ก๊อกน้ำมีกี่ประเภท แยกตามจุดติดตั้ง ด้ามจับ และวาล์วข้างใน

ถ้าถามช่างประปาว่าก๊อกน้ำมีกี่ประเภท คำตอบที่ได้ขึ้นกับว่าเขาคิดจากมุมไหน ช่างที่ติดตั้งคิดจากตำแหน่งท่อ คนขายคิดจากรุ่นในแคตตาล็อก ส่วนคนซ่อมคิดจากวาล์วข้างใน สามมุมนี้ไม่ขัดกัน แต่ถ้าแยกไม่ออก เวลาไปร้านจะงงว่าก๊อกที่หน้าตาคล้ายกันทำไมราคาต่างกันห้าเท่า

ผมแบ่งก๊อกออกเป็นห้าแกน แต่ละแกนตอบคำถามคนละข้อ ใช้ไล่ทีละแกนแล้วจะเหลือรุ่นที่เหมาะไม่กี่ตัว

แกนที่หนึ่ง ใช้กับอะไร

มาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมของไทยแยกก๊อกตามจุดใช้งานไว้คนละฉบับ เพราะแต่ละจุดรับงานต่างกัน

จุดใช้งาน	มาตรฐานที่เกี่ยวข้อง	งานที่ต้องรับ
อ่างล้างจาน (ครัว)	มอก. 1277-2555	เปิดปิดบ่อย เติมหม้อ ล้างของใหญ่
อ่างล้างหน้า ล้างมือ	มอก. 1278-2555	ใช้ทีละไม่นาน เน้นประหยัดน้ำ
ก๊อกปิดอัตโนมัติสำหรับอ่างล้างหน้า	มอก. 1377-2555	กดเปิดแล้วปิดเองตามเวลา ไม่ค้างเปิด
ด้านการประหยัดน้ำของก๊อกสุขภัณฑ์	มอก. 2067-2552	คุมอัตราไหลของก๊อกสำหรับเครื่องสุขภัณฑ์
ก๊อกสนามและก๊อกสายฉีด	ตามสเปกผู้ผลิต	ทนแดดฝน สวมสายยางได้
ก๊อกฝักบัวและวาล์วผสม	ตามสเปกผู้ผลิต	ผสมน้ำร้อนน้ำเย็น คุมอุณหภูมิ

ความต่างที่เห็นชัดที่สุดคือคอก๊อก ก๊อกอ่างล้างจานมีคอสูงและยื่นยาวกว่า เพราะต้องให้หม้อลอดได้ รายละเอียดการเลือกก๊อกครัวอยู่ในก๊อกน้ำอ่างล้างจาน ส่วนก๊อกอ่างล้างหน้าคอสั้นกว่า และต้องเข้าคู่กับแบบอ่าง ซึ่งอธิบายไว้ในอ่างล้างหน้าแบบไหนดี

แกนที่สอง ติดตั้งตรงไหน

หลักเกณฑ์ มอก. 1277-2555 แบ่งก๊อกตามแบบการติดตั้งเป็นแนวนอนและแนวตั้ง และแยกประเภทเป็นติดผนังแบบอยู่นอกผนัง ฝังในผนัง และติดบนเคาน์เตอร์หรือบนอ่าง ภาษาช่างเรียกง่ายๆ ว่าก๊อกติดผนัง ก๊อกฝังผนัง และก๊อกบนเคาน์เตอร์

ตำแหน่ง	ท่อที่ต้องเตรียม	เปลี่ยนรุ่นทีหลัง
บนเคาน์เตอร์หรือบนอ่าง	ท่อน้ำดีโผล่ใต้อ่าง ต่อด้วยสายน้ำดี	ง่าย ใช้รูเจาะเดิมได้ถ้าขนาดตรง
ติดผนัง ตัวก๊อกอยู่นอกผนัง	ปลายท่อเกลียวโผล่จากผนังตรงตำแหน่ง	ง่าย ถ้าขนาดเกลียวตรง
ฝังในผนัง	ตัววาล์วฝังในผนังก่อนฉาบ เหลือแค่ด้ามและปากก๊อกข้างนอก	ยาก ต้องใช้ฝาครอบและด้ามที่เข้ากับวาล์วเดิม

ก๊อกฝังผนังสวยที่สุดเพราะผนังเรียบ แต่ผมแนะนำเฉพาะบ้านที่เจ้าของวางแผนอยู่ยาวและซื้อยี่ห้อที่มีอะไหล่ในไทยแน่นอน วันที่วาล์วข้างในเสีย ถ้าหาตัวที่เข้ากันไม่ได้ ต้องสกัดกระเบื้องออก

แกนที่สาม น้ำเย็นอย่างเดียว หรือผสมน้ำร้อน

หลักเกณฑ์ มอก. 1277-2555 แบ่งรูปแบบก๊อกเป็นสามแบบ

1. ก๊อกเดี่ยว จ่ายน้ำสายเดียว ส่วนใหญ่คือน้ำเย็น
2. ก๊อกเดี่ยวผสม ตัวเดียว ด้ามเดียว ผสมน้ำร้อนกับน้ำเย็นในตัว
3. ก๊อกคู่ผสม มีด้ามเปิดน้ำร้อนกับน้ำเย็นแยกกัน แล้วออกปากเดียว

ก๊อกเดี่ยวผสมเป็นแบบที่ใช้มากที่สุดในห้องน้ำที่มีน้ำร้อน เพราะปรับอุณหภูมิกับความแรงได้ด้วยมือเดียว ส่วนก๊อกคู่ผสมมีเสน่ห์แบบคลาสสิก แต่ต้องหมุนสองด้ามเพื่อหาอุณหภูมิที่พอดี

ข้อที่ต้องรู้คือบ้านส่วนใหญ่ในไทยไม่มีท่อน้ำร้อนมาที่อ่างล้างหน้า น้ำร้อนมักมีแค่ที่ฝักบัวผ่านเครื่องทำน้ำอุ่น ถ้าซื้อก๊อกผสมมาติดอ่างที่มีน้ำเย็นสายเดียว ถ้าต่อน้ำเย็นเข้าทั้งสองขา จะได้ก๊อกที่แพงขึ้นโดยใช้งานไม่ต่างจากก๊อกเดี่ยว ส่วนบ้านที่จะเพิ่มน้ำร้อนต้องคิดเรื่องตำแหน่งเครื่องทำน้ำร้อนด้วย ข้อมูลอยู่ในเปลี่ยนเครื่องทำน้ำอุ่น

แกนที่สี่ เปิดปิดด้วยท่าไหน

หลักเกณฑ์ มอก. 2067-2552 เรื่องการประหยัดน้ำ ระบุลักษณะการเปิดปิดวาล์วของก๊อกไว้หลายแบบ ผมจัดกลุ่มใหม่ให้เห็นว่าเหมาะกับใคร

วิธีเปิดปิด	ตัวอย่าง	เหมาะกับ	ข้อเสีย
หมุน 360 หรือ 720 องศา	ก๊อกด้ามหมุนแบบเก่า ก๊อกสนาม	ใช้งานทั่วไป งบจำกัด	ต้องบิดหลายรอบ แรงมือน้อยใช้ยาก
หันซ้ายขวา 90 หรือ 180 องศา	ก๊อกด้ามปัดแบบเซรามิก	ห้องน้ำและครัวทั่วไป	ปิดไม่สนิทถ้าวาล์วสึก
โยกขึ้นลง	ก๊อกก้านโยกน้ำเย็นเดี่ยว	ผู้สูงอายุ เด็ก ใช้หลังมือดันได้	ก้านถูกกระแทกบ่อย
โยกขึ้นลงและหันซ้ายขวา	ก๊อกเดี่ยวผสมก้านโยก	ห้องที่มีน้ำร้อน	ต้องระวังเด็กเปิดน้ำร้อนสุด
กดเปิด ปิดเองตามเวลา	ก๊อกปิดอัตโนมัติตาม มอก. 1377-2555	ห้องน้ำแขก ห้องน้ำร้าน	น้ำไหลเป็นช่วง ล้างหน้าไม่ถนัด
เซ็นเซอร์	ก๊อกเซ็นเซอร์อินฟราเรด	ห้องน้ำแขก บ้านที่มีเด็กเล็ก	ต้องมีไฟ อะไหล่เฉพาะยี่ห้อ

ในบ้านที่มีผู้สูงอายุ ผมเปลี่ยนก๊อกด้ามหมุนเป็นก๊อกก้านโยกยาวเป็นงานแรก เพราะใช้แค่หลังมือหรือข้อศอกดันก็เปิดได้ โดยไม่ต้องกำและบิด

แกนที่ห้า วาล์วข้างใน ตัวกำหนดอายุการใช้งาน

ก๊อกที่หน้าตาเหมือนกันมีวาล์วข้างในต่างกันได้ และวาล์วคือสิ่งที่บอกว่าก๊อกจะหยดเมื่อไรและซ่อมยากแค่ไหน

ชนิดวาล์ว	ทำงานยังไง	อายุและการซ่อม
แหวนยางอัด (compression)	หมุนก้านให้แหวนยางกดปิดบ่าวาล์ว	ยางสึกตามการใช้ เปลี่ยนแหวนยางได้ราคาถูก
แผ่นเซรามิก (ceramic disc)	แผ่นเซรามิกสองแผ่นเลื่อนผ่านกัน รูตรงกันน้ำไหล	ทนนาน เสียทีเปลี่ยนทั้งตลับ
ตลับวาล์วก้านโยก (cartridge)	ตลับเดียวคุมทั้งความแรงและอุณหภูมิ	เปลี่ยนตลับได้ ต้องได้ขนาดตรงรุ่น
บอลวาล์ว (ball)	ลูกบอลเจาะรูหมุนเปิดปิด	ทนตะกอน นิยมใช้เป็นก๊อกสนามและวาล์วปิดเปิด

ก๊อกด้ามหมุนที่ต้องบิดหลายรอบและปิดแน่นขึ้นเรื่อยๆ ถึงจะหยุดหยด คือวาล์วแหวนยางที่ยางเริ่มสึก ส่วนก๊อกด้ามปัดหรือก้านโยกที่หยดทั้งที่ปิดสุด มักเป็นแผ่นเซรามิกที่มีตะกอนขูดหรือซีลยางรอบตลับเสื่อม วิธีถอดและเปลี่ยนแต่ละแบบอยู่ในซ่อมก๊อกน้ำรั่ว

ตัวเลขจาก EPA ที่ทำให้ผมไม่ปล่อยก๊อกหยดไว้ ก๊อกที่หยดวินาทีละหยดทิ้งน้ำมากกว่า 3,000 แกลลอนต่อปี หรือราว 11,000 ลิตร และ EPA ประเมินว่าน้ำรั่วจากบ้านเฉลี่ยหนึ่งหลังรวมกันเกิน 9,300 แกลลอนต่อปี

ส่วนประกอบเล็กที่ทำให้ก๊อกรุ่นเดียวกันใช้น้ำไม่เท่ากัน

หลักเกณฑ์ มอก. 2067-2552 ระบุอุปกรณ์ควบคุมอัตราการไหลที่ใช้ในก๊อกไว้หลายแบบ ได้แก่ จุกเจาะรู ตัวเติมอากาศ ปลอกอัด และแหวนยาง ทั้งหมดนี้อยู่ที่ปลายก๊อกหรือในตัวก๊อก ทำหน้าที่จำกัดปริมาณน้ำที่ไหลออกต่อนาที

ตัวที่เจ้าของบ้านเจอบ่อยที่สุดคือตัวเติมอากาศ (aerator) หัวตะแกรงเล็กที่ปลายก๊อก มันผสมอากาศเข้าไปในสายน้ำ ทำให้น้ำนุ่ม กระเซ็นน้อย และใช้น้ำน้อยลงโดยรู้สึกว่าแรงเท่าเดิม ถ้าสายน้ำออกเฉียงหรืออ่อนลง ส่วนใหญ่เพราะตะกอนติดตะแกรงนี้ หมุนออกมาล้างได้

ก๊อกนอกบ้าน สต๊อปวาล์ว และวัสดุตัวก๊อก

ก๊อกที่คนมักลืมนับคือก๊อกนอกบ้าน ทั้งก๊อกสนามสำหรับต่อสายยางรดน้ำต้นไม้ ก๊อกล้างรถ และก๊อกที่ลานซักล้าง ก๊อกกลุ่มนี้โดนแดดและฝนตลอดปี ผมเลือกตัวที่ปลายมีเกลียวหรือหัวต่อสายยางในตัว ด้ามหมุนหรือด้ามปัดที่จับได้แม้มือเปียก และติดสูงจากพื้นพอให้วางถังน้ำใต้ก๊อกได้ ราว 50-60 ซม. ก๊อกสนามที่ติดชิดพื้นเกินไปจะเตะโดนบ่อยและดินโคลนกระเด็นเข้าปลายก๊อก

ก๊อกนอกบ้านที่ต่อสายยางค้างไว้ทั้งวันมีแรงดันค้างในสายตลอด ถ้าบ้านใช้ปั๊มน้ำอัตโนมัติ ปั๊มจะตัดต่อบ่อยขึ้นเมื่อหัวฉีดปลายสายรั่วซึม ผมจึงปิดก๊อกที่ต้นสายทุกครั้งหลังใช้งาน แทนที่จะปิดแค่หัวฉีด

อีกตัวที่ควรรู้จักคือสต๊อปวาล์ว หรือวาล์วเปิดปิดน้ำก่อนเข้าก๊อก มักติดอยู่ใต้อ่างล้างหน้า หลังชักโครก และใต้ซิงค์ครัว หน้าตาเป็นวาล์วเล็กมีด้ามหมุน ตัวนี้ทำให้เปลี่ยนก๊อกหรือสายน้ำดีได้โดยไม่ต้องปิดน้ำทั้งบ้าน บ้านเก่าหลายหลังต่อสายน้ำดีตรงจากท่อในผนังเข้าก๊อกเลย ถ้าจะเปลี่ยนก๊อกอยู่แล้ว ผมให้ช่างใส่สต๊อปวาล์วไปพร้อมกัน ค่าของไม่กี่ร้อยบาทแต่ช่วยได้มากเวลาก๊อกรั่วกลางดึก สต๊อปวาล์วที่ไม่เคยหมุนเลยหลายปีมักฝืดเพราะตะกรัน ลองหมุนปิดเปิดสักครั้งทุกปีจะช่วยให้มันยังใช้การได้ตอนต้องการจริง

วัสดุตัวก๊อกก็แยกประเภทได้อีกทางหนึ่ง ก๊อกทองเหลืองชุบโครเมียมหนักมือ ทนแรงดันและทนการขันเกลียวซ้ำ ก๊อกสแตนเลสไม่ต้องชุบผิว รอยขีดข่วนจึงไม่ลอกเป็นแผ่น ส่วนก๊อกพลาสติก ABS หรือพีวีซีราคาถูกและไม่เป็นสนิม เหมาะกับจุดที่ใช้งานไม่หนัก เช่นก๊อกในห้องเก็บของหรือก๊อกสำรองนอกบ้าน ก๊อกโลหะผสมสังกะสีหล่อขึ้นรูปราคาถูกกว่าทองเหลืองมาก ผิวชุบสวยตอนใหม่แต่เมื่อผิวชุบลอก เนื้อในจะกัดกร่อนเร็ว วิธีแยกง่ายๆ ที่หน้าร้านคือยกชั่งน้ำหนักเทียบกัน และอ่านวัสดุตัวเรือนบนกล่อง

วัสดุตัวก๊อก	จุดเด่น	ข้อควรระวัง	เหมาะกับ
ทองเหลืองชุบโครเมียม	แข็งแรง ทนเกลียว	ราคาสูงกว่า	ห้องน้ำ ครัว ใช้ทุกวัน
สแตนเลส	ไม่ต้องชุบผิว ไม่ลอก	เลือกเกรดดีราคาสูง	ครัว จุดที่โดนความชื้นมาก
พลาสติก ABS หรือพีวีซี	ถูก ไม่เป็นสนิม	เกลียวสึกง่าย กรอบเมื่อโดนแดดนาน	จุดใช้งานเบา ก๊อกสำรอง
โลหะผสมสังกะสี	ราคาประหยัด	ผิวลอกแล้วกัดกร่อนเร็ว	งบจำกัด ใช้งานไม่หนัก

สรุปวิธีเลือก ไล่ทีละแกน

คำถาม	ถ้าคำตอบคือ	ก๊อกที่ควรมอง
ใช้กับอะไร	อ่างล้างจาน	คอสูง ยื่นยาว ตาม มอก. 1277
ใช้กับอะไร	อ่างล้างหน้า	คอสั้นหรือกลาง ตาม มอก. 1278
ท่อออกตรงไหน	ท่อใต้อ่าง	ก๊อกบนเคาน์เตอร์
ท่อออกตรงไหน	ท่อโผล่ผนัง	ก๊อกติดผนัง
มีน้ำร้อนไหม	ไม่มี	ก๊อกเดี่ยว
มีน้ำร้อนไหม	มี	ก๊อกเดี่ยวผสมก้านโยก
ผู้ใช้หลักเป็นใคร	ผู้สูงอายุ	ก้านโยกยาว
อยากให้ซ่อมง่าย	ใช่	วาล์วเซรามิกแบบตลับที่ยี่ห้อมีอะไหล่ในไทย

ก่อนซื้อก๊อก เช็กหน้าร้าน

• มีเครื่องหมาย มอก. ตรงกับชนิดก๊อกที่ซื้อ
• ขนาดเกลียวต่อท่อ ส่วนใหญ่ในบ้านไทยคือ 1/2 นิ้ว ตรงกับท่อที่บ้าน
• ก๊อกบนเคาน์เตอร์ ขนาดรูเจาะและความยาวแกนเกลียวพอกับความหนาท็อปหรืออ่าง
• วาล์วข้างในเป็นแบบไหน และร้านหรือศูนย์ของยี่ห้อมีตลับวาล์วขายแยกหรือไม่
• ปลายก๊อกถอดล้างตัวเติมอากาศได้
• ระยะเวลารับประกันตัวเรือนและวาล์วแยกกันอย่างไร

ถ้าการเปลี่ยนก๊อกต้องย้ายตำแหน่งท่อในผนัง เปลี่ยนจากก๊อกบนเคาน์เตอร์เป็นก๊อกฝังผนัง หรือเพิ่มท่อน้ำร้อน ให้ช่างประปาที่เดินท่อในผนังเป็นคนประเมิน และทดสอบแรงดันท่อก่อนปิดผนังทุกครั้ง