ปฐมพยาบาลเบื้องต้นเด็กทารก สำลัก น้ำร้อนลวก และหัวกระแทก

เหตุฉุกเฉินกับทารกเกิดภายในไม่กี่วินาที และคนที่อยู่ตรงนั้นมักเป็นพ่อแม่ ยาย หรือพี่เลี้ยง ไม่ใช่หมอ ความรู้ปฐมพยาบาลไม่ได้แทนการรักษา แต่ช่วยให้ทำสิ่งที่ถูกในช่วงสองสามนาทีแรก และไม่ทำสิ่งที่ทำให้แย่ลง

สามเหตุการณ์ที่พบบ่อยในขวบปีแรกคือ สำลักนมหรือของชิ้นเล็ก น้ำร้อนลวก และตกจากที่สูงจนหัวกระแทก แต่ละแบบมีขั้นตอนต่างกันชัดเจน

เบอร์ที่ต้องติดไว้ก่อนเกิดเหตุ

สถาบันการแพทย์ฉุกเฉินแห่งชาติ (สพฉ.) ระบุว่าเจ็บป่วยฉุกเฉินให้โทร 1669 เบอร์นี้ควรอยู่ในโทรศัพท์ของทุกคนที่ดูแลลูก รวมถึงติดไว้ที่ตู้เย็นพร้อมข้อมูลเหล่านี้

ข้อมูล	ทำไมต้องเตรียม
ที่อยู่บ้านแบบเต็ม พร้อมจุดสังเกต	คนที่ตกใจมักบอกทางไม่ถูก
ชื่อ อายุ น้ำหนักล่าสุดของลูก	ใช้คำนวณยาและขนาดอุปกรณ์
โรคประจำตัวและยาที่แพ้	แจ้งทีมแพทย์ได้ทันที
โรงพยาบาลที่ใกล้ที่สุดที่มีห้องฉุกเฉินเด็ก	ใช้ตัดสินใจเมื่อพาไปเอง
เบอร์พ่อแม่ทั้งสองคน	สำหรับพี่เลี้ยงหรือญาติ

ถ้ามีผู้ใหญ่สองคน คนหนึ่งช่วยลูก อีกคนโทร ถ้าอยู่คนเดียว ให้เปิดลำโพงโทรศัพท์วางไว้ข้างตัวแล้วช่วยลูกไปพร้อมกัน

ลูกสำลัก ดูก่อนว่าไอได้ไหม

MedlinePlus ของห้องสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐ ระบุว่าไม่ต้องเริ่มการช่วยสำลัก ถ้าทารกยังไอแรง ร้องเสียงดัง หรือหายใจได้พอ เพราะการไอและการร้องแรงๆ ช่วยดันของออกจากทางเดินหายใจได้ ให้อยู่ข้างๆ คอยดูอย่างใกล้ชิด ไม่ตบหลังหรือล้วงคอ ถ้าอาการเปลี่ยนเป็นไอไม่มีเสียงค่อยเริ่มช่วย

ทารกที่ต้องช่วยทันที ตามสัญญาณที่ HealthyWA ของรัฐบาลออสเตรเลียตะวันตกระบุ คือทารกที่

• ไอไม่มีเสียง หรือพยายามไอแต่ไม่มีอะไรออกมา
• ร้องไม่มีเสียง
• หายใจไม่ได้ หรือหายใจเสียงแหลมสูง
• ริมฝีปากหรือหน้าเริ่มเขียวคล้ำ

ขั้นตอนตาม HealthyWA

1. ให้คนอื่นโทร 1669 ทันที
2. วางลูกคว่ำบนท่อนแขน ให้ศีรษะต่ำกว่าลำตัว ใช้มือประคองคางและขากรรไกร ไม่บีบคอ วางแขนพาดบนต้นขาเพื่อรับน้ำหนัก
3. ใช้สันมืออีกข้างตบระหว่างสะบัก ไม่เกิน 5 ครั้ง ดูทุกครั้งว่าของหลุดออกมาหรือยัง
4. ถ้ายังไม่ออก พลิกลูกหงายบนแขนอีกข้าง ศีรษะยังต่ำ ใช้สองนิ้ววางกลางหน้าอกตรงตำแหน่งเดียวกับการกดหน้าอกในการปั๊มหัวใจ กดลงไม่เกิน 5 ครั้ง ช้ากว่าจังหวะปั๊มหัวใจ
5. ดูในปากทุกรอบ HealthyWA แนะนำให้ใช้นิ้วก้อยเขี่ยของที่หลุดอยู่ในปากออก เฉพาะเมื่อมองเห็น
6. ทำสลับตบหลัง 5 กดหน้าอก 5 ไปจนของออกหรือรถพยาบาลมาถึง
7. ถ้าลูกหมดสติ ไม่ตอบสนอง ให้เริ่มปั๊มหัวใจ (CPR) ตามที่ศูนย์รับแจ้งเหตุแนะนำทางโทรศัพท์

ลดโอกาสสำลักตั้งแต่ต้น

MedlinePlus ให้แนวทางป้องกันที่ทำได้ทุกบ้าน

• หั่นอาหารชิ้นใหญ่ให้เล็กจนเคี้ยวง่าย
• เก็บกระดุม ป๊อปคอร์น เหรียญ องุ่น ถั่ว และของชิ้นเล็กอื่นให้พ้นมือทารก
• ไม่ให้เด็กต่ำกว่า 3 ปีเล่นลูกโป่ง หรือของเล่นที่มีชิ้นส่วนเล็กหลุดได้
• นั่งดูตลอดขณะลูกกิน และไม่ให้คลานหรือเดินไปกินไป
• ของที่ลูกหยิบใส่ปากได้ เช่น เหรียญ ถ่านกระดุม ฝาขวด แม่เหล็ก ให้เก็บสูงพ้นมือ
• ของเล่นของพี่คนโตที่มีชิ้นเล็ก แยกเล่นในห้องที่น้องเข้าไม่ถึง

ดูเรื่องของเล่นที่เหมาะกับวัยได้ในของเล่นเสริมพัฒนาการ

น้ำร้อนลวกและแผลไหม้

ในบ้านที่มีทารก ต้นเหตุส่วนใหญ่คือเครื่องดื่มร้อน กาต้มน้ำ หม้อบนเตา และน้ำอาบที่ร้อนเกิน RCH ของเมลเบิร์นให้หลักไว้ดังนี้

1. ให้ลูกออกห่างจากต้นเหตุ ถอดเสื้อผ้าและเครื่องประดับบริเวณแผลออก ยกเว้นส่วนที่ติดแน่นกับผิว ไม่ดึง
2. เปิดน้ำเย็นธรรมดาไหลผ่านแผลนาน 20 นาที RCH ระบุว่ายังได้ประโยชน์ถ้าทำภายใน 3 ชั่วโมงหลังโดนลวก
3. ระหว่างล้างแผล ให้ส่วนอื่นของลูกอุ่นไว้ ทารกตัวเล็กหนาวเร็ว
4. คลุมแผลหลวมๆ ด้วยแผ่นฟิล์มถนอมอาหารที่สะอาด ไม่พันรอบแขนขา และไม่คลุมที่หน้า
5. พาไปพบแพทย์ตามเกณฑ์ในตาราง

ลักษณะแผล	สิ่งที่ทำ
แผลที่หน้า มือ อวัยวะเพศ หรือข้อพับ	ไปโรงพยาบาล
ไฟฟ้าช็อต หรือแผลลึก สีขาวหรือดำ	ไปโรงพยาบาลหรือโทร 1669
แผลกว้างเกินราว 3 ซม. หรือมีตุ่มพอง	พบแพทย์
แผลแดงเล็ก ไม่มีตุ่มพอง ลูกสบายดี	ล้างน้ำตามขั้นตอน แล้วสังเกตอาการ

สิ่งที่ห้ามใช้ ได้แก่ น้ำแข็ง น้ำเย็นจัด ยาสีฟัน เนย น้ำปลา และครีมทุกชนิด ทั้งหมดนี้ไม่ช่วยดึงความร้อนออกจากผิวเหมือนน้ำไหล และบางอย่างทำให้แผลติดเชื้อ

หัวกระแทก ดูอาการอะไร

เมื่อลูกเริ่มพลิกตัวและคลาน การตกจากเตียง โซฟา หรือที่เปลี่ยนผ้าอ้อมเกิดได้ในจังหวะที่ผู้ใหญ่หันไปหยิบของ NHS แบ่งความรุนแรงไว้ชัดเจน

ต้องเรียกรถพยาบาลทันที (โทร 1669) ถ้า

• ลูกหมดสติ แม้จะฟื้นในเวลาสั้น
• ชัก
• ตกจากที่สูงเกินราว 1 เมตร หรือตกบันไดเกิน 5 ขั้น
• มีน้ำใสหรือเลือดไหลจากหูหรือจมูก
• แขนขาอ่อนแรงข้างใดข้างหนึ่ง
• ทารกอายุต่ำกว่า 1 ปีที่มีรอยช้ำ บวม หรือแผลใหญ่ที่ศีรษะ

ข้อสุดท้ายสำคัญสำหรับพ่อแม่ทารก เพราะหมายความว่าแม้ลูกจะร้องแล้วเงียบ กินนมได้ แต่ถ้าศีรษะบวมหรือช้ำ NHS แนะนำให้แพทย์ประเมินทันที ทารกยังบอกอาการปวดหัวหรือมึนงงไม่ได้

ถ้าไม่มีสัญญาณข้างต้น การดูแลที่บ้านตาม NHS

• ประคบเย็นด้วยถุงน้ำแข็งที่ห่อผ้าขนหนู บริเวณที่บวม
• ให้มีผู้ใหญ่อยู่กับลูกตลอด 24 ชั่วโมงแรก
• ให้ลูกพักเล่นเบาๆ
• ลูกงีบได้ตามปกติ แต่ปลุกได้ง่ายและตอบสนองตามปกติเมื่อตื่น

สัญญาณที่ต้องกลับไปพบแพทย์ระหว่างเฝ้าดู ได้แก่ อาเจียนซ้ำ ซึมผิดปกติหรือปลุกยาก ร้องแบบที่ไม่เคยร้อง ไม่ยอมกินนม หรือพฤติกรรมเปลี่ยนไปจากเดิม

ป้องกันการตก

• เปลี่ยนผ้าอ้อมบนพื้น หรือมือหนึ่งจับลูกไว้ตลอดถ้าใช้โต๊ะเปลี่ยนผ้าอ้อม
• ไม่วางคาร์ซีทหรือเปลโยกที่มีลูกนั่งอยู่บนโต๊ะหรือเคาน์เตอร์
• ติดที่กั้นบันไดทั้งด้านบนและด้านล่าง เมื่อลูกเริ่มคลาน
• ใช้คอกกั้นเด็กเมื่อต้องละสายตาสั้นๆ ดูวิธีเลือกได้ในคอกกั้นเด็ก

กินสารพิษหรือยาผิด

ทารกวัยคลานหยิบทุกอย่างเข้าปาก ยาของผู้ใหญ่ น้ำยาล้างจาน น้ำยาล้างห้องน้ำ และแคปซูลน้ำยาซักผ้า เป็นของที่พบบ่อย ถ้าสงสัยว่าลูกกินอะไรเข้าไป

1. เอาของที่เหลือออกจากปากลูก
2. ไม่พยายามทำให้ลูกอาเจียน และไม่ให้กินอะไรเพิ่มจนกว่าจะได้คำแนะนำจากแพทย์
3. ถ้าลูกหายใจลำบาก ชัก หรือหมดสติ โทร 1669
4. ถ้าลูกยังปกติ โทรปรึกษาศูนย์พิษวิทยาหรือห้องฉุกเฉินของโรงพยาบาลใกล้บ้าน
5. นำภาชนะ ฉลาก หรือแผงยาไปด้วย แพทย์ต้องรู้ว่าเป็นสารอะไรและกินไปประมาณเท่าไร

ซ้อมไว้ก่อน เมื่อเกิดเหตุจริงจะไม่ลืม

ความรู้ที่อ่านครั้งเดียวมักหายไปตอนตกใจ ครอบครัวที่ซ้อมกันไว้จะเริ่มลงมือได้เร็วกว่า ลองใช้ตุ๊กตาขนาดใกล้เคียงทารกซ้อมกันในบ้านเดือนละครั้ง

สิ่งที่ซ้อม	ซ้อมอย่างไร
ท่าวางทารกบนท่อนแขน	วางตุ๊กตาคว่ำ ศีรษะต่ำ มือประคองขากรรไกร แขนพาดต้นขา
ตำแหน่งตบหลัง	หาจุดระหว่างสะบัก ใช้สันมือ นับ 1 ถึง 5
พลิกตัวโดยไม่ทำหลุด	ใช้แขนสองข้างประกบเหมือนแซนด์วิช แล้วพลิกหงาย
การโทรแจ้งเหตุ	ฝึกพูดที่อยู่บ้านแบบเต็มให้จบภายในประโยคเดียว
หากล่องปฐมพยาบาล	ให้ทุกคนในบ้านบอกได้ว่ากล่องอยู่ที่ไหน

ถ้าบ้านมีพี่เลี้ยงหรือปู่ย่าตายายช่วยดูแล ให้ซ้อมด้วยกัน คนที่อยู่กับลูกทั้งวันคือคนที่มีโอกาสเจอเหตุมากที่สุด เรื่องการเตรียมคนดูแลลูก อ่านเพิ่มได้ในจ้างพี่เลี้ยงเด็ก

ตัวอย่างสถานการณ์ คุณแม่ป้อนกล้วยบดให้ลูกวัย 7 เดือน แล้วลูกเงียบไป หน้าแดง ปากอ้าแต่ไม่มีเสียง สิ่งที่ต้องทำตามลำดับคือ ตะโกนเรียกคนในบ้านให้โทร 1669 ยกลูกออกจากเก้าอี้ วางคว่ำบนแขน แล้วเริ่มตบหลัง ถ้าลูกไอแรงหรือร้องเสียงดังขึ้นมาระหว่างนั้น ให้หยุดตบ ปล่อยให้ไอ แล้วโทรปรึกษาแพทย์ ถ้าลูกยังเงียบหลังตบครบ 5 ครั้ง ให้พลิกหงายแล้วกดหน้าอก

กล่องปฐมพยาบาลประจำบ้านที่มีทารก

ของ	ใช้ทำอะไร
ปรอทวัดไข้แบบดิจิทัล	วัดไข้ใต้รักแร้
ยาลดไข้ชนิดน้ำสำหรับเด็ก พร้อมหลอดดูดยา	ใช้ตามขนาดที่แพทย์สั่งตามน้ำหนัก
น้ำเกลือล้างแผล และผ้าก๊อซ	ล้างแผลถลอก
พลาสเตอร์ และเทปติดแผล	แผลเล็ก
แผ่นฟิล์มถนอมอาหาร	คลุมแผลไหม้หลังล้างน้ำ
ถุงเจลเย็น	ประคบหัวโน
กรรไกรปลายมน	ตัดผ้าก๊อซและเทป
กระดาษเบอร์ฉุกเฉินและข้อมูลลูก	ส่งให้คนที่โทร

เก็บกล่องไว้ในที่ที่ผู้ใหญ่ทุกคนรู้ตำแหน่ง แต่สูงพ้นมือเด็ก และเช็กวันหมดอายุของยาทุกครั้งที่พาลูกไปตรวจตามนัด

หลังเหตุการณ์ทุกครั้ง แม้จะเป็นเรื่องเล็กที่จบได้ที่บ้าน ให้จดสั้นๆ ว่าเกิดอะไร เวลาไหน ทำอะไรไปบ้าง และลูกมีอาการอย่างไรหลังจากนั้น บันทึกนี้ช่วยตอนพาลูกไปพบแพทย์ในวันถัดไป และช่วยให้ทั้งบ้านเห็นว่าจุดไหนในบ้านเกิดเหตุซ้ำ เช่น ลูกตกจากโซฟาตัวเดิมสองครั้งในเดือนเดียว ก็ถึงเวลาย้ายที่เล่นลงพื้นหรือจัดเฟอร์นิเจอร์ใหม่ ส่วนเรื่องไข้ซึ่งเป็นเหตุให้พ่อแม่ตกใจบ่อยที่สุด อ่านวิธีวัดและดูแลได้ในลูกเป็นไข้