ท้องเสีย กินอะไรดี จัดอาหารวันต่อวันจนท้องกลับมาปกติ

คำตอบสั้นคือ ชั่วโมงแรกๆ ยังไม่ต้องห่วงเรื่องกินข้าว ให้ห่วงเรื่องน้ำก่อน ผงเกลือแร่ ORS ละลายน้ำตามฉลาก จิบทีละอึกทุกไม่กี่นาที พอเริ่มรู้สึกหิวค่อยกินข้าวต้ม โจ๊กเปล่า กล้วยน้ำว้า หรือไข่ตุ๋น ทีละถ้วยเล็ก แล้วค่อยๆ ขยับกลับไปอาหารปกติภายในไม่กี่วัน ส่วนของทอด ของเผ็ด นม น้ำผลไม้ และน้ำอัดลม เก็บไว้ก่อนจนท้องเข้าที่

ผมเรียนเรื่องนี้จากหน้างานจริง ทุกครั้งที่ลูกหรือคนในบ้านท้องเสีย ผมคือคนที่ต้องยืนหน้าเตาคิดว่าจะต้มอะไรให้กิน และพบว่าเรื่องที่คนในบ้านทำพลาดบ่อยที่สุดไม่ได้อยู่ที่เมนู แต่อยู่ที่เครื่องดื่ม หยิบขวดเกลือแร่รสผลไม้จากร้านสะดวกซื้อมาดื่มแทน ORS ซึ่งบางครั้งทำให้ถ่ายหนักขึ้น

ท้องเสียแบบไหนดูแลที่บ้านได้

องค์การอนามัยโลก (WHO) นิยามท้องเสียว่าถ่ายเหลวหรือเป็นน้ำตั้งแต่ 3 ครั้งขึ้นไปใน 1 วัน ส่วนใหญ่เกิดจากเชื้อในอาหารหรือน้ำ NHS ของสหราชอาณาจักรระบุว่าท้องเสียในผู้ใหญ่มักหยุดเองภายใน 5 ถึง 7 วัน และอาเจียนมักหยุดใน 1 ถึง 2 วัน ช่วงนี้แหละที่อาหารและเครื่องดื่มในครัวช่วยได้มาก

เกณฑ์ตัดสินว่ายังดูแลเองได้คือ ยังดื่มน้ำได้และไม่อาเจียนออกหมด ยังปัสสาวะได้ สีไม่เข้มจัด ไม่มีเลือดในอุจจาระ และไม่มีไข้สูงลอย ถ้าข้อใดข้อหนึ่งไม่ผ่าน ข้ามไปอ่านหัวข้อสัญญาณไปโรงพยาบาลด้านล่างก่อน

ชั่วโมงแรก ดื่มอะไรก่อน

น้ำที่เสียไปกับอุจจาระเหลวไม่ได้มีแค่น้ำ แต่มีเกลือแร่โซเดียมและโพแทสเซียมด้วย WHO อธิบายว่าสารละลายเกลือแร่ ORS คือส่วนผสมของน้ำสะอาด น้ำตาล และเกลือในสัดส่วนที่ช่วยให้ลำไส้ดูดน้ำกลับได้ดี และเป็นวิธีหลักในการป้องกันภาวะขาดน้ำจากท้องเสีย

วิธีชงและจิบ

1. ล้างมือ ใช้น้ำต้มสุกที่เย็นแล้วหรือน้ำดื่มบรรจุขวด
2. ตวงน้ำตามปริมาณที่เขียนบนซอง ORS ให้ตรง ไม่เติมน้ำน้อยกว่าเพื่อให้เข้มข้น และไม่ผสมน้ำหวานลงไป
3. จิบทีละอึกเล็กๆ หรือใช้ช้อนป้อน ทุก 2 ถึง 5 นาที ถ้าอาเจียน ให้หยุด 10 นาทีแล้วเริ่มจิบช้ากว่าเดิม
4. หลังถ่ายแต่ละครั้ง ดื่มเพิ่มอีกหนึ่งแก้วเล็ก
5. ORS ที่ชงแล้วเก็บไม่เกิน 24 ชั่วโมงตามที่ฉลากส่วนใหญ่ระบุ เหลือให้ทิ้งแล้วชงใหม่

NHS แนะนำตรงกันว่าให้ดื่มทีละน้อยแต่บ่อย และเลี่ยงน้ำผลไม้กับน้ำอัดลมเพราะทำให้ท้องเสียแย่ลง

จานแรกหลังท้องเริ่มรับ

ไม่จำเป็นต้องอดอาหาร NIDDK ของสหรัฐฯ ระบุว่าผู้ใหญ่กลับมากินอาหารปกติได้เมื่อรู้สึกอยากกิน หลักของผมคือเริ่มจากอาหารที่อ่อน ไม่มัน ไม่เผ็ด ไม่หวานจัด และกินทีละน้อยหลายมื้อแทนมื้อใหญ่

ข้าวต้มเปล่าสูตรนี้คือจานแรกที่ควรต้ม พอสำหรับ 2 คน 3 ถึง 4 มื้อเล็ก

วัตถุดิบ	ปริมาณ	หมายเหตุ
ข้าวสารหอมมะลิ	1/2 ถ้วยตวง	ซาวน้ำ 2 รอบ
น้ำเปล่า	5 ถ้วยตวง	ยิ่งมากยิ่งเหลว ย่อยง่าย
เกลือป่น	1/4 ช้อนชา	ช่วยชดเชยเกลือที่เสียไป ไม่ต้องเติมซีอิ๊ว
ขิงแก่ฝานบาง	3 ถึง 4 แผ่น	ใส่หรือไม่ใส่ก็ได้ ช่วยให้กลิ่นหอม
ไข่ไก่ (มื้อที่สองเป็นต้นไป)	1 ฟองต่อชาม	ตีแล้วเทลงตอนเดือด คนให้สุกทั่ว

ขั้นตอนและเวลา

1. ต้มน้ำให้เดือด ใส่ข้าวสารและขิง (2 นาที)
2. ลดไฟกลาง ต้มต่อ คนก้นหม้อทุก 5 นาที จนเม็ดข้าวบานแตก (25 ถึง 30 นาที)
3. เติมเกลือ ชิมก่อนเติม ให้แค่ออกรสอ่อนๆ
4. ตักใส่ถ้วยเล็ก ให้กินอุ่นๆ ไม่ร้อนจัด

เมนูอื่นที่ผมหมุนเวียนในวันแรกถึงวันที่สอง มีโจ๊กหมูสับเนื้อล้วน ไข่ตุ๋นน้ำซุปใส กล้วยน้ำว้าสุก ขนมปังขาวปิ้ง ฟักทองนึ่ง และมันฝรั่งต้มบด เมนูเหล่านี้มีเส้นใยไม่มาก มันน้อย และรสอ่อน ช่วยให้ท้องไม่ต้องทำงานหนัก

สามวันแรก ค่อยๆ เพิ่มอะไรได้บ้าง

ผมไม่ยึดตารางตายตัว ดูจากความถี่ของการถ่ายและความหิวเป็นหลัก แต่ถ้าอยากได้ภาพรวม ตารางนี้คือสิ่งที่ใช้บ่อยในบ้าน

ช่วง	เครื่องดื่ม	อาหาร	ยังเลี่ยง
ระหว่างถ่ายบ่อย	ORS จิบบ่อย น้ำเปล่า	ข้าวต้มเปล่า น้ำซุปใส กล้วย	นม น้ำผลไม้ กาแฟ ของทอด
เริ่มถ่ายห่างขึ้น	ORS หลังถ่าย น้ำเปล่า ชาอ่อนๆ ไม่ใส่น้ำตาล	โจ๊กหมูสับ ไข่ตุ๋น ขนมปังปิ้ง ฟักทองนึ่ง	ของเผ็ด กะทิ ผักดิบ
ถ่ายเกือบปกติ	น้ำเปล่า	ข้าวสวยกับแกงจืด ปลานึ่ง ไก่ต้ม ผักต้มนิ่ม	แอลกอฮอล์ ของมันจัด
กลับมาปกติ	ตามปกติ	อาหารปกติ ค่อยเพิ่มผักใบและผลไม้	นมถ้ายังท้องอืด

เรื่องนมต้องพูดแยก NIDDK อธิบายว่าระหว่างและหลังท้องเสีย ลำไส้บางคนย่อยแล็กโทสได้น้อยลงชั่วคราว และอาการนี้อาจอยู่ได้นานเป็นเดือน ถ้าดื่มนมแล้วท้องอืดหรือถ่ายเหลวอีก ให้เว้นนมไปก่อน โยเกิร์ตรสธรรมชาติบางคนรับได้ดีกว่านมสด ลองทีละน้อย

ส่วนผักผลไม้ที่เส้นใยสูง ข้าวกล้อง และธัญพืชเต็มเมล็ด เก็บไว้ช่วงท้ายเมื่อท้องเริ่มกลับมาปกติ ถ้าหลังหายท้องเสียแล้วกลับมาท้องผูก ดูวิธีจัดอาหารต่อได้ที่อาหารช่วยระบบขับถ่าย

ของที่ทำให้ถ่ายหนักขึ้น

รายการนี้มาจากคำแนะนำของ NIDDK และ NHS รวมกับสิ่งที่เห็นในครัว

• ของทอดและอาหารมันจัด เช่น หมูกรอบ ไก่ทอด ข้าวมันไก่ แกงกะทิ
• อาหารเผ็ดและเปรี้ยวจัด ส้มตำ ต้มยำ น้ำจิ้มซีฟู้ด
• น้ำผลไม้ น้ำอัดลม ชาเย็น และเครื่องดื่มหวานทุกชนิด น้ำตาลดึงน้ำเข้าลำไส้
• ลูกอมหรือหมากฝรั่งที่ใช้สารให้ความหวานกลุ่มน้ำตาลแอลกอฮอล์ เช่น ซอร์บิทอล
• กาแฟ ชาเข้ม และเครื่องดื่มชูกำลังที่มีคาเฟอีน
• แอลกอฮอล์ทุกชนิด

คนที่ชอบตามด้วยโซดามะนาวหรือน้ำขิงกระป๋องเพราะรู้สึกว่าช่วยให้ท้องสบาย เครื่องดื่มเหล่านั้นส่วนใหญ่หวาน ถ้าอยากได้กลิ่นขิง ต้มน้ำขิงอ่อนๆ เองแบบไม่ใส่น้ำตาลดีกว่า

ลูกเล็กท้องเสีย จัดการต่างจากผู้ใหญ่ตรงไหน

เด็กขาดน้ำเร็วกว่าผู้ใหญ่มาก WHO ระบุว่าเด็กที่ท้องเสียควรได้ ORS ร่วมกับการกินอาหารที่มีสารอาหารต่อเนื่อง เด็กที่กินนมแม่ให้กินนมแม่ต่อ และแนะนำให้เสริมสังกะสีเป็นเวลา 10 ถึง 14 วัน ซึ่งช่วยลดระยะเวลาท้องเสียได้ราว 25 เปอร์เซ็นต์ ขนาดสังกะสีขึ้นกับอายุเด็ก ต้องให้แพทย์หรือเภสัชกรกำหนด

เวลาลูกท้องเสีย ให้แบ่งข้าวต้มเป็นถ้วยเล็กๆ ให้กินทีละไม่กี่คำแต่บ่อย บดกล้วยน้ำว้าสุกให้ละเอียด และใช้แก้วหลอดหรือช้อนป้อน ORS แทนให้ยกดื่มเอง เพราะเด็กมักกลืนอึกใหญ่จนอาเจียนออก

สัญญาณที่ต้องไปโรงพยาบาลวันนี้

NHS ระบุอาการที่ควรพบแพทย์ ผมสรุปไว้ให้ติดตู้เย็นได้

อาการ	ผู้ใหญ่	เด็กเล็ก
ถ่ายเป็นเลือดหรือมีเลือดออกทางทวาร	ไปพบแพทย์	ไปพบแพทย์ทันที
ท้องเสียนานเกิน 7 วัน หรืออาเจียนนานเกิน 2 วัน	ไปพบแพทย์	ไปพบแพทย์เร็วกว่านี้
ดื่มน้ำแล้วอาเจียนออกหมด	ไปพบแพทย์	ไปพบแพทย์ทันที
ปัสสาวะน้อยมาก ปากแห้ง เวียนหัวเวลาลุก	อาการขาดน้ำ	ซึม ร้องไม่มีน้ำตา กระหม่อมบุ๋ม
ไข้สูง ปวดท้องรุนแรง	ไปพบแพทย์	ไปพบแพทย์

ก่อนไปโรงพยาบาล ให้จดสามอย่างไว้ในโทรศัพท์ เริ่มถ่ายตั้งแต่กี่โมง ถ่ายกี่ครั้ง และ 2 ถึง 3 มื้อก่อนหน้ากินอะไรมาบ้าง ข้อมูลนี้ช่วยให้แพทย์ประเมินได้เร็วว่ามาจากเชื้ออะไร อ่านเรื่องเชื้อและระยะเวลาก่อนเกิดอาการเพิ่มได้ที่สาเหตุอาหารเป็นพิษ

ถ้าพลาดตรงนี้ แก้ยังไง

ชงเกลือแร่เข้มเกินเพราะใส่น้ำน้อย ให้เททิ้งแล้วชงใหม่ตามฉลาก อย่าเติมน้ำแบบกะเอา เพราะสัดส่วนเกลือกับน้ำตาลคือหัวใจของ ORS

ต้มข้าวต้มแล้วข้นเหนียวติดก้นหม้อ เติมน้ำเดือดทีละครึ่งถ้วยแล้วคนให้เข้ากัน ข้าวต้มที่ใสขึ้นกลืนง่ายกว่าและได้น้ำเพิ่มด้วย

ทำข้าวต้มไว้ทั้งหม้อแล้วตั้งทิ้งบนเตาทั้งวัน ข้าวสุกที่อยู่ในอุณหภูมิห้องนานเป็นแหล่งเชื้อชั้นดี คนที่ท้องเสียอยู่แล้วยิ่งไม่ควรเจอซ้ำ ให้แบ่งใส่กล่องแช่ตู้เย็นภายใน 2 ชั่วโมง แล้วอุ่นเฉพาะส่วนที่จะกินให้เดือดทั่ว รายละเอียดเรื่องอุ่นอาหารอยู่ในอาหารที่ห้ามอุ่นซ้ำ

ตั้งต้นในครัววันนี้

ถ้าตอนนี้กำลังท้องเสียหรือมีคนในบ้านท้องเสีย ลำดับที่ผมแนะนำคือ ชง ORS ตามฉลากก่อนหนึ่งซอง ตั้งหม้อข้าวต้มเปล่า หยิบกล้วยน้ำว้าสุกมาวางไว้ใกล้มือ และเก็บนม กาแฟ กับน้ำหวานออกจากสายตาไปสองสามวัน ระหว่างนี้คอยดูปัสสาวะ ถ้าใสหรือเหลืองอ่อนแปลว่าได้น้ำพอ ถ้าเข้มและน้อยลงให้ดื่มเพิ่ม ปริมาณน้ำต่อวันในวันปกติดูได้ที่ดื่มน้ำวันละเท่าไร

ถ้าทำครั้งแรก ข้าวต้มที่เหลือเก็บในกล่องปิดฝาในตู้เย็นได้ 1 ถึง 2 วัน ตอนอุ่นเติมน้ำเล็กน้อยแล้วต้มให้เดือดทั่วหม้อ และซื้อ ORS ติดบ้านไว้ 4 ถึง 5 ซองเสมอ เพราะท้องเสียมักมาตอนดึกที่ร้านยาปิดแล้ว