สรุปสั้นๆ
- separation anxiety คือภาวะที่หมาเครียดจัดเมื่ออยู่ห่างจากคนที่ผูกพัน อาการเกิดเฉพาะตอนเจ้าของไม่อยู่หรือกำลังจะออก
- ก่อนสรุป ต้องตัดสาเหตุอื่นออก ได้แก่โรคทางเดินปัสสาวะ ยาบางตัว การฝึกขับถ่ายไม่ครบ การกัดแทะตามวัย และความเบื่อ
- กล้องในบ้านคือเครื่องมือที่ดีที่สุด RSPCA ระบุว่าครึ่งหนึ่งของหมาที่มีปัญหานี้ไม่แสดงอาการชัดตอนเจ้าของอยู่
- ระหว่างแก้ ไม่ควรปล่อยหมาอยู่ลำพังนานเกินที่มันรับได้ เพราะทุกครั้งที่ตื่นตระหนกจะดึงการฝึกถอยหลัง
- การลงโทษทำให้แย่ลง กรณีปานกลางถึงรุนแรงควรมีสัตวแพทย์หรือนักพฤติกรรมสัตว์ร่วมวางแผน
separation anxiety ในหมา คือภาวะที่หมาเครียดหรือตื่นตระหนกเมื่อต้องอยู่ห่างจากคนที่มันผูกพัน อาการเกิดตอนเจ้าของไม่อยู่ หรือตั้งแต่ตอนเจ้าของเริ่มเตรียมตัวจะออกจากบ้าน แล้วออกมาเป็นการหอน ข่วนประตู กัดของ หรือฉี่อึในบ้าน คำไทยที่คนเลี้ยงใช้กันคือ "หมาติดเจ้าของ" หรือ "หมาเหงา" แต่ในทางพฤติกรรม มันคือความทุกข์จริงของหมา ASPCA ระบุว่านี่คือรูปแบบความวิตกกังวลที่พบบ่อยที่สุดในสัตว์เลี้ยง
ปัญหาคือพฤติกรรมเดียวกัน เช่นกัดขาโซฟา มีสาเหตุได้หลายอย่าง ถ้าแก้ผิดเรื่อง เจ้าของจะเหนื่อยเปล่าและหมาก็ไม่ดีขึ้น งานแรกจึงเป็นการแยกให้ออก
อาการที่บอกว่าเป็นความกลัวการแยก
ASPCA และ RSPCA ให้รายการอาการไว้ใกล้เคียงกัน แบ่งได้สองกลุ่ม
อาการที่เห็นง่าย
- ขับถ่ายในบ้านเฉพาะตอนเจ้าของไม่อยู่
- เห่า หอน หรือครางต่อเนื่อง
- กัด ขุด ข่วน โดยเฉพาะบริเวณประตูและหน้าต่าง
- พยายามหนีออกจากบ้านหรือกรงจนบาดเจ็บ ฟันหัก อุ้งเท้าถลอก เล็บฉีก
- ตื่นเต้นมากผิดปกติตอนเจ้าของกลับมา
อาการเงียบที่คนมักพลาด
RSPCA ระบุอาการที่เห็นยากกว่า ได้แก่ ตัวสั่น หอบ น้ำลายไหลมาก เลียอุ้งเท้าหรือกัดหางตัวเอง เดินวนซ้ำ อาเจียน และไม่แตะอาหารที่ทิ้งไว้ให้ ASPCA เพิ่มเรื่องเดินวนเป็นแบบแผนเดิม ๆ และกินอุจจาระตัวเองด้วย
อีกข้อที่ช่วยวินิจฉัยได้มาก คือหมาเริ่มกระวนกระวายตอนเจ้าของหยิบกุญแจ ใส่รองเท้า หรือหยิบกระเป๋า บางตัวเดินมาขวางประตู RSPCA ระบุว่าอาการมักเริ่มในไม่กี่นาทีถึง 30 นาทีหลังเจ้าของออก
แยกให้ออกจากสาเหตุอื่นที่ดูคล้ายกัน
ASPCA ให้รายการสิ่งที่ต้องตัดออกก่อนสรุปว่าเป็น separation anxiety ตารางนี้ช่วยเทียบกับสิ่งที่เจอในบ้าน
| สิ่งที่เห็น | ถ้าเป็น separation anxiety | ถ้าเป็นสาเหตุอื่น |
|---|---|---|
| ฉี่ในบ้าน | เกิดเฉพาะตอนไม่มีคนอยู่ | เกิดตอนมีคนอยู่ด้วย หรือฉี่ทั้งที่นอนหลับ อาจเป็นโรคทางเดินปัสสาวะ นิ่ว เบาหวาน โรคไต |
| ฉี่หยดตอนทักทาย | ไม่เกี่ยว | ฉี่เพราะตื่นเต้นหรือยอมจำนน หางตก หูลู่ หงายท้อง |
| ฉี่ปริมาณน้อยบนผนังหรือขาโต๊ะ | ไม่ใช่ลักษณะเด่น | การฉี่มาร์กอาณาเขต |
| กัดแทะของ | เน้นที่ประตู หน้าต่าง ทางออก | กัดทุกที่แม้เจ้าของอยู่ เป็นการกัดตามวัยของหมาเด็ก |
| ทำลายของแบบสนุกสนาน | ไม่ใช่ลักษณะเด่น | เบื่อ ออกแรงไม่พอ ของเล่นไม่พอ |
| เห่าหรือหอน | เกิดเฉพาะตอนถูกแยก | เห่าตามเสียงหรือคนผ่านหน้าบ้าน ไม่ว่าเจ้าของอยู่หรือไม่ |
ASPCA ยังเตือนเรื่องยาบางกลุ่มที่ทำให้ฉี่บ่อยหรือขับถ่ายในบ้าน ถ้าน้องเพิ่งเริ่มยาใหม่แล้วปัญหาตามมา ให้แจ้งสัตวแพทย์ก่อนจะคิดเรื่องพฤติกรรม
หมาเด็กที่กัดทุกอย่างทั้งวัน เรื่องหมากัดแทะของตรงกว่า ส่วนหมาที่ยังขับถ่ายผิดที่แม้เจ้าของอยู่ ให้กลับไปทวนการฝึกขับถ่ายก่อน
ถ่ายคลิปแบบไหนถึงใช้วินิจฉัยได้
กล้องในบ้านเป็นเครื่องมือที่ RSPCA แนะนำโดยตรง เพราะช่วยจับอาการที่ไม่เห็นตอนเราอยู่ ถ่ายให้ได้ประโยชน์ต้องตั้งแบบนี้
- ตั้งกล้องให้เห็นประตูทางออก และจุดที่น้องอยู่บ่อย ถ้ามีกล้องตัวเดียว ให้เล็งไปที่ประตูก่อน
- เริ่มบันทึกก่อนหยิบกุญแจอย่างน้อย 10 นาที จะได้เห็นปฏิกิริยาต่อสัญญาณก่อนออก
- ออกจากบ้านตามปกติ ไปนาน 20 ถึง 30 นาทีก็พอสำหรับครั้งแรก เพราะอาการส่วนใหญ่เริ่มในช่วงนี้
- จดเวลาที่เห็นอาการแต่ละอย่าง เช่น นาทีที่ 2 นั่งเฝ้าประตู นาทีที่ 6 เริ่มหอน นาทีที่ 15 ข่วนประตู
- ดูว่าน้องแตะของเล่นหรืออาหารที่ทิ้งไว้ไหม หมาที่กังวลมากมักไม่กิน ASPCA ระบุตรงกัน
ถ้าคลิปแสดงว่าน้องนอนหลับหลังเจ้าของออกไปห้านาที แล้วตื่นมากัดหมอนอย่างสนุกในชั่วโมงที่สาม นั่นเอียงไปทางความเบื่อมากกว่า
ทำไมบางตัวเป็น บางตัวไม่เป็น
ASPCA ระบุว่ายังไม่รู้สาเหตุแน่ชัด แต่เห็นแบบแผนบางอย่าง หมาที่รับมาจากศูนย์พักพิงเจอปัญหานี้บ่อยกว่าหมาที่อยู่กับครอบครัวเดียวตั้งแต่เด็ก และเหตุการณ์ที่มักนำมาก่อน ได้แก่
- เปลี่ยนเจ้าของหรือครอบครัว
- ตารางชีวิตเปลี่ยนกะทันหัน เช่นเจ้าของเคยทำงานที่บ้านแล้วกลับไปเข้าออฟฟิศเต็มเวลา
- ย้ายบ้าน
- คนในบ้านหายไป เพราะย้ายออกหรือเสียชีวิต
ข้อสองเจอบ่อยมากในบ้านไทยช่วงหลายปีหลัง หมาที่รับมาตอนเจ้าของอยู่บ้านทุกวัน ไม่เคยถูกทิ้งไว้เกินชั่วโมง พอเจ้าของต้องออกจากบ้านเก้าถึงสิบชั่วโมงทันที หมาก็รับไม่ได้ ถ้ารู้ล่วงหน้าว่าตารางจะเปลี่ยน ให้เริ่มฝึกก่อนหลายสัปดาห์
ASPCA ยังให้เคล็ดป้องกันที่ทำง่าย คือออกจากบ้านจริง ๆ โดยไม่พาหมาไปด้วยอย่างน้อยวันละครั้ง เช่นเดินไปร้านสะดวกซื้อหรือทำสวนหน้าบ้าน ให้การแยกกันเป็นเรื่องธรรมดา
ระดับความรุนแรง กับสิ่งที่ควรทำ
| ระดับ | ลักษณะ | แนวทาง |
|---|---|---|
| เบา | ครางหรือเห่าช่วงแรกแล้วสงบ ยังกินของที่ทิ้งไว้ | ของเล่นยัดอาหารทุกครั้งที่ออก ปรับวิธีออกและกลับให้เรียบ ๆ |
| ปานกลาง | หอนหรือเห่าเกิน 10 ถึง 15 นาที ขับถ่ายในบ้าน ไม่กินขนม | โปรแกรมค่อย ๆ เพิ่มเวลาแยก ปรึกษาสัตวแพทย์ |
| รุนแรง | บาดเจ็บจากการหนี ทำลายประตู ไม่สงบจนเจ้าของกลับ | หยุดปล่อยอยู่ลำพังทันที พบสัตวแพทย์และผู้เชี่ยวชาญพฤติกรรม |
กรณีเบา: ทำให้การอยู่ลำพังมีของดี
ASPCA แนะนำของเล่นยัดอาหารที่ใช้เวลากิน 20 ถึง 30 นาที แช่แข็งไว้ให้กินได้นานขึ้น ให้ตอนเจ้าของออก และเก็บกลับทันทีที่เจ้าของกลับมา เพื่อให้ของชิ้นนี้ผูกกับการอยู่คนเดียวเท่านั้น RSPCA แนะนำให้หักปริมาณขนมเหล่านี้ออกจากอาหารประจำวัน น้องจะได้ไม่อ้วน
วิธีนี้ใช้ไม่ได้กับหมาที่กังวลมาก เพราะมันไม่ยอมกินตอนอยู่คนเดียว ถ้าคลิปแสดงว่าของเล่นยังเต็มอยู่ตอนกลับมา ให้ถือว่าเป็นระดับปานกลางขึ้นไป
กรณีปานกลางถึงรุนแรง: ค่อย ๆ เพิ่มเวลาที่แยกกัน
ASPCA อธิบายโปรแกรมไว้เป็นลำดับ เริ่มจากทำให้สัญญาณก่อนออก เช่นกุญแจและรองเท้า ไม่มีความหมาย โดยหยิบหลายครั้งต่อวันแล้วไม่ออกไปไหน จากนั้นฝึกให้หมาอยู่อีกฝั่งของประตูในบ้าน แล้วค่อยขยับไปประตูทางออก เริ่มที่ 1 ถึง 2 วินาที ไป 5 ถึง 10 วินาที เมื่อถึง 40 นาทีจึงเพิ่มทีละ 5 นาที และเมื่อเกิน 90 นาทีได้ หมาส่วนใหญ่จะรับช่วง 4 ชั่วโมงได้ ASPCA ประเมินว่าทั้งหมดใช้เวลาหลายสัปดาห์ถ้าฝึกหลายรอบในวันหยุดและวันละสองรอบในวันทำงาน
แผนทีละขั้นแบบละเอียด รวมตัวอย่างตารางสี่สัปดาห์ อยู่ในเรื่องฝึกหมาให้อยู่บ้านคนเดียว
สิ่งที่ทำให้แย่ลงโดยไม่รู้ตัว
- ดุหรือลงโทษเมื่อกลับมาเจอของพัง ASPCA ระบุว่าพฤติกรรมเหล่านี้เป็นการตอบสนองต่อความทุกข์ ไม่ใช่การดื้อ การลงโทษทำให้หมากังวลมากขึ้น
- แสดงอาการหงุดหงิดให้เห็น RSPCA แนะนำให้พาน้องออกไปข้างนอกก่อน แล้วค่อยเก็บกวาด
- ปล่อยให้ร้องจนเงียบไปเอง RSPCA เตือนว่าวิธีนี้ทำร้ายหมาที่กลัวจริง
- ลาไปนาน ๆ ดราม่า ๆ หรือทักทายตื่นเต้นตอนกลับ ASPCA แนะนำให้ลาสั้น ๆ แล้วออกไปเลย และตอนกลับให้ทักทายเบา ๆ รอน้องสงบก่อนค่อยเล่นด้วย
- ใช้ปลอกคอช็อตหรือสเปรย์กันเห่า วิธีนี้กดเสียงแต่เพิ่มความกลัว
ออกแรงให้พอ และจัดวันให้ลงตัวกับหมา
ASPCA แนะนำให้ออกกำลังแบบใช้แรงอย่างน้อย 30 นาทีต่อวัน ดีที่สุดคือช่วงก่อนออกจากบ้าน ร่วมกับของเล่นฝึกสมอง ขนมซ่อนตามบ้าน และฝึกคำสั่งด้วยรางวัล RSPCA เพิ่มว่าให้พาเดินขับถ่ายก่อนออก ให้อาหารมื้อเล็กหรือของเล่นยัดอาหารเพื่อไม่ให้หิว และลดสิ่งรบกวนด้วยการปิดม่านหรือเปิดวิทยุ
RSPCA ให้ตัวเลขว่าไม่ควรปล่อยหมาโตไว้ลำพังเกิน 4 ชั่วโมง ลูกหมาต้องสั้นกว่านั้นมาก คนทำงานเต็มเวลาจึงต้องมีคนแวะมาพาเดินกลางวันหรือมีที่ฝากเลี้ยง ถ้าอยู่คอนโดและเพื่อนบ้านได้ยินเสียงหอน เรื่องเลี้ยงหมาในคอนโดมีวิธีจัดห้องและคุยกับนิติบุคคล
เมื่อไรต้องมีผู้เชี่ยวชาญ และยาช่วยได้แค่ไหน
ASPCA แนะนำว่ากรณีปานกลางถึงรุนแรงควรทำโปรแกรมภายใต้การดูแลของสัตวแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านพฤติกรรม หรือนักพฤติกรรมสัตว์ที่มีประสบการณ์รักษาความกลัว ในไทย เริ่มจากสัตวแพทย์ประจำตัว แล้วขอให้ส่งต่อคลินิกพฤติกรรมของโรงพยาบาลสัตว์มหาวิทยาลัยหรือโรงพยาบาลสัตว์ขนาดใหญ่ที่มีบริการด้านนี้
เรื่องยา ASPCA ระบุว่ายาช่วยลดความวิตกกังวลในกรณีรุนแรงได้ และช่วยให้การฝึกคืบหน้าเร็วขึ้น แต่น้อยครั้งที่ยาอย่างเดียวจะพอ ส่วนใหญ่ต้องใช้คู่กับการปรับพฤติกรรม ยาต้องให้สัตวแพทย์ตรวจและสั่งเท่านั้น
สิ่งที่ควรเตรียมไปหาหมอ
- คลิปจากกล้องในบ้าน 2 ถึง 3 ครั้ง พร้อมเวลาที่อาการเริ่ม
- รายการยาและอาหารเสริมที่น้องกินอยู่
- ประวัติ: ได้น้องมาเมื่อไร จากที่ไหน ช่วงที่อาการเริ่มมีอะไรเปลี่ยนในบ้าน
- จำนวนชั่วโมงที่น้องต้องอยู่ลำพังต่อวันในตอนนี้
พาไปหาหมอทันทีถ้า
- น้องบาดเจ็บจากการพยายามหนี ฟันหัก เล็บฉีก ปากหรืออุ้งเท้ามีเลือด
- ไม่กินอาหารและน้ำตลอดเวลาที่อยู่คนเดียวติดกันหลายวัน
- อาเจียนหรือท้องเสียซ้ำ ๆ ในวันที่ถูกทิ้งไว้
- เลียหรือกัดตัวเองจนขนแหว่งหรือเป็นแผล
คำถามที่พบบ่อย
รับหมาตัวที่สองมาเป็นเพื่อน ช่วยแก้ separation anxiety ได้ไหม
ได้ผลเฉพาะบางตัว หมาจำนวนมากผูกพันกับคนคนเดียว การมีหมาอีกตัวในบ้านไม่ได้ทำให้หายเครียด และเจ้าของจะมีหมาสองตัวที่ต้องดูแลแทน ลองก่อนด้วยการฝากเลี้ยงหรือให้หมาของเพื่อนมาอยู่ด้วยสักครึ่งวัน แล้วดูคลิปว่าอาการลดลงจริงไหม
ใช้กรงแล้วหมาจะสงบขึ้นไหม
ขึ้นกับตัวหมา ASPCA ระบุว่ากรงเป็นที่ปลอดภัยของหมาบางตัว แต่ถ้าในกรงหอบหนัก น้ำลายไหล พยายามดิ้นหนี หรือเห่าไม่หยุด แปลว่ากรงไม่เหมาะ ให้ใช้ห้องเดียวกั้นด้วยประตูเด็กแทน หมาที่กัดกรงจนฟันหักหรือเล็บฉีกต้องเลิกใช้ทันที
ลูกหมาร้องตอนเจ้าของเข้าห้องน้ำ เป็น separation anxiety หรือยัง
ลูกหมาร้องตามเจ้าของเป็นเรื่องปกติในช่วงแรก ยังไม่ถือเป็นภาวะนี้ ใช้ช่วงนี้ฝึกให้อยู่หลังประตูเด็กสั้น ๆ พร้อมของเคี้ยว ถ้าโตขึ้นแล้วยังร้องไม่หยุดหลายนาที ขับถ่ายทุกครั้งที่ถูกแยก หรือข่วนประตูจนเล็บเสีย ค่อยปรึกษาสัตวแพทย์
หายขาดได้ไหม ใช้เวลานานแค่ไหน
หมาหลายตัวดีขึ้นจนอยู่บ้านครึ่งวันได้ ASPCA ประเมินว่าโปรแกรมค่อย ๆ เพิ่มเวลาใช้เวลาหลายสัปดาห์ถ้าฝึกหลายรอบต่อวัน กรณีรุนแรงนานกว่านั้นและมักต้องใช้ยาร่วม บางตัวยังกลับมาเป็นอีกเมื่อชีวิตเปลี่ยน เช่นย้ายบ้าน จึงควรเฝ้าดูช่วงเปลี่ยนแปลงเสมอ
แหล่งอ้างอิง
- Separation Anxiety | ASPCA
- Separation Anxiety in Dogs | RSPCA
