สรุปประเด็นสำคัญ
- หมาส่วนใหญ่ระบายต่อมก้นเองตอนถ่ายอุจจาระ จึงไม่ต้องบีบเป็นประจำ ตามที่ PetMD ระบุ
- สัญญาณเตือนที่เจอบ่อยคือลากก้นกับพื้น เลียหรือกัดบริเวณโคนหาง กลิ่นคาวจัด และก้นแดงบวม
- VCA ถือว่าการบีบเป็นหัตถการของสัตวแพทย์ และให้ปรึกษาหมอก่อนทำเองที่บ้าน
- บีบเองมีความเสี่ยงเกินแรงจนระคายเคือง ต่อมแตก หรือพลาดโรคอื่น เช่น เนื้องอกที่อาการคล้ายกัน
- ก้นแดงบวม เจ็บ มีหนอง เลือด หรือแผลเปิด ต้องพาไปหาหมอ ไม่ควรลองบีบเอง
ส่วนใหญ่ไม่ต้องบีบ หมาส่วนมากระบายต่อมก้นเองทุกครั้งที่ถ่ายอุจจาระ และ PetMD ระบุว่าส่วนใหญ่ไม่ต้องบีบเป็นประจำ การบีบจึงเป็นเรื่องที่ทำเมื่อมีสัญญาณปัญหา และ VCA จัดเป็นหัตถการของสัตวแพทย์ ผู้เลี้ยงที่อยากทำเองที่บ้านควรให้หมอตรวจและสอนก่อน เพราะการบีบผิดวิธีหรือบีบทั้งที่ไม่จำเป็นทำให้ผิวระคายเคือง ต่อมแตก หรือพลาดโรคที่ซ่อนอยู่
ถ้าน้องลากก้นกับพื้น เลียก้นบ่อย หรือมีกลิ่นคาวจัด ให้ดูบริเวณก้นก่อนว่าแดงบวมไหม แล้วนัดตรวจ ไม่ต้องรีบบีบเอง ข้างล่างอธิบายว่าต่อมนี้ทำงานอย่างไร สัญญาณแบบไหนเป็นของน่าเป็นห่วง และเมื่อไหร่ที่การบีบกลายเป็นความเสี่ยง
ต่อมก้นทำงานอย่างไร
ต่อมก้นเป็นถุงเล็กสองถุงอยู่สองข้างของรูทวาร ผนังถุงมีต่อมสร้างของเหลวกลิ่นแรง VCA อธิบายว่าของเหลวนี้ถูกปล่อยออกมาตามธรรมชาติตอนถ่ายอุจจาระ และทำหน้าที่เป็นกลิ่นสื่อสารระหว่างหมา ทั้งตัวผู้และตัวเมียมีต่อมนี้เหมือนกัน
เมื่อต่อมทำงานปกติ เจ้าของแทบไม่รู้ตัวเลยว่ามีมัน ปัญหาเริ่มเมื่อของเหลวข้นขึ้นจนอุดทางออก ซึ่ง VCA เรียกว่าภาวะอุดตัน (impaction) ถุงจะบวมและเจ็บตอนถ่าย ถ้าของเหลวที่ค้างติดเชื้อ จะเปลี่ยนเป็นมีเลือดปน แล้วกลายเป็นหนอง และเกิดเป็นฝีที่ดูเป็นก้อนบวม แดง ร้อน เจ็บ ฝีนี้แตกได้เอง
สัญญาณที่เจ้าของเห็นก่อน
| สัญญาณ | ความหมายเบื้องต้น |
|---|---|
| ลากก้นกับพื้นหรือพรม | สัญญาณแรกที่พบบ่อยตาม VCA แต่มีสาเหตุอื่นได้ |
| เลียหรือกัดโคนหาง ก้น | ระคายหรือเจ็บบริเวณนั้น |
| กลิ่นคาวจัดจากก้น | ต่อมอาจปล่อยของเหลวออกมาเอง หรือมีปัญหา |
| ก้นแดง บวม | อาจอักเสบ ต้องตรวจก่อนบีบ |
| ออกแรงเบ่งตอนถ่าย | PetMD ระบุให้พบหมอก่อนบีบ |
| ร้องหรือขู่เมื่อแตะหาง ก้น | เจ็บ VCA ระบุว่าหมาใจดีอาจแยกเขี้ยวได้ |
| เลือดหรือหนองไหลที่ก้น | ต่อมอาจแตก ต้องพบหมอ |
อาการเหล่านี้ไม่ได้ชี้เฉพาะต่อมก้น ภูมิแพ้ผิวหนังและการระคายเคืองก็ทำให้ลากก้นได้ การเดาแล้วบีบเองโดยไม่ตรวจอาจแก้ผิดจุด

ทำไมการบีบเองถึงมีความเสี่ยง
PetMD เตือนไว้หลายข้อ และ VCA ชี้ว่าการบีบเป็นงานของสัตวแพทย์ รวมเป็นความเสี่ยงที่ผู้เลี้ยงควรรู้
- เกินแรงแล้วระคายเคือง การบีบโดยไม่จำเป็นทำให้ผิวบริเวณนั้นอักเสบได้
- ต่อมที่อุดตันหรือติดเชื้ออยู่แล้วอาจบวม เจ็บ และท่อตัน การบีบจะทำให้แย่ลง
- ถุงที่ใหญ่มากแตกได้ ทิ้งแผลเปิดข้างรูทวาร
- เนื้องอกที่ถุงต่อมก้นมีอาการคล้ายต่อมอุดตัน VCA ระบุว่าหมาแก่เป็นมะเร็งต่อมชนิด adenocarcinoma ได้ และอาการเลียนแบบการติดเชื้อ การตรวจโดยสัตวแพทย์จึงสำคัญ
- ต้องมีคนจับน้องให้นิ่ง PetMD ระบุว่าการบีบต้องมีคนช่วยจับ และการบีบทางด้านในรูทวารต้องทำตามคำแนะนำชัดเจนของสัตวแพทย์เท่านั้น
เมื่อนับความเสี่ยงเหล่านี้ คำแนะนำที่สอดคล้องกันของทั้งสองแหล่งคือ ปรึกษาสัตวแพทย์ก่อนทำที่บ้านเสมอ ถ้าหมอเห็นว่าน้องควรได้รับการบีบเป็นระยะ ท่านจะสอนวิธีและความถี่ที่เหมาะกับตัวน้อง
ที่คลินิกเขาทำอะไร
เมื่อพาน้องไปตรวจเรื่องต่อมก้น สัตวแพทย์จะตรวจก้นและคลำถุงทั้งสองข้าง VCA ระบุตัวเลือกการดูแลที่สัตวแพทย์ใช้ ได้แก่ การบีบและล้างต่อม บางตัวต้องใช้ยาซึมระหว่างทำเพราะเจ็บ การใส่ยาเข้าไปในถุงเมื่อจำเป็น ยากินสำหรับการติดเชื้อและบรรเทาปวด ประคบอุ่นเพื่อลดความเจ็บ และการทำความสะอาดแผลของฝีที่แตก พร้อมปลอกคอกันเลีย ส่วนชนิดและขนาดยา หมอจะเป็นผู้กำหนด
หมาที่เป็นซ้ำหลายครั้งอาจต้องหาต้นเหตุที่ทำให้กลับมาเป็น VCA ยกตัวอย่างน้ำหนักเกิน ลักษณะอุจจาระเปลี่ยน และภูมิแพ้ผิวหนัง และในรายเรื้อรังที่ไม่ตอบสนองต่อการรักษาอื่น สัตวแพทย์อาจเสนอผ่าตัดเอาต่อมออก
การผ่าตัดมีความเสี่ยง VCA ระบุว่าหลังผ่าตัดอาจกลั้นอุจจาระไม่อยู่หรือถ่ายเหลวชั่วคราวราว 1 ถึง 3 สัปดาห์ และในบางกรณีที่พบน้อยมากเส้นประสาทเสียหายถาวรจนกลั้นอุจจาระไม่ได้ นี่เป็นเหตุผลที่ผ่าตัดไม่ใช่ทางเลือกแรก และควรคุยกับสัตวแพทย์ให้ครบ ถ้าสนใจเรื่องค่าใช้จ่ายของการพาไปคลินิก ดู ค่ารักษาสัตว์เลี้ยง
สิ่งที่ทำเองที่บ้านได้
การป้องกันที่ได้ผลคือแก้ต้นเหตุตามที่หมอแนะนำ
- สังเกตและจดว่าน้องลากก้นหรือเลียก้นบ่อยแค่ไหน มีกลิ่นคาวเมื่อไหร่ เพื่อเล่าให้หมอฟัง
- ดูแลน้ำหนักให้อยู่ในเกณฑ์ที่หมอแนะนำ เพราะ VCA จัดน้ำหนักเกินเป็นปัจจัยที่ทำให้กลับมาเป็น
- พาไปตรวจสุขภาพประจำปี และเล่าปัญหาทางก้นให้หมอฟังด้วย อ่านเพิ่มใน ตรวจสุขภาพประจำปีสัตว์เลี้ยง
- ถ้าน้องมีกลิ่นตัวแรง แยกกลิ่นก้นออกจากกลิ่นผิวหนังหรือปากก่อน ดู กลิ่นตัวหมา
- ถ้าน้องสูงวัย เล่าอาการผิดปกติทางก้นให้หมอฟังเร็ว เพราะเนื้องอกมีอาการคล้ายกัน ดู ดูแลสุนัขสูงวัย
เมื่อหมอสอนให้ทำที่บ้านแล้ว ให้ขอให้หมอสาธิตและดูผู้เลี้ยงทำให้ดูหนึ่งครั้ง จดข้อห้ามที่หมอบอก เช่น เมื่อไหร่ไม่ควรบีบ และเมื่อไหร่ให้หยุด

พาไปหาหมอทันทีถ้า
- ก้นแดงบวม เจ็บ หรือมีก้อนร้อน
- สารคัดหลั่งเป็นก้อน มีหนอง หรือมีเลือดปน
- มีแผลเปิดหรือเลือดไหลข้างรูทวาร
- คลำพบถุงใหญ่ผิดปกติที่บีบไม่ออก
- เบ่งตอนถ่าย หรือถ่ายลำบาก
- น้องเจ็บมาก ขู่หรือกัดเมื่อแตะบริเวณหาง
- น้องสูงวัยและมีอาการทางก้นซ้ำๆ
ถ้าไม่มีคลินิกประจำ ดู เลือกโรงพยาบาลสัตว์ เพื่อเตรียมไว้ก่อนวันที่ต้องใช้
คำถามที่พบบ่อย
หมาลากก้นกับพื้นแปลว่าต่อมก้นเต็มเสมอไหม
ไม่เสมอไป VCA ระบุว่าการลากก้นเป็นสัญญาณแรกที่พบบ่อยของปัญหาต่อมก้น แต่ผิวหนังระคายเคืองหรือภูมิแพ้ผิวหนังก็ทำให้เกิดได้ ควรให้สัตวแพทย์ตรวจก่อนสรุป
ต้องพาไปบีบต่อมก้นทุกเดือนไหม
ส่วนใหญ่ไม่ต้อง PetMD ระบุว่าหมาส่วนใหญ่ไม่ต้องบีบเป็นประจำ ส่วนตัวที่มีปัญหาซ้ำๆ VCA ระบุว่าอาจได้ประโยชน์จากการให้สัตวแพทย์บีบเป็นระยะ ให้ถามหมอเป็นรายตัว
บีบต่อมก้นแล้วมีเลือดหรือหนองออกมา ทำอย่างไร
หยุดบีบและพาไปหาหมอ สารคัดหลั่งที่ปนเลือด หนอง หรือเป็นก้อน เป็นสัญญาณที่ PetMD และ VCA ให้ไปพบสัตวแพทย์
แหล่งอ้างอิง
- Anal Sac Disease in Dogs | VCA Animal Hospitals
- How to Express Your Dog's Anal Glands | PetMD





