ผู้ชายมีลูกยาก เกิดจากอะไร อ่านผลตรวจน้ำเชื้อให้เป็น

เมื่อพยายามมีลูกมานานแล้วยังไม่สำเร็จ สายตามักหันไปที่ฝ่ายหญิงก่อน ทั้งที่ข้อมูลของภาควิชาสูติศาสตร์และนรีเวชวิทยา คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ระบุว่าสาเหตุจากฝ่ายชายคิดเป็นราว 30 ถึง 40% ของคู่ที่มีบุตรยาก ใกล้เคียงกับสาเหตุจากอุ้งเชิงกรานของฝ่ายหญิง และในการเก็บข้อมูลของ มช. เอง ผู้ชายที่มาตรวจน้ำเชื้อ 238 คน พบความผิดปกติราว 37%

ตัวเลขนี้มีข้อดีซ่อนอยู่ค่ะ การตรวจน้ำเชื้อเป็นการตรวจที่ง่าย ไม่เจ็บ และใช้เวลาไม่นาน ถ้าคุณพ่อตรวจตั้งแต่ต้น คู่จะรู้ทิศทางเร็วขึ้นหลายเดือน และไม่ต้องให้ฝ่ายหญิงตรวจที่ยุ่งยากกว่าไปก่อนฝ่ายเดียว

ภาวะมีบุตรยากนับเมื่อไร

องค์การอนามัยโลกนิยามภาวะมีบุตรยากว่าคือการไม่ตั้งครรภ์หลังมีเพศสัมพันธ์สม่ำเสมอโดยไม่คุมกำเนิดนาน 12 เดือน และประเมินว่าคนราวหนึ่งในหกทั่วโลกเคยเจอภาวะนี้ในชีวิต WHO ย้ำด้วยว่าสาเหตุมาได้ทั้งจากฝ่ายชาย ฝ่ายหญิง หรือทั้งสองฝ่าย บางคู่ก็หาสาเหตุไม่พบ NHS ระบุว่าราวหนึ่งในสี่คู่ตรวจแล้วไม่พบสาเหตุที่ชัดเจน

ถ้าฝ่ายหญิงอายุเกิน 35 ปี เกณฑ์จะสั้นลงเหลือหกเดือน ในกรณีนี้ฝ่ายชายควรไปตรวจพร้อมกันตั้งแต่นัดแรก ไม่ต้องรอผลตรวจของฝ่ายหญิงก่อน

หกกลุ่มสาเหตุที่พบในผู้ชาย

NHS สรุปสาเหตุหลักของภาวะมีบุตรยากในผู้ชายไว้เป็นกลุ่มๆ ซึ่งช่วยให้เห็นว่าบางสาเหตุแก้ได้ บางสาเหตุต้องใช้เทคโนโลยีช่วย

1. น้ำเชื้อคุณภาพไม่ดี

เป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด ครอบคลุมสามเรื่อง คือจำนวนอสุจิน้อยหรือไม่มีเลย อสุจิเคลื่อนไหวได้ไม่ดีจนว่ายไปถึงไข่ไม่ได้ และอสุจิรูปร่างผิดปกติ หลายกรณีหาสาเหตุไม่ได้ชัด

2. อัณฑะได้รับความเสียหาย

อัณฑะเป็นที่ผลิตและเก็บอสุจิ ความเสียหายมาได้จากการติดเชื้อ มะเร็งอัณฑะ การผ่าตัดบริเวณอัณฑะ ความผิดปกติแต่กำเนิด อัณฑะไม่ลงถุงตั้งแต่เด็ก หรือการบาดเจ็บ WHO เพิ่มกลุ่มหลอดเลือดดำขอดที่ถุงอัณฑะและผลจากเคมีบำบัดไว้ในสาเหตุที่ทำให้อัณฑะทำงานผิดปกติด้วย

3. ทำหมันชาย

การทำหมันตัดท่อนำอสุจิ NHS ระบุว่าการแก้หมันทำได้ แต่โดยทั่วไปมักไม่สำเร็จ คู่ที่ฝ่ายชายเคยทำหมันจึงมักต้องพึ่งการเก็บอสุจิด้วยการผ่าตัดร่วมกับการทำเด็กหลอดแก้ว

4. ปัญหาการหลั่ง

บางคนหลั่งไม่ได้ หรือน้ำเชื้อไหลย้อนกลับเข้ากระเพาะปัสสาวะแทนที่จะออกมาทางองคชาต ภาวะนี้แพทย์ตรวจได้จากปัสสาวะหลังหลั่ง

5. ฮอร์โมนเพศชายต่ำ

ภาวะที่ร่างกายสร้างฮอร์โมนเทสโทสเตอโรนได้น้อยผิดปกติ NHS ยกตัวอย่างสาเหตุ เช่น เนื้องอก การใช้สารเสพติด และกลุ่มอาการไคลน์เฟลเตอร์ซึ่งเป็นความผิดปกติของโครโมโซม

6. ยาและสารเสพติด

กลุ่มนี้สำคัญเพราะหลายรายการแก้ได้ NHS ยกตัวอย่างไว้ดังนี้

ยาหรือสาร	ผลต่อการมีบุตร
ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs ที่ใช้ต่อเนื่องนาน	รบกวนการผลิตอสุจิ
ยาเคมีบำบัด	ทำให้การผลิตอสุจิลดลงหรือหยุดได้ บางครั้งถาวร
ยารักษาโรคจิตบางชนิด (neuroleptics)	กระทบความสามารถในการมีบุตร
สไปโรโนแลคโตน	ลดคุณภาพอสุจิ มักกลับมาราว 2 เดือนหลังหยุดยา
กัญชา โคเคน	ลดคุณภาพน้ำเชื้อ
สเตียรอยด์เสริมกล้ามเนื้อ (anabolic steroids)	WHO ระบุว่าเป็นสาเหตุของความผิดปกติของฮอร์โมน

อ่านผลตรวจน้ำเชื้อทีละบรรทัด

ใบผลตรวจน้ำเชื้อมีตัวเลขหลายบรรทัด ซึ่งดูแล้วงงได้ง่าย คู่มือการตรวจน้ำเชื้อขององค์การอนามัยโลกฉบับที่ 6 (ปี 2021) ใช้ค่าเปอร์เซ็นไทล์ที่ 5 ของผู้ชายที่มีลูกได้ภายในหนึ่งปีเป็นค่าอ้างอิงขั้นต่ำ บทวิเคราะห์คู่มือฉบับนี้ใน PubMed Central สรุปตัวเลขไว้ดังนี้

รายการในใบผล	ความหมาย	ค่าอ้างอิงขั้นต่ำ (WHO ฉบับที่ 6)
Volume	ปริมาตรน้ำเชื้อทั้งหมด	1.4 มล.
Total sperm number	จำนวนอสุจิรวมต่อการหลั่งหนึ่งครั้ง	39 ล้านตัว
Total motility	อสุจิที่ขยับได้ทั้งหมด	42%
Progressive motility	อสุจิที่ว่ายไปข้างหน้า	30%
Vitality	อสุจิที่ยังมีชีวิต	54%
Normal forms	อสุจิรูปร่างปกติ	4%

วิธีเข้าใจตัวเลขเหล่านี้ให้ถูก มีสามข้อ

1. ค่าอ้างอิงเป็นเส้นแบ่งทางสถิติ ผู้ชายที่ค่าต่ำกว่าเกณฑ์บางข้อยังมีลูกเองได้ และค่าที่ผ่านเกณฑ์ก็ไม่รับประกันว่าจะมีลูกได้แน่นอน
2. น้ำเชื้อเปลี่ยนแปลงได้ตามช่วงเวลา การป่วยมีไข้ในช่วงก่อนตรวจหรือการเก็บตัวอย่างไม่ครบก็ทำให้ค่าตกได้ แพทย์จึงมักให้ตรวจซ้ำก่อนสรุป
3. ใบผลของบางห้องแล็บยังใช้ค่าอ้างอิงจากคู่มือฉบับเก่า ตัวเลขเกณฑ์จึงอาจต่างไปจากตารางนี้เล็กน้อย ให้ดูช่องค่าอ้างอิงที่พิมพ์มาในใบผลของตัวเองเป็นหลัก

เตรียมตัวก่อนเก็บตัวอย่าง

ห้องแล็บแต่ละแห่งให้คำแนะนำเรื่องจำนวนวันงดหลั่งก่อนตรวจไว้ต่างกันเล็กน้อย ให้ถามและทำตามที่โรงพยาบาลบอก แจ้งเจ้าหน้าที่ถ้าเก็บตัวอย่างหกหรือได้ไม่ครบ และแจ้งแพทย์ถ้าช่วงสองถึงสามเดือนก่อนตรวจเคยป่วยมีไข้สูง เพราะข้อมูลนี้ช่วยให้แพทย์แปลผลได้ถูกขึ้น

ผลออกมาแบบนี้ แล้วไปทางไหนต่อ

ข้อมูลของ มช. แบ่งแนวทางคร่าวๆ ตามผลน้ำเชื้อ ซึ่งช่วยให้คุณพ่อคุณแม่เห็นภาพก่อนพบแพทย์

ผลน้ำเชื้อ	แนวทางที่แพทย์มักพิจารณา
ต่ำกว่าเกณฑ์เล็กน้อย อสุจิเคลื่อนไหวพอใช้	ฉีดเชื้อเข้าโพรงมดลูก (IUI) เพราะต้องมีอสุจิที่เคลื่อนไหวได้มากพอ
อสุจิน้อยหรืออ่อนแรงมาก	ทำเด็กหลอดแก้วร่วมกับ ICSI ฉีดอสุจิเข้าไข่ทีละตัว
ไม่พบอสุจิในน้ำเชื้อ	ผ่าตัดเก็บอสุจิจากอัณฑะหรือท่อพักอสุจิ แล้วทำ ICSI
เก็บอสุจิไม่ได้เลย	พิจารณาอสุจิบริจาค

ค่าใช้จ่ายของแต่ละทางต่างกันมาก ถ้าแพทย์แนะนำทางเด็กหลอดแก้ว รายละเอียดราคาต่อรอบและค่าเสริม ICSI อยู่ใน เด็กหลอดแก้ว ราคาเท่าไหร่

สิ่งที่คุณพ่อเริ่มได้เองระหว่างรอตรวจ

WHO ระบุพฤติกรรมเสี่ยงที่มีผลต่อการมีบุตร ได้แก่ การสูบบุหรี่ การดื่มแอลกอฮอล์ในปริมาณมาก และภาวะอ้วน สามเรื่องนี้ปรับได้เองโดยไม่ต้องรอใบนัด

• เลิกบุหรี่ รวมถึงบุหรี่ไฟฟ้า ถ้าเลิกเองยากให้ขอความช่วยเหลือจากคลินิกเลิกบุหรี่
• ลดแอลกอฮอล์ลงให้มากที่สุด
• ถ้าน้ำหนักเกิน ค่อยๆ ลดด้วยอาหารและการออกกำลังกายสม่ำเสมอ
• หยุดใช้สเตียรอยด์เสริมกล้ามเนื้อและสารเสพติดทุกชนิด
• จดรายชื่อยาที่ใช้ทั้งหมดไว้ให้แพทย์ดู

เรื่องความร้อนที่ถุงอัณฑะ NHS อธิบายว่าอุณหภูมิของถุงอัณฑะมีผลต่อการผลิตอสุจิ แต่ยังไม่แน่ชัดว่าการเปลี่ยนมาใส่กางเกงในหลวมๆ ช่วยเพิ่มโอกาสมีบุตรได้จริง คุณพ่อจึงไม่ต้องกังวลเรื่องชุดชั้นในจนเกินเหตุ การเลิกบุหรี่และคุมน้ำหนักให้ผลชัดเจนกว่า

เพราะการผลิตอสุจิใช้เวลาหลายสัปดาห์ ผลของการปรับพฤติกรรมจะไม่เห็นในวันสองวัน ใช้ช่วงเวลารอผลตรวจและรอนัดเป็นช่วงเริ่มต้นปรับตัวไปพร้อมกับคุณแม่ ซึ่งแนวทางของฝ่ายหญิงอ่านได้ที่ วิธีเพิ่มโอกาสท้อง

คุยกันอย่างไรไม่ให้ใครรู้สึกผิด

ผลตรวจน้ำเชื้อที่ผิดปกติกระทบใจผู้ชายหลายคนมากกว่าที่แสดงออก บางคนรู้สึกเหมือนความเป็นชายถูกตั้งคำถาม บางคนเงียบและไม่อยากไปตรวจซ้ำ คุณแม่ช่วยได้ด้วยการพูดถึงเรื่องนี้ในฐานะปัญหาของคู่ ไม่ชี้ว่าเป็นความผิดของใคร

ประโยคที่ใช้ได้จริง เช่น "เราตรวจกันทั้งสองคน จะได้รู้ว่าต้องไปทางไหนเร็วขึ้น" แทนที่ "ไปตรวจหน่อยว่าเป็นที่คุณหรือเปล่า" เวลาฟังผลกับแพทย์ ไปด้วยกันทั้งคู่ และจดคำถามไว้ล่วงหน้า เพราะตอนฟังผลมักจำอะไรไม่ได้

อีกเรื่องที่ช่วยได้มากคือการแบ่งหน้าที่กันชัดเจน เช่น คุณพ่อเป็นคนจองคิวตรวจน้ำเชื้อและเก็บใบผลทุกฉบับไว้ในแฟ้มเดียว คุณแม่เป็นคนจดปฏิทินรอบเดือน เมื่อต่างคนต่างมีส่วนร่วม ความรู้สึกว่าภาระตกอยู่กับใครคนเดียวจะลดลง และเวลาพบแพทย์ก็มีข้อมูลครบทั้งสองฝ่าย

ถ้าความเครียดเริ่มกระทบการนอน การทำงาน หรือความสัมพันธ์ บอกแพทย์ได้ค่ะ หลายโรงพยาบาลมีนักจิตวิทยาหรือพยาบาลที่ช่วยดูแลใจคู่ที่กำลังรักษาภาวะมีบุตรยาก

เมื่อไรควรพบแพทย์เร็วกว่ากำหนด

ไม่จำเป็นต้องรอครบหนึ่งปีถ้ามีเรื่องต่อไปนี้

• เคยมีอัณฑะไม่ลงถุงตอนเด็ก หรือเคยผ่าตัดบริเวณขาหนีบหรืออัณฑะ
• เคยเป็นคางทูมที่ลงอัณฑะ หรือเคยติดเชื้อทางเพศสัมพันธ์
• เคยได้รับเคมีบำบัดหรือฉายรังสี
• คลำพบก้อนหรืออัณฑะสองข้างขนาดต่างกันชัดเจน
• มีปัญหาการแข็งตัวหรือการหลั่ง
• ฝ่ายหญิงอายุเกิน 35 ปี

สรุปสั้นๆ สำหรับคุณพ่อ

สาเหตุจากฝ่ายชายพบได้บ่อยพอๆ กับฝ่ายหญิง การตรวจน้ำเชื้อทำง่ายและควรทำตั้งแต่ต้น ผลที่ต่ำกว่าเกณฑ์ยังมีทางรักษาหลายระดับ ตั้งแต่ฉีดเชื้อไปจนถึง ICSI ระหว่างรอ ให้เริ่มเลิกบุหรี่ ลดแอลกอฮอล์ คุมน้ำหนัก และนำรายการยาไปให้แพทย์ดู ถ้าคุณแม่อายุเกิน 35 ปี เรื่องเวลาสำคัญมาก อ่านประกอบได้ที่ ตั้งครรภ์หลังอายุ 35 แล้วไปพบแพทย์ด้วยกันนะคะ