปี โดยไม่ต้องจดอุณหภูมิทุกเช้าหรือนัดกันตามแอปทุกเดือน ส่วนที่ทำให้ต่างจริงๆ คือการตรวจสุขภาพก่อนท้อง โฟลิก และการรู้ว่าเมื่อไรควรไปหาหมอ

ไทม์ไลน์สามเดือนก่อนเลิกคุมกำเนิด

ตารางนี้เป็นลำดับที่ใช้ได้กับคู่ส่วนใหญ่ ถ้ามีโรคประจำตัวหรือกินยาประจำ ให้ขยับเรื่องนัดหมอขึ้นมาก่อนเป็นอันดับแรก

ช่วงเวลา	ฝ่ายหญิง	ฝ่ายชาย
3 เดือนก่อน	นัดตรวจสุขภาพก่อนตั้งครรภ์ เริ่มโฟลิกทุกวัน	เลิกบุหรี่ ลดแอลกอฮอล์ ตรวจสุขภาพทั่วไป
2 เดือนก่อน	ฉีดวัคซีนที่ขาด เช่น หัดเยอรมัน ทำฟัน	ปรับน้ำหนัก ออกกำลังกายสม่ำเสมอ
1 เดือนก่อน	เริ่มจดวันแรกของประจำเดือนทุกรอบ	ทบทวนยาและอาหารเสริมที่กินอยู่กับแพทย์
เริ่มพยายาม	หยุดคุมกำเนิด มีเพศสัมพันธ์ทุก 2-3 วัน	เหมือนกัน
ครบ 6-12 เดือน	ประเมินว่าถึงเกณฑ์พบแพทย์หรือยัง	ตรวจน้ำเชื้อพร้อมกัน

เหตุผลที่ต้องเผื่อสามเดือน NHS แนะนำให้เริ่มโฟลิกก่อนตั้งครรภ์ ถ้าวางแผนได้ควรเริ่มราว 3 เดือนก่อน และกินต่อจนครบ 12 สัปดาห์แรกของการตั้งครรภ์ เพราะท่อประสาทของลูกปิดในช่วงที่คุณแม่ส่วนใหญ่ยังไม่รู้ตัวว่าท้อง ขนาดและยี่ห้อที่เหมาะดูได้ที่ กินโฟลิกแอซิดตอนไหน คนที่เป็นเบาหวาน กินยากันชัก หรือเคยมีลูกที่ท่อประสาทผิดปกติ มักต้องใช้ขนาดสูงกว่าปกติตามที่แพทย์สั่ง

นัดหมอก่อนท้อง ตรวจอะไรและถามอะไร

การตรวจก่อนตั้งครรภ์ในไทยทำได้ทั้งที่โรงพยาบาลรัฐ คลินิกสูตินรีเวช และบางแห่งมีแพ็กเกจสำหรับคู่สมรส สิ่งที่มักอยู่ในรายการ

• วัดความดัน ชั่งน้ำหนัก คิดดัชนีมวลกาย
• ตรวจเลือดดูความเข้มข้นของเลือด หมู่เลือด และน้ำตาล
• ตรวจคัดกรองธาลัสซีเมียของทั้งคู่ ซึ่งเป็นการตรวจที่ใช้กันทั่วไปในการฝากครรภ์ของไทย ถ้าทั้งคู่เป็นพาหะชนิดเดียวกัน จะได้คุยกับแพทย์เรื่องความเสี่ยงของลูกก่อนท้อง
• ตรวจภูมิหัดเยอรมันและอีสุกอีใส
• ตรวจคัดกรองโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ เช่น เอชไอวี ซิฟิลิส ตับอักเสบบี
• ตรวจมะเร็งปากมดลูก ถ้าถึงรอบตรวจ

NHS แนะนำให้ฉีดวัคซีน MMR ถ้ายังไม่เคยได้ และให้ตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ถ้ามีโอกาสว่าคู่ใดคู่หนึ่งติดเชื้อ หลังฉีดวัคซีนหัดเยอรมันต้องเว้นช่วงก่อนตั้งครรภ์ ให้ถามระยะที่แน่นอนกับแพทย์ที่ฉีด

เรื่องยา อย่าหยุดเอง

NHS เตือนว่าห้ามหยุดยาที่แพทย์สั่งเองก่อนคุยกับแพทย์ และให้บอกแพทย์ทุกชนิดที่กินอยู่ รวมถึงยาซื้อเอง สมุนไพร และอาหารเสริมของทั้งสองฝ่าย คนที่เป็นโรคลมชัก เบาหวาน หรือโรคประจำตัวอื่น ควรนัดแพทย์ผู้ดูแลโรคนั้นก่อนเริ่มพยายาม เพราะบางครั้งต้องเปลี่ยนยาเป็นตัวที่ปลอดภัยกับการตั้งครรภ์ หรือคุมโรคให้นิ่งก่อน

หาวันไข่ตกจากรอบเดือนของตัวเอง

ความเชื่อที่ทำให้หลายคู่พลาดคือคิดว่าไข่ตกวันที่ 14 เสมอ ข้อมูลของ NHS ระบุว่ารอบเดือนปกติยาวได้ตั้งแต่ 21 ถึง 35 วัน และไข่มักตกราว 10-16 วันก่อนประจำเดือนรอบถัดไป ตัวเลขที่ใช้คำนวณจึงต้องนับย้อนจากวันที่ประจำเดือนรอบหน้าจะมา ไม่ใช่นับไปข้างหน้าจากวันแรกของรอบนี้

วิธีคิดแบบง่าย

1. จดวันแรกที่ประจำเดือนมาอย่างน้อย 3 รอบ หาความยาวรอบเฉลี่ย
2. เอาความยาวรอบลบ 16 และลบ 10 จะได้ช่วงวันที่ไข่น่าจะตก
3. ขยายหน้าต่างไปข้างหน้าอีกราว 5 วันก่อนวันแรกของช่วงนั้น เพราะอสุจิรอได้หลายวัน

ความยาวรอบ	ช่วงที่ไข่น่าจะตก (นับจากวันแรกของประจำเดือน)	ช่วงที่ควรมีเพศสัมพันธ์สม่ำเสมอ
24 วัน	วันที่ 8-14	วันที่ 4-14
28 วัน	วันที่ 12-18	วันที่ 8-18
31 วัน	วันที่ 15-21	วันที่ 11-21
35 วัน	วันที่ 19-25	วันที่ 15-25

ตัวอย่าง คุณแม่ที่รอบยาว 33 วันเป็นประจำ ช่วงไข่ตกคือวันที่ 17-23 ถ้านัดกันตามแอปที่ตั้งค่าเริ่มต้นไว้ที่รอบ 28 วัน จะเน้นวันที่ 12-14 ซึ่งเร็วเกินไปเกือบหนึ่งสัปดาห์ นี่คือเหตุผลที่ต้องกรอกความยาวรอบจริงลงไป

ถ้ารอบของคุณห่างกันมากกว่า 7-9 วันระหว่างรอบสั้นที่สุดกับรอบยาวที่สุด การคำนวณจากปฏิทินจะคลาดเคลื่อนสูง ให้ใช้สัญญาณจากร่างกายในหัวข้อถัดไปช่วย หรือพึ่งความถี่สม่ำเสมอตลอดรอบแทน อาการเฉพาะของวันไข่ตกอ่านเพิ่มที่ สัญญาณไข่ตก

สัญญาณจากร่างกายที่ใช้ยืนยัน

วิธี	บอกอะไร	ข้อดี	ข้อจำกัด
ตกขาวช่วงไข่ตก	ใกล้ไข่ตก ตกขาวจะใส บาง ยืดได้คล้ายไข่ขาวดิบ ตามที่ NHS อธิบาย	ฟรี ดูได้ทุกวัน	ต้องฝึกสังเกต 2-3 รอบ ช่องคลอดอักเสบทำให้อ่านผิดได้
ชุดตรวจ LH จากปัสสาวะ	ฮอร์โมนที่พุ่งขึ้นก่อนไข่ตกไม่นาน	ใช้ง่าย ซื้อได้ที่ร้านขายยา	ผู้ที่มีภาวะถุงน้ำรังไข่หลายใบอาจเห็นผลบวกหลายครั้ง
วัดอุณหภูมิร่างกายตอนตื่น	อุณหภูมิขยับขึ้นเล็กน้อยหลังไข่ตกแล้ว	ช่วยดูแนวโน้มย้อนหลังหลายรอบ	บอกได้หลังไข่ตกไปแล้ว ไม่ช่วยทำนายในรอบนั้น นอนไม่พอหรือไม่สบายก็คลาดเคลื่อน
แอปบันทึกรอบเดือน	คำนวณจากข้อมูลที่กรอก	สะดวก เตือนอัตโนมัติ	แม่นเท่ากับข้อมูลที่ใส่ รอบไม่สม่ำเสมอจะผิดมาก

ชุดตรวจ LH เหมาะกับคนที่รอบค่อนข้างสม่ำเสมอแต่อยากรู้ช่วงให้แคบลง เริ่มตรวจราว 2-3 วันก่อนช่วงไข่ตกที่คำนวณได้ ตรวจเวลาเดิมทุกวัน และไม่ดื่มน้ำปริมาณมากก่อนตรวจเพราะปัสสาวะจะเจือจาง เมื่อขึ้นผลบวกแล้ว วันนั้นและอีก 1-2 วันถัดไปคือช่วงที่ดีที่สุด

ถี่แค่ไหนถึงพอดี

NHS ระบุว่าอสุจิอยู่ในท่อนำไข่ได้นานถึงราว 7 วันหลังมีเพศสัมพันธ์ และคู่ที่อายุไม่เกิน 39 ปีที่มีเพศสัมพันธ์โดยไม่คุมกำเนิดทุก 2-3 วัน มีแนวโน้มตั้งครรภ์ภายในหนึ่งปี หลักนี้ทำให้ไม่ต้องเดาวันไข่ตกให้ตรงวัน ถ้ามีเพศสัมพันธ์สม่ำเสมอตลอดรอบ จะมีอสุจิรออยู่แล้วเมื่อไข่ตก

แนวทางที่ใช้ได้จริงกับคู่ที่ทำงานทั้งคู่

• สัปดาห์ปกติ ทุก 2-3 วัน ไม่ต้องดูปฏิทิน
• ช่วงที่คำนวณว่าใกล้ไข่ตก ถ้าสะดวกจะเพิ่มเป็นวันเว้นวันก็ได้
• ถ้าฝ่ายชายต้องไปต่างจังหวัดช่วงนั้น ให้เน้นวันก่อนเดินทางมากกว่าวันกลับ เพราะอสุจิรอไข่ได้ แต่ไข่รออสุจิได้สั้นกว่ามาก

ส่วนท่าพิเศษ การนอนยกขาหลังมีเพศสัมพันธ์ หรือการกินอาหารบางอย่างให้ท้องง่าย ยังไม่มีหลักฐานที่เชื่อถือได้ว่าช่วย สารหล่อลื่นบางชนิดรบกวนการเคลื่อนที่ของอสุจิได้ ถ้าจำเป็นต้องใช้ ให้เลือกชนิดที่ระบุว่าเหมาะกับคู่ที่พยายามมีบุตร

ฝ่ายชายเตรียมอะไรได้บ้าง

WHO ระบุว่าสาเหตุของภาวะมีบุตรยากมาจากฝ่ายชายได้ เช่น ฮอร์โมนผิดปกติ ท่อนำอสุจิอุดตัน อัณฑะสร้างอสุจิได้น้อย หรืออสุจิรูปร่างและการเคลื่อนที่ผิดปกติ การตรวจจึงควรทำพร้อมกันทั้งคู่ ไม่ใช่ตรวจฝ่ายหญิงจนครบทุกอย่างก่อน

สิ่งที่ฝ่ายชายลงมือได้ทันที

• เลิกบุหรี่ NHS ระบุว่าการสูบบุหรี่ รวมถึงควันบุหรี่มือสอง ลดโอกาสตั้งครรภ์และคุณภาพน้ำเชื้อ
• ลดแอลกอฮอล์ ถ้ายังดื่ม NHS อ้างคำแนะนำไม่เกิน 14 หน่วยต่อสัปดาห์ และกระจายอย่างน้อย 3 วัน
• คุมน้ำหนัก ดัชนีมวลกายตั้งแต่ 30 ขึ้นไปสัมพันธ์กับภาวะเจริญพันธุ์ที่ลดลง
• เลี่ยงความร้อนที่อัณฑะต่อเนื่อง เช่น แช่น้ำร้อนบ่อยหรือวางโน้ตบุ๊กบนตักนานๆ

การสร้างอสุจิแต่ละรอบใช้เวลาราวสามเดือน การเปลี่ยนพฤติกรรมวันนี้จึงเห็นผลกับน้ำเชื้อในราวสามเดือนข้างหน้า ตรงกับกรอบเวลาเตรียมตัวของฝ่ายหญิงพอดี ถ้าเคยผ่าตัดบริเวณขาหนีบ เคยคางทูมลงอัณฑะ หรือรักษามะเร็งมาก่อน อ่านต่อที่ สาเหตุมีบุตรยากในผู้ชาย

ตัวเลขที่ช่วยให้ใจเย็นลง

คู่จำนวนมากเริ่มกังวลตั้งแต่เดือนที่สองหรือสามที่ยังไม่ท้อง ตัวเลขจากหน่วยงานสาธารณสุขช่วยวางความคาดหวังได้ดีกว่ากระทู้ออนไลน์

ข้อมูล	ตัวเลข	ที่มา
คู่ที่ฝ่ายหญิงอายุต่ำกว่า 40 ปี ตั้งครรภ์เองภายใน 1 ปี	มากกว่า 8 ใน 10 คู่ (เมื่อมีเพศสัมพันธ์ทุก 2-3 วัน)	NHS
คู่ที่มีความยากในการตั้งครรภ์	ราว 1 ใน 7 คู่	NHS
คนวัยเจริญพันธุ์ที่จะเจอภาวะมีบุตรยากช่วงใดช่วงหนึ่งของชีวิต	ราว 1 ใน 6 คน	WHO
พยายามมาแล้ว 3 ปีขึ้นไป โอกาสท้องเองในปีถัดไป	1 ใน 4 หรือน้อยกว่า	NHS

อ่านแถวแรกให้ดี ไม่ได้ท้องใน 3-4 เดือนแรกเป็นเรื่องที่พบได้บ่อยในคู่ที่ปกติดี ส่วนแถวสุดท้ายบอกว่าการรอนานเกินไปมีราคา คู่ที่พยายามมาหลายปีควรได้รับการตรวจ ไม่ควรรอต่อโดยหวังว่าเดือนหน้าจะได้

เมื่อไรควรไปพบแพทย์

WHO นิยามภาวะมีบุตรยากว่าคือการไม่ตั้งครรภ์หลังมีเพศสัมพันธ์สม่ำเสมอโดยไม่คุมกำเนิดนาน 12 เดือนขึ้นไป แต่บางกลุ่มไม่ต้องรอครบปี

สถานการณ์	ควรพบแพทย์เมื่อ
อายุต่ำกว่า 36 ปี รอบเดือนปกติ ไม่มีโรคประจำตัว	พยายามครบ 1 ปี
อายุ 36 ปีขึ้นไป	ไม่ต้องรอครบ 1 ปี นัดปรึกษาได้เร็วขึ้น
ประจำเดือนขาดเป็นเดือนๆ หรือรอบยาวกว่า 35 วันเป็นประจำ	พบได้เลย
เคยเป็นเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ หรือรู้ว่าอสุจิน้อย	ก่อนเริ่มพยายาม
เป็นโรคลมชัก เบาหวาน หรือโรคประจำตัวที่ต้องกินยา	ก่อนเริ่มพยายาม
เคยรักษามะเร็ง	ก่อนเริ่มพยายาม

การตรวจรอบแรกมักไม่ยุ่งยาก ได้แก่ ตรวจฮอร์โมน อัลตราซาวด์มดลูกและรังไข่ และตรวจน้ำเชื้อฝ่ายชาย ถ้าต้องใช้เทคโนโลยีช่วย แพทย์จะอธิบายทางเลือกตั้งแต่การกระตุ้นไข่ไปจนถึงการทำเด็กหลอดแก้ว ส่วนคุณแม่ที่อายุเกิน 35 ปี อ่านเรื่องการดูแลครรภ์เพิ่มเติมที่ ตั้งครรภ์หลัง 35 ปี

รับมือกับความเครียดในแต่ละเดือน

ช่วงรอผลแต่ละรอบเป็นช่วงที่หลายคู่บอกว่าเหนื่อยใจที่สุด วิธีที่ช่วยได้คือแยกเรื่องพยายามมีลูกออกจากชีวิตคู่ส่วนอื่น ตกลงกันว่าจะคุยเรื่องผลแค่สัปดาห์ละครั้ง ไม่ตรวจครรภ์ก่อนประจำเดือนขาด เพราะผลลบที่ตรวจเร็วเกินไปทำให้ผิดหวังซ้ำโดยไม่ได้ข้อมูลอะไรเพิ่ม และเลือกฟังข้อมูลจากแพทย์มากกว่าประสบการณ์ของคนอื่นในโซเชียล

ถ้าความเครียดเริ่มกระทบการนอน การกิน หรือความสัมพันธ์ ให้บอกแพทย์ที่ดูแล โรงพยาบาลหลายแห่งมีนักจิตวิทยาหรือพยาบาลให้คำปรึกษาในคลินิกมีบุตรยาก

เดือนที่ประจำเดือนไม่มา ทำอะไรต่อ

ถ้าประจำเดือนเลยกำหนดมาแล้ว ตรวจครรภ์ด้วยปัสสาวะตอนเช้าได้เลย ถ้าผลเป็นลบแต่ประจำเดือนยังไม่มา ให้ตรวจซ้ำในราว 3-7 วัน วิธีอ่านผลและช่วงที่แม่นที่สุดอยู่ที่ ตรวจครรภ์ตอนไหนแม่นที่สุด

เมื่อผลเป็นบวก กินโฟลิกต่อ งดแอลกอฮอล์และบุหรี่ แล้วนัดฝากครรภ์ครั้งแรก พร้อมนับอายุครรภ์จากวันแรกของประจำเดือนครั้งสุดท้ายซึ่งแพทย์จะยืนยันอีกครั้งด้วยอัลตราซาวด์