สรุปสั้นๆ
- หมาที่น้ำหนักพอดีต้องคลำซี่โครงได้ง่ายโดยมองไม่เห็นซี่โครงชัด มีเอวคอดเมื่อมองจากด้านบน และท้องเรียวขึ้นเมื่อมองจากด้านข้าง
- คะแนนรูปร่าง (BCS) ที่พอดีคือ 5 จาก 9 หรือ 3 จาก 5 ต้องเขียนเป็นเศษส่วนเสมอ เพราะ 5 จาก 5 คืออ้วน แต่ 5 จาก 9 คือพอดี
- ตามที่คอร์เนลล์อธิบาย แต่ละคะแนนที่เกินจากค่าที่พอดีเท่ากับน้ำหนักเกินราว 10% ของน้ำหนักตัวปัจจุบัน
- น้ำหนักเกินทำให้ข้ออักเสบแย่ลง เพิ่มความเสี่ยงยาสลบ และเกี่ยวข้องกับเบาหวานและโรคหัวใจ
- ก่อนลดน้ำหนักให้สัตวแพทย์กำหนดน้ำหนักเป้าหมาย อัตราลดที่คอร์เนลล์ระบุว่าปลอดภัยคือ 1-2% ของน้ำหนักตัวต่อสัปดาห์
หมาอ้วนหรือไม่ ตรวจเองได้ในสองนาทีด้วยมือกับตา โดยไม่ต้องรอตาชั่ง น้องที่น้ำหนักพอดีจะคลำซี่โครงได้ง่ายแต่มองไม่เห็นซี่โครงชัด มีเอวคอดเมื่อมองจากด้านบน และท้องเรียวขึ้นไปหาขาหลังเมื่อมองจากด้านข้าง ถ้าต้องกดแรงถึงจะเจอซี่โครง ไม่มีเอว หรือท้องห้อยลงมา แปลว่าไขมันเกินแล้ว
สัตวแพทย์สรุปทั้งหมดนี้เป็นตัวเลขเรียกว่าคะแนนรูปร่าง (Body Condition Score หรือ BCS) หน้านี้พาตรวจทีละจุด อ่านผลเป็นคะแนน และคิดคร่าวๆ ว่าเกินมากแค่ไหน ส่วนเรื่องให้กินวันละกี่กรัม ดูต่อที่ วิธีคำนวณปริมาณอาหารสุนัขต่อวัน
ตรวจสี่จุดที่บ้าน ใช้เวลาไม่ถึงสองนาที
ให้น้องยืนบนพื้นเรียบ ไม่ต้องจับนอนหงาย แล้วตรวจตามลำดับนี้
- คลำซี่โครง กางนิ้วทั้งห้าแนบอกสองข้าง โดยวางนิ้วโป้งตามแนวสันหลัง VCA ให้เทียบความรู้สึกกับมือตัวเอง ถ้าคลำแล้วเหมือนหลังมือที่กางราบ ถือว่าพอดี ถ้าเหมือนสันข้อนิ้วเวลากำหมัด ซี่โครงชัดเกินไปคือผอม ถ้าเหมือนฝ่ามือ แปลว่ามีไขมันหนุนหนา
- มองจากด้านบน ยืนเหนือตัวน้องแล้วมองลงมา เอวควรคอดเข้าหลังซี่โครงซี่สุดท้าย ถ้าลำตัวเป็นทรงตรงหรือป่องออก แปลว่าเอวหายไปแล้ว
- มองจากด้านข้าง เส้นท้องควรเรียวขึ้นไปหาขาหลัง ถ้าท้องห้อยลง คะแนนสูงเกินพอดีแล้ว
- คลำสันหลังและโคนหาง จุดนี้ควรมีไขมันน้อย คลำเจอกระดูกโดยไม่ต้องกดแรง ถ้ามีไขมันหนาจนกระดูกจมหาย PDSA ก็ให้เจ้าของคลำโคนหางเป็นหนึ่งในจุดตรวจที่บ้านเช่นกัน
VCA แนะนำให้เริ่มจากซี่โครง เพราะน้องรำคาญน้อยกว่าการคลำหลังหรือเชิงกราน โดยเฉพาะหมาแก่ที่เป็นข้อเสื่อมซึ่งมักไวต่อแรงกดตรงสะโพก

อ่านผลจากตาราง ผอม พอดี หรืออ้วน
ตารางของ Merck Veterinary Manual เทียบสามกลุ่มกว้างๆ ไว้ชัด ใช้เทียบกับที่คลำได้จากข้อก่อน
| จุดที่ตรวจ | ผอมมาก | พอดี | อ้วน |
|---|---|---|---|
| ซี่โครง | คลำง่าย ไม่มีไขมันคลุม ในหมาขนสั้นเห็นเป็นซี่ | คลำง่ายใต้ไขมันบางๆ มองไม่เห็นซี่ | คลำยากใต้ไขมันหนา |
| เอวมองจากด้านบน | คอดเป็นทรงนาฬิกาทราย | คอดสมส่วน | มองไม่เห็นเอว |
| ท้องมองจากด้านข้าง | เรียวเข้าชัดเจน | เรียวขึ้นปกติ | ไม่เรียว ไขมันห้อยลง |
| โคนหาง | กระดูกนูนแทบไม่มีเนื้อ | เส้นเรียบ คลำกระดูกได้ใต้ไขมันบาง | หนาและคลำยาก อาจมีรอยบุ๋มที่โคน |
ถ้าผลคาบเกี่ยว เช่น ซี่โครงคลำยากนิดหน่อยแต่ยังพอมีเอว น้องน่าจะอยู่ที่ระดับเริ่มเกิน ซึ่งเป็นช่วงที่แก้ง่ายที่สุด
คะแนน 5 ระดับกับ 9 ระดับ อ่านคนละเลข
BCS มีสองสเกล แบบ 9 ระดับละเอียดกว่า VCA ให้เขียนคะแนนเป็นเศษส่วนทุกครั้ง เพราะตัวเลขเดียวกันหมายถึงคนละสภาพ สุนัขที่ได้ 5/5 คือหมาอ้วน แต่ 5/9 คือน้ำหนักพอดี
| 5 ระดับ | 9 ระดับ | สภาพโดยสรุป |
|---|---|---|
| 1 | 1 | ซี่โครง กระดูกสันหลัง และสะโพกนูน กล้ามเนื้อลีบ |
| 2 | 3 | คลำซี่โครงง่าย เห็นบางส่วน เอวและท้องเรียวมาก |
| 2.5 | 4 | คลำกระดูกง่าย เห็นน้อยลง เอวชัด |
| 3 | 5 | พอดี คลำกระดูกได้ใต้ไขมันบางๆ เอวและท้องเรียวพอเหมาะ |
| 3.5 | 6 | ไขมันบางๆ ทำให้คลำยากขึ้น เอวเริ่มไม่เด่น |
| 4 | 7 | ต้องกดซี่โครงแรง ไม่มีเอวชัด ท้องแทบไม่เรียว |
| 4.5 | 8 | กดแรงมากถึงจะเจอกระดูก ไม่มีเอวและไม่มีท้องเรียว |
| 5 | 9 | คลำซี่โครงและสันหลังไม่เจอ ท้องห้อย ไขมันพอกหลัง คอ ขา และโคนหาง |
ตารางย่อจากหน้า BCS ของ VCA เลือกแสดงเฉพาะระดับที่ต่างกันชัด ส่วนผู้ที่ตรวจที่คลินิกมักใช้แบบ 9 ระดับ ถ้าสัตวแพทย์บอกว่า "6" ให้ถามต่อว่าจาก 9 หรือจาก 5
เกินกี่เปอร์เซ็นต์ คิดจากคะแนนได้ไหม
คิดคร่าวๆ ได้ คอร์เนลล์อธิบายว่าแต่ละคะแนนที่เกินจากค่าที่พอดี เท่ากับน้ำหนักเกินราว 10% ของน้ำหนักตัวปัจจุบัน ตัวอย่างในหน้าเดียวกันคือ สุนัข 75 ปอนด์ที่ได้ BCS 7 จาก 9 หนักเกินราว 20% ควรลดประมาณ 15 ปอนด์ เหลือเป้าหมาย 60 ปอนด์
ลองคิดแบบเดียวกัน ตัวอย่างสมมติ หมาพันธุ์กลางหนัก 12 กิโลกรัม ได้ 7 จาก 9 เกินจาก 5 อยู่สองคะแนน คือราว 20% ของ 12 กิโลกรัม ประมาณ 2.4 กิโลกรัม เป้าหมายจึงราว 9.6 กิโลกรัม นี่เป็นตัวเลขสำหรับทำความเข้าใจเท่านั้น น้ำหนักเป้าหมายจริงสัตวแพทย์เป็นผู้กำหนดจากโครงร่างของน้องแต่ละตัว
ทำไมน้ำหนักเกินแล้วต้องจริงจัง
คอร์เนลล์ระบุว่าโรคอ้วนกระทบอวัยวะแทบทุกระบบและมักทำให้อายุสั้นลง ผลที่พบบ่อยที่สุดคือข้ออักเสบแย่ลง เพราะน้ำหนักเพิ่มแรงกดบนกระดูกและข้อ อีกทั้งเนื้อเยื่อไขมันหลั่งสารที่ส่งเสริมการอักเสบ น้องที่อ้วนยังเสี่ยงมากขึ้นเมื่อต้องวางยาสลบ เพราะน้ำหนักกดบนปอดและระบบหายใจ
PDSA ไล่รายการเสี่ยงยาวกว่านั้น ได้แก่ เบาหวาน โรคคุชชิง ปัสสาวะเล็ด หมอนรองกระดูกและเอ็นไขว้หน้าหัวเข่าบาดเจ็บ หายใจลำบาก โดยเฉพาะพันธุ์หน้าสั้น มะเร็งบางชนิด และลมแดด ส่วนเรื่องลมแดดดูวิธีรับมือเมื่อเกิดเหตุได้ใน หมาเป็นลมแดด ปฐมพยาบาลอย่างไร
จดน้ำหนักคู่กับคะแนนทุกครั้ง
ตาชั่งอย่างเดียวบอกไม่พอ และคะแนนอย่างเดียวก็ไม่มีตัวเลขให้ตามต่อ VCA แนะนำให้ชั่งน้ำหนักทุกครั้งที่ประเมิน BCS แล้วจดทั้งสองค่าไว้ด้วยกันเป็นบันทึกต่อเนื่อง เพราะน้ำหนักในอุดมคติของน้องหาได้จากข้อมูลคู่นี้ โดยเฉพาะระหว่างโปรแกรมลดน้ำหนัก
วิธีชั่งหมาตัวใหญ่ที่อุ้มไม่ไหวคือชั่งตัวเองก่อน แล้วอุ้มน้องขึ้นชั่งพร้อมกัน ลบน้ำหนักตัวเองออก หรือใช้ตาชั่งที่คลินิกตอนพาไปตรวจ ถ้าต้องการเทียบกับตารางตรวจประจำปี อ่านเพิ่มที่ ตรวจสุขภาพสัตว์เลี้ยงประจำปีตรวจอะไรบ้าง
เจอว่าอ้วนแล้ว เริ่มจากตรงไหน
ขั้นแรกคือพบสัตวแพทย์ คอร์เนลล์ระบุว่าสัตวแพทย์เป็นผู้กำหนดน้ำหนักในอุดมคติและเป้าหมาย คำนวณพลังงานต่อวันจากอายุ สถานะทำหมัน วิถีชีวิต และ BCS แล้วปรับแผนตอนนัดตรวจซ้ำ PDSA ย้ำเช่นกันว่าแผนลดน้ำหนักควรเป็นรายตัว และควรตรวจหาสาเหตุทางการแพทย์ด้วย เพราะโรคอย่างไทรอยด์ต่ำและคุชชิงทำให้น้ำหนักขึ้นได้ แม้ว่าความไม่สมดุลระหว่างอาหารกับการออกกำลังกายจะเป็นสาเหตุที่พบมากกว่ามาก
หลักที่คอร์เนลล์ให้ไว้ในหน้าเดียวกัน มีดังนี้
- ตวงอาหารทุกมื้อ การตักพูนถ้วยเพิ่มแคลอรีโดยไม่รู้ตัว
- ขนมไม่เกินราว 10% ของแคลอรีต่อวัน อาจแบ่งเม็ดอาหารมื้อหลักมาเป็นขนม หรือใช้ผักอย่างถั่วลันเตา
- ถ้าจะเปลี่ยนเป็นอาหารสูตรลดน้ำหนัก ให้ถามสัตวแพทย์ก่อน เพราะแค่จำกัดปริมาณอาหารสูตรปกติอาจทำให้ขาดสารอาหารได้
- เดินหรือว่ายน้ำช่วยได้ แต่ได้ผลก็ต่อเมื่อคุมอาหารไปพร้อมกัน และน้องที่ไม่เคยออกกำลังกายต้องค่อยๆ เพิ่ม
- ชั่งน้ำหนักอย่างน้อยทุกสองสัปดาห์ อัตราลดที่ปลอดภัยคือ 1-2% ของน้ำหนักตัวต่อสัปดาห์ ถ้าลดเร็วกว่านั้นอาจแปลว่าจำกัดเข้มเกินไปหรือมีปัญหาสุขภาพซ่อนอยู่ ถ้าช้ากว่านั้นแผนต้องปรับ
กลับไปที่ตัวอย่างน้อง 12 กิโลกรัม 1-2% ต่อสัปดาห์ คือราว 0.12-0.24 กิโลกรัม เมื่อต้องลด 2.4 กิโลกรัม จะใช้เวลาราว 10-20 สัปดาห์ ขึ้นกับว่าน้องตอบสนองเร็วแค่ไหน ระหว่างนี้ใช้ถ้วยตวงอันเดิมทุกมื้อเพื่อให้ปริมาณเทียบกันได้ ถ้าต้องเปลี่ยนอาหารระหว่างทาง ดูวิธีทำให้ท้องไม่เสียที่ วิธีเปลี่ยนอาหารหมา

แมวใช้หลักเดียวกัน แต่เลขเศษส่วนต้องดูให้ชัด
สำหรับแมว VCA ใช้สองสเกลเช่นกัน ค่าที่พอดีคือ 3 จาก 5 หรือ 5 จาก 9 และให้ระบุสเกลเสมอ ซี่โครงควรให้ความรู้สึกเหมือนสันข้อนิ้วของมือที่คลายแล้ว คะแนน 4 จาก 5 (7 จาก 9) ตรงกับไขมันในตัวราว 30% ซึ่งตามที่ VCA ระบุ ถือว่าเกินในมาตรฐานของคน รายละเอียดเรื่องอาหารลดน้ำหนักของแมวและเหตุที่แมวห้ามอดอาหาร อยู่ใน อาหารแมวอ้วน ลดน้ำหนัก
ปรึกษาสัตวแพทย์เมื่อไร
ให้นัดตรวจเมื่อคลำและมองแล้วเข้าข่ายคอลัมน์อ้วนในตาราง เมื่อน้ำหนักขึ้นทั้งที่อาหารและกิจวัตรไม่เปลี่ยน เพราะ PDSA ชี้ว่าโรคบางโรคอยู่เบื้องหลังได้ และก่อนเริ่มลดน้ำหนักทุกครั้ง ดูแนวทางดูแลหมาสูงวัยเพิ่มได้ที่ หมาแก่ ดูแลยังไง
คำถามที่พบบ่อย
น้องขนฟูมาก มองไม่ออกว่าอ้วนหรือเปล่า ทำอย่างไร
ขนหนาบังเส้นรอบตัวได้ จึงต้องใช้มือแทนตา วางมือบนซี่โครงแล้วกดเบาๆ ผ่านขน และคลำโคนหางกับสันหลัง ถ้าต้องกดแรงถึงจะเจอซี่โครง ให้ถือว่ามีไขมันหนุนอยู่เกินพอ ถ้าไม่แน่ใจ ถามสัตวแพทย์ตอนชั่งน้ำหนักครั้งหน้า
น้ำหนักกี่กิโลถึงเรียกว่าหมาอ้วน
ไม่มีตัวเลขกลางที่ใช้กับทุกตัว หมาพันธุ์เดียวกันยังมีโครงกระดูกต่างกัน ค่าที่ใช้ได้จริงคือน้ำหนักเป้าหมายที่สัตวแพทย์ประเมินให้น้องตัวนั้น คู่กับคะแนนรูปร่างที่จดไว้ในวันเดียวกัน
แหล่งอ้างอิง
- Body Condition Scoring in Dogs | VCA Animal Hospitals
- Obesity and weight loss in dogs | Riney Canine Health Center, Cornell University College of Veterinary Medicine
- Obesity in dogs | PDSA
- Parameters Used to Assess Body Condition Score | Merck Veterinary Manual
- What is a Body Condition Score? (cats) | VCA Animal Hospitals





