ลูกหัวแบน เกิดจากอะไร จัดท่าแก้ได้ไหม และเมื่อไรต้องพบแพทย์

ศีรษะลูกที่แบนด้านหลังหรือแบนข้างเดียวในช่วงสองสามเดือนแรก ส่วนใหญ่เกิดจากแรงกดซ้ำที่จุดเดิมบนกะโหลกที่ยังนิ่ม ไม่ใช่โรค ไม่ทำให้สมองโตช้า และดีขึ้นได้เมื่อปรับวิธีอุ้ม เล่น และวางลูกตอนตื่น สิ่งที่ไม่ต้องเปลี่ยนคือท่านอน ลูกยังต้องนอนหงายทุกครั้ง เพราะความเสี่ยงจากการนอนคว่ำร้ายแรงกว่าหัวแบนมาก

หัวแบนเกิดได้อย่างไร ทั้งที่ลูกแค่นอน

กะโหลกทารกประกอบด้วยแผ่นกระดูกหลายแผ่นที่ยังไม่เชื่อมกันแน่น นิ่มพอให้ผ่านช่องคลอดได้ และขยายตามสมองที่โตเร็วในปีแรก แรงกดที่จุดเดิมนานๆ ทุกวันจึงทำให้ด้านนั้นแบนลง

AAP อธิบายว่าทารกราว 20% มีรูปศีรษะเปลี่ยนไปตั้งแต่ในครรภ์หรือระหว่างคลอด แต่ส่วนใหญ่เกิดในช่วง 4 ถึง 12 สัปดาห์แรก ช่วงที่ลูกยังนั่งเองไม่ได้และหันศีรษะเองได้ไม่มาก ปัจจัยที่พบบ่อย

• ลูกชอบหันหน้าไปข้างเดียว เช่น หันหาหน้าต่างหรือหันหาแม่ตลอด
• นอนคว่ำเล่นตอนตื่นน้อย
• อยู่ในคาร์ซีท เปลไกว เก้าอี้โยก หรือเป้อุ้มที่กดด้านหลังศีรษะนานหลายชั่วโมงต่อวัน
• เป็นแฝด เพราะในครรภ์มีพื้นที่แคบ
• คลอดก่อนกำหนด กะโหลกนิ่มกว่าและต้องนอนราบนานในโรงพยาบาล
• คลอดยากหรือใช้คีมหรือเครื่องดูดสุญญากาศ
• กล้ามเนื้อคอตึงข้างเดียว (torticollis) AAP ระบุว่าทารกที่มีภาวะนี้ราว 85% มีศีรษะแบนร่วมด้วย

ข้อสุดท้ายสำคัญ เพราะถ้าลูกหันได้ข้างเดียวจากคอตึง การจัดท่าอย่างเดียวจะแก้ได้ช้า ต้องให้นักกายภาพบำบัดเด็กสอนยืดคอ

แบนแบบไหน ดูต่างกันอย่างไร

ลักษณะ	แบนด้านหลัง (brachycephaly)	แบนข้างเดียว (plagiocephaly)
มองจากด้านบน	ศีรษะกว้าง ด้านหลังแบนเรียบทั้งแผ่น	ศีรษะเบี้ยว คล้ายสี่เหลี่ยมด้านขนาน
หู	อยู่ระดับเดียวกัน	หูด้านที่แบนอาจเลื่อนมาด้านหน้า
หน้าผาก	อาจดูยื่นทั้งสองข้าง	ด้านเดียวกับที่แบนอาจยื่น
สาเหตุที่พบบ่อย	นอนหงายนาน นอนคว่ำเล่นน้อย	ชอบหันข้างเดียว คอตึง
สิ่งที่ช่วยได้มากที่สุด	เพิ่มเวลานอนคว่ำเล่นตอนตื่น ลดเวลาในที่นั่ง	สลับข้างทุกอย่าง และตรวจเรื่องคอตึง

ทารกที่อยู่ NICU นานบางคนมีศีรษะยาวแคบด้านข้าง ซึ่ง AAP เรียกว่า NICUcephaly เกิดจากนอนตะแคงบนเบาะในโรงพยาบาล ดูแลด้วยหลักเดียวกัน และติดตามกับแพทย์ที่ดูแลเรื่องคลอดก่อนกำหนด ดูเพิ่มได้ในการดูแลทารกคลอดก่อนกำหนด

เช็กรูปศีรษะลูกที่บ้าน

AAP แนะนำให้ดูหลังอาบน้ำตอนผมยังเปียก เพราะผมแนบศีรษะ เห็นรูปทรงชัด

1. มองจากด้านบน ให้ลูกนอนหงายหรืออุ้มนั่ง แล้วมองลงมาจากเหนือศีรษะ ด้านหลังควรโค้งมนเท่ากัน
2. ดูหูสองข้าง ควรอยู่ตำแหน่งเดียวกัน ไม่มีข้างไหนเลื่อนมาข้างหน้า
3. ดูหน้าผากและแก้ม ควรสมดุลกันซ้ายขวา
4. สังเกตท่าทาง ลูกหันหน้าได้สุดทั้งสองข้างพอๆ กันไหม หรือศีรษะเอียงข้างเดียวตลอด
5. ถ่ายรูปจากด้านบนทุก 2 ถึง 4 สัปดาห์ ในมุมเดิม เอาไปเทียบกันจะเห็นการเปลี่ยนแปลงชัดกว่าดูด้วยตาทุกวัน

ห้ามแก้ด้วยการให้นอนคว่ำหรือใช้หมอนหลุม

คนรุ่นก่อนบางบ้านให้ลูกนอนคว่ำเพื่อให้หัวทุย หรือใช้หมอนหลุมรองศีรษะ ทั้งสองอย่างไม่ควรทำ

• NHS ระบุว่าไม่ควรเปลี่ยนท่านอนเพื่อแก้หัวแบน ทารกต้องนอนหงายเสมอเพื่อลดความเสี่ยงการเสียชีวิตกะทันหันในทารก (SIDS)
• AAP เตือนไม่ให้ใช้หมอนจัดทรงศีรษะ เพราะเสี่ยงขาดอากาศหายใจ และอ้างถึงองค์การอาหารและยาสหรัฐ (FDA) ว่าไม่มีหลักฐานว่าได้ผล
• แนวทางการนอนปลอดภัยของ AAP คือ นอนหงาย บนพื้นแข็งเรียบ ไม่มีหมอน ผ้าห่ม หรือของนุ่มในที่นอน

ที่ทำได้ในเวลานอนคือการสลับทิศ คืนนี้วางศีรษะลูกไว้ปลายเตียงด้านหนึ่ง พรุ่งนี้สลับไปอีกด้าน ลูกจะหันหน้าหาประตูหรือแสงที่อยู่คนละฝั่ง แรงกดจึงกระจายไปทั้งสองข้าง AAP แนะนำวิธีนี้ไว้ด้วย

ท่าเล่นและท่าอุ้มที่ช่วยได้ตอนลูกตื่น

นอนคว่ำเล่น (tummy time)

นี่คือเครื่องมือหลัก ลูกได้ยกศีรษะ ฝึกคอ และหลังศีรษะได้พักจากแรงกด AAP แนะนำให้เริ่มจากช่วงสั้นๆ แล้วค่อยเพิ่มจนรวมได้ราวหนึ่งชั่วโมงต่อวัน และต้องอยู่ใต้สายตาผู้ใหญ่ตลอด

อายุ	วิธีเริ่ม	เป้าหมายโดยประมาณ
แรกเกิดถึง 1 เดือน	นอนคว่ำบนอกพ่อแม่ที่เอนหลัง ครั้งละ 1 ถึง 3 นาที	หลายรอบต่อวัน
1 ถึง 2 เดือน	บนเสื่อหรือผ้าบนพื้น มีหน้าเราอยู่ระดับสายตาลูก	ครั้งละ 3 ถึง 5 นาที หลายรอบ
3 ถึง 4 เดือน	วางของเล่นด้านหน้าและด้านข้างให้หันตาม	รวมได้ใกล้ 1 ชั่วโมงต่อวัน
5 เดือนขึ้นไป	ลูกเริ่มพลิกและคืบ ใช้เวลาบนพื้นมากขึ้น	เวลาบนพื้นแทนเวลาในที่นั่ง

ลูกร้องเมื่อนอนคว่ำเป็นเรื่องปกติในช่วงแรก ลองทำหลังเปลี่ยนผ้าอ้อมทุกครั้งแทนการทำครั้งยาวๆ หรือม้วนผ้าเล็กๆ รองใต้อกให้ยกตัวง่ายขึ้นขณะที่เรานั่งอยู่ข้างๆ ดูวิธีชวนลูกเล่นเพิ่มในเล่นกับลูกวัยทารก และพัฒนาการคอในลูกคอแข็งกี่เดือน

สลับข้างในทุกกิจวัตร

• ป้อนนมสลับแขน มื้อนี้อุ้มแขนซ้าย มื้อหน้าแขนขวา ลูกที่กินนมแม่สลับเต้าอยู่แล้วได้ข้อนี้ไปโดยปริยาย ลูกที่กินนมขวดมักถูกอุ้มแขนถนัดของคนป้อนตลอด
• อุ้มพาดบ่าสลับข้าง
• วางโมบายและของเล่นฝั่งที่ลูกไม่ค่อยหัน
• ตอนพูดคุย ให้เดินไปพูดฝั่งที่ลูกหันน้อย

ลดเวลาในที่นั่ง

คาร์ซีท เปลไกว เก้าอี้โยก และรถเข็นที่เอนหลัง ล้วนกดหลังศีรษะ ใช้ตามความจำเป็น เช่น คาร์ซีทใช้ในรถเสมอ แต่เมื่อถึงบ้านแล้วให้ย้ายลูกออกมา แม้ลูกจะหลับอยู่ ให้ย้ายไปนอนหงายบนที่นอนเรียบ

ตัวอย่างหนึ่งวันของลูกวัย 2 เดือนที่หัวแบนขวา

สมมติลูกวัย 2 เดือนชอบหันขวาเสมอ เพราะเตียงพ่อแม่อยู่ฝั่งขวาของเปล และหลังศีรษะด้านขวาเริ่มแบน วันหนึ่งของบ้านนี้หลังปรับแล้วอาจหน้าตาแบบนี้

ช่วงเวลา	สิ่งที่ทำ	สิ่งที่เปลี่ยนจากเดิม
ตื่นเช้า	เปลี่ยนผ้าอ้อม แล้วนอนคว่ำบนอกพ่อ 3 นาที	เดิมอุ้มไปป้อนนมทันที
มื้อนม	ป้อนด้วยแขนขวาของผู้ป้อน ลูกต้องหันซ้ายมองหน้าคนป้อน	เดิมใช้แขนซ้ายทุกมื้อ
ช่วงตื่นสาย	นอนคว่ำบนเสื่อ 3 ถึง 5 นาที วางกระจกเด็กไว้ฝั่งซ้าย	เดิมนอนในเปลไกว
ออกไปข้างนอก	ใช้เป้อุ้มหน้าแทนการวางในคาร์ซีทที่ถอดจากรถ	เดิมยกคาร์ซีทพร้อมลูกเข้าห้าง
งีบกลางวัน	นอนหงายในเปล หันศีรษะไปทางปลายเตียงอีกด้าน	เดิมวางทิศเดียวทุกครั้ง
ค่ำ	อาบน้ำ แล้วถ่ายรูปศีรษะจากด้านบนตอนผมเปียก สัปดาห์ละครั้ง	ไม่เคยติดตาม

ไม่มีข้อไหนใช้อุปกรณ์พิเศษ สิ่งที่เปลี่ยนคือฝั่งที่ลูกต้องหันไปมอง และเวลาที่ศีรษะได้พักจากพื้น ถ้าทำแบบนี้ราว 4 ถึง 6 สัปดาห์แล้วรูปที่ถ่ายไว้ยังไม่ต่างเลย หรือลูกยังหันซ้ายไม่สุด ให้นำรูปไปปรึกษาแพทย์

สังเกตคอตึงข้างเดียว

ทารกที่คอตึงมักเอียงศีรษะไปข้างหนึ่งและหันหน้าไปอีกข้าง เช่น หูขวาเอียงลงหาไหล่ขวา แต่คางหันไปทางซ้าย บางคนคลำเจอก้อนนุ่มที่กล้ามเนื้อด้านข้างคอในช่วงสัปดาห์แรก ลองสังเกตตอนลูกนอนหงายตามองของเล่นที่เราเลื่อนช้าๆ จากซ้ายไปขวา ถ้าหันตามไปข้างหนึ่งได้สุดแต่อีกข้างหยุดครึ่งทาง ให้แจ้งแพทย์

ท่ายืดคอควรเรียนจากแพทย์หรือนักกายภาพก่อนทำเอง เพราะต้องจับให้ถูกจุดและใช้แรงเบาพอดี การดึงศีรษะลูกแรงๆ ตามคลิปที่เห็นในโซเชียลเสี่ยงบาดเจ็บ ส่วนที่ทำได้เองโดยไม่เสี่ยงคือการชวนให้ลูกหันไปฝั่งที่หันน้อยด้วยเสียงและของเล่น

เมื่อไรต้องพบแพทย์

NHS แนะนำให้พบแพทย์เมื่อพ่อแม่กังวลเรื่องรูปทรงหรือขนาดศีรษะ หรือเมื่อศีรษะเอียงข้างเดียวตลอด หรือลูกหันศีรษะลำบาก แพทย์จะแยกหัวแบนจากท่าทางออกจากภาวะกะโหลกเชื่อมเร็ว (craniosynostosis) ซึ่งพบน้อยกว่าแต่ต้องผ่าตัด

หมวกปรับรูปศีรษะ จำเป็นไหม

ทางเลือกที่แพทย์ใช้เรียงจากน้อยไปมาก

1. จัดท่าและเพิ่มเวลานอนคว่ำเล่น ใช้กับเกือบทุกราย
2. กายภาพบำบัด เมื่อมีคอตึงหรือพัฒนาการกล้ามเนื้อช้า นักกายภาพสอนท่ายืดให้ทำที่บ้าน รายที่เป็นมากอาจต้องไปทุกสัปดาห์
3. หมวกปรับรูปศีรษะ AAP ระบุว่าพิจารณาเมื่อแบนระดับปานกลางถึงมากและไม่ดีขึ้นเมื่ออายุ 5 ถึง 6 เดือน ผู้เชี่ยวชาญจะสั่งทำให้พอดีศีรษะ
4. ผ่าตัด พิจารณาเฉพาะเมื่อทางอื่นไม่ได้ผล หลังปรึกษาศัลยแพทย์ระบบประสาทหรือศัลยแพทย์ตกแต่งเด็ก และหัวแบนจากท่าทางส่วนใหญ่ไม่ต้องผ่าตัด

แหล่งข้อมูลสองแห่งมองหมวกต่างกันเล็กน้อย NHS ไม่จ่ายหมวกให้ผู้ป่วย เพราะเห็นว่าหลักฐานยังไม่พอว่าได้ผล ส่วน AAP ยังจัดเป็นทางเลือกสำหรับรายที่เป็นมาก ถ้าแพทย์เสนอหมวก ให้ถามว่าลูกอยู่ในระดับไหน ถ้าไม่ใส่จะคาดว่าดีขึ้นแค่ไหน ต้องใส่วันละกี่ชั่วโมงและนานกี่เดือน และค่าใช้จ่ายรวมเท่าไร

ช่วงเวลาที่ดีขึ้นได้เอง

NHS ระบุว่าส่วนใหญ่ไม่ต้องรักษา และมักดีขึ้นเมื่อลูกอายุราว 1 ถึง 2 ปี เพราะศีรษะโตขึ้นและลูกใช้เวลานอนหงายน้อยลง AAP ให้ภาพเดียวกันว่าราว 6 เดือน ลูกเริ่มนั่ง พลิก และหันศีรษะเองได้มากขึ้น แรงกดที่จุดเดิมจึงลดลงเอง ดูพัฒนาการพลิกตัวได้ในลูกพลิกคว่ำกี่เดือน

ถ้าวันนี้เพิ่งเห็นว่าลูกหัวแบน ให้เริ่มสามอย่างพร้อมกัน เพิ่มรอบนอนคว่ำเล่นหลังเปลี่ยนผ้าอ้อม สลับแขนป้อนนมและสลับทิศหัวนอน และถ่ายรูปด้านบนศีรษะเก็บไว้ จากนั้นแจ้งพยาบาลหรือกุมารแพทย์ในนัดตรวจพัฒนาการครั้งถัดไป ถ้ามีสัญญาณในกล่องเตือนข้างบน ไม่ต้องรอนัด