สรุปประเด็นสำคัญ
- การนอนกัดฟัน (bruxism) พบได้บ่อยในเด็ก ทารกเกือบครึ่งหนึ่งเริ่มกัดฟันราว 10 เดือนหลังฟันหน้าบนล่างขึ้น และมักหายเอง
- สาเหตุที่เป็นไปได้ในเด็ก ได้แก่ ฟันสบกันไม่พอดี เจ็บหูหรือฟันกำลังขึ้น การระคายในช่องปาก ภูมิแพ้ที่ทำให้หายใจลำบาก และความเครียด
- ถ้ากัดฟันร่วมกับกรน หายใจทางปาก หรือหยุดหายใจเป็นช่วง ให้แจ้งกุมารแพทย์ เพราะภาวะทางเดินหายใจอุดกั้นขณะหลับกระตุ้นการกัดฟันได้
- ควรพบทันตแพทย์เมื่อลูกปวดกรามหรือปวดหัวตอนเช้า เจ็บเวลาเคี้ยว หรือฟันดูสึก บิ่น ร้าว
- เด็กโตที่ฟันสึกอาจได้เฝือกสบฟันที่ทันตแพทย์ทำให้เฉพาะ ส่วนใหญ่เลิกกัดฟันเองเมื่อฟันน้ำนมหลุดหมด
ลูกนอนกัดฟันส่วนใหญ่ไม่ได้เกิดจากโรคร้าย ทางการแพทย์เรียกว่า bruxism และพบได้บ่อยมากในเด็ก สาเหตุที่เป็นไปได้มีหลายอย่าง เช่น ฟันบนกับฟันล่างสบกันไม่พอดี เจ็บหูหรือฟันกำลังขึ้น ภูมิแพ้ที่ทำให้หายใจลำบาก หรือความเครียด เด็กส่วนใหญ่เลิกไปเองเมื่อฟันน้ำนมหลุดหมด สิ่งที่พ่อแม่ต้องดูคือมีอาการอื่นร่วมหรือเปล่า โดยเฉพาะเสียงกรนกับฟันที่สึกจนเห็นได้
เสียงกรอดฟันกลางดึกฟังแล้วเสียวไปทั้งตัว หลายบ้านได้ยินครั้งแรกตอนนอนห้องเดียวกับลูกแล้วตกใจ ด้านล่างไล่ตั้งแต่ช่วงอายุที่พบบ่อย สาเหตุตามวัย ไปจนถึงสิ่งที่ทันตแพทย์และกุมารแพทย์จะถาม
พบบ่อยแค่ไหน และเริ่มอายุเท่าไร
ข้อมูลจากศูนย์การนอนของโรงพยาบาลเด็ก Seattle Children's ระบุว่าทารกเกือบ 50% กัดฟัน มักเริ่มราวอายุ 10 เดือน หลังจากฟันหน้าบนสองซี่และฟันหน้าล่างสองซี่ขึ้นแล้ว บางคนกัดนิดหน่อย บางคนกัดเกือบทั้งคืน และการกัดฟันในวัยทารกไม่ใช่เรื่องน่ากังวลและมักหายไปเอง
ในเด็กโตก็ยังพบได้บ่อย หน้าเดียวกันระบุว่าเด็กและวัยรุ่นกัดฟันได้ทุกช่วงของการหลับ แต่พบมากในครึ่งแรกของคืนซึ่งเป็นช่วงที่หลับลึกแบบ non-REM มากกว่า ข้อนี้อธิบายได้ว่าทำไมพ่อแม่มักได้ยินเสียงช่วงสี่ห้าทุ่มหลังลูกหลับไปแล้วไม่นาน
| ช่วงอายุ | ลักษณะที่พบ | สิ่งที่ควรทำ |
|---|---|---|
| 10 เดือน-2 ปี | เริ่มกัดหลังฟันหน้าขึ้น เป็นการลองใช้ฟันใหม่ | สังเกตเฉย ๆ ดูแลฟันตามปกติ |
| 2-6 ปี | อาจกัดเป็นช่วง ๆ ช่วงฟันกรามขึ้น ป่วย หรือมีเรื่องเปลี่ยนในชีวิต | ฟังเสียงกรน ดูว่าบ่นปวดอะไรไหม |
| 6-12 ปี (ช่วงฟันชุดผสม) | ฟันแท้เริ่มขึ้น การสบฟันเปลี่ยน | ให้ทันตแพทย์ดูการสึกของฟันตอนตรวจตามนัด |
| วัยรุ่น | ความเครียดเรื่องเรียนมีบทบาทมากขึ้น | ถ้าปวดกราม ปวดหัว หรือฟันสึก ให้พบทันตแพทย์ |
KidsHealth ระบุว่าเด็กส่วนใหญ่เลิกกัดฟันเมื่อฟันน้ำนมหลุด และ ADA ระบุว่าเด็กหลายคนเลิกได้เมื่อถึงวัยรุ่น เพราะฟันและขากรรไกรของเด็กโตเร็ว การกัดฟันในวัยนี้จึงไม่ได้สร้างความเสียหายรุนแรงเสมอไป
สาเหตุที่เป็นไปได้ ไล่ดูทีละข้อ
แหล่งข้อมูลหลักสามแหล่งให้รายการสาเหตุที่ทับซ้อนกัน ตารางนี้รวมไว้พร้อมเบาะแสที่พ่อแม่สังเกตเองได้
| สาเหตุ | แหล่งที่ระบุ | เบาะแสที่บ้าน |
|---|---|---|
| ฟันบนล่างสบกันไม่พอดี | KidsHealth, ADA | ช่วงฟันขึ้นใหม่ หรือฟันแท้เพิ่งขึ้น ฟันซ้อนเก |
| ความเจ็บปวด เช่น ปวดหู หรือฟันกำลังขึ้น | KidsHealth | ดึงหู ร้องตอนกลางคืน น้ำลายไหล มีไข้ต่ำ ๆ |
| การระคายในช่องปาก | ADA | มีแผลในปาก ฟันผุ เหงือกบวม |
| ภูมิแพ้ที่ทำให้หายใจลำบาก | ADA | คัดจมูกเรื้อรัง จาม หายใจทางปาก |
| ทางเดินหายใจอุดกั้นขณะหลับ | Seattle Children's | กรนดัง หายใจเฮือก หยุดหายใจเป็นช่วง |
| ความเครียด ความกังวล | KidsHealth, Seattle Children's | เพิ่งเริ่มโรงเรียน ย้ายบ้าน มีน้อง ทะเลาะกันในบ้าน |
| ภาวะทางการแพทย์หรือยาบางชนิด | KidsHealth, Seattle Children's | เด็กที่มีภาวะสมาธิสั้น สมองพิการ หรือพัฒนาการล่าช้า หรือเพิ่งเริ่มยาใหม่ |
ADA มีข้อสังเกตที่น่าสนใจว่าในเด็ก การกัดฟันมักไม่ได้มาจากความเครียดเป็นหลัก ต่างจากผู้ใหญ่ ส่วน KidsHealth ยกตัวอย่างว่าความกังวลเรื่องสอบหรือการเปลี่ยนกิจวัตร หรือแม้แต่การทะเลาะกับพ่อแม่และพี่น้อง ก็พอทำให้เด็กบางคนกัดฟันได้ ทั้งสองมุมจึงต้องดูประกอบกัน ไม่ควรสรุปทันทีว่าลูกเครียด
เมื่อกัดฟันมาพร้อมเสียงกรน
นี่คือจุดที่สำคัญที่สุดและพ่อแม่มักมองข้าม Seattle Children's ระบุว่าภาวะทางเดินหายใจอุดกั้นขณะหลับ (obstructive sleep apnea) กระตุ้นให้กัดฟันได้ ถ้าลูกกรน หายใจทางปาก หรือมีช่วงหยุดหายใจ ควรบอกกุมารแพทย์เพื่อประเมินเพิ่ม
ลองฟังและสังเกตตอนลูกหลับสัก 2-3 คืน
- กรนดังเกือบทุกคืน ไม่ใช่แค่ตอนเป็นหวัด
- อ้าปากหายใจตลอด
- มีช่วงเงียบไปแล้วตามด้วยหายใจเฮือก
- นอนดิ้นมาก ท่านอนแปลก เช่น แหงนคอหรือนอนคว่ำก้นโด่ง
- เหงื่อออกมากตอนหลับ
- ตอนกลางวันง่วง สมาธิสั้น หรือหงุดหงิดง่ายทั้งที่นอนครบชั่วโมง
ถ้าเจอหลายข้อ ให้อัดคลิปเสียงหรือวิดีโอสั้น ๆ ตอนลูกหลับไปให้แพทย์ดู ช่วยได้มากกว่าการเล่าปากเปล่า เด็กที่ทอนซิลหรือต่อมอะดีนอยด์โตเป็นกลุ่มที่พบภาวะนี้ได้ แพทย์จะเป็นผู้ประเมินว่าต้องตรวจการนอน (sleep test) หรือส่งต่อแพทย์หู คอ จมูกหรือไม่ ชั่วโมงนอนที่เด็กแต่ละวัยต้องการดูได้ที่ เด็กต้องนอนวันละกี่ชั่วโมง
ฟันลูกเสียหายไหม ดูที่บ้านได้อย่างไร
ส่วนใหญ่การกัดฟันไม่ได้สร้างปัญหาอะไร KidsHealth บอกว่าหลายครั้งคนที่เดือดร้อนคือคนในบ้านที่ได้ยินเสียงมากกว่าตัวเด็กเอง แต่ถ้ากัดหนักและนาน ฟันอาจสึก
สัญญาณที่บอกว่าควรให้ทันตแพทย์ดู
- ลูกบ่นปวดกรามหรือปวดหน้าตอนตื่นนอน
- เจ็บเวลาเคี้ยว ไม่ยอมกินของแข็ง
- ปวดหัวตอนเช้าบ่อย
- ฟันเสียวเวลากินน้ำเย็น
- มองเห็นขอบฟันหน้าแบนเรียบ สั้นลง หรือมีรอยบิ่น
KidsHealth อธิบายว่าเมื่อไปพบทันตแพทย์ หมอจะตรวจหาเคลือบฟันที่บิ่นและการสึกผิดปกติ และอาจเป่าลมกับน้ำเพื่อดูอาการเสียวฟัน ถ้าฟันเสียหายแล้ว หมอจะถามหาต้นเหตุ เช่น ฟันสบไม่พอดีหรือความเครียด
การแปรงฟันให้สะอาดทุกวันช่วยให้ฟันที่สึกอยู่แล้วไม่ผุซ้ำ วิธีแปรงฟันให้เด็กเล็กอยู่ใน แปรงฟันให้ลูก
ทันตแพทย์ช่วยอะไรได้บ้าง
การรักษาขึ้นกับอายุและความเสียหายที่เกิด ตารางนี้สรุปทางเลือกตามที่แหล่งข้อมูลระบุ
| สถานการณ์ | แนวทาง |
|---|---|
| ทารกและเด็กเล็ก ไม่มีอาการเจ็บ ฟันไม่สึก | ไม่ต้องรักษา Seattle Children's ระบุว่าส่วนใหญ่ไม่ต้องทำอะไร |
| ฟันสึกหรือปวดกราม ในเด็กโตและวัยรุ่น | เฝือกสบฟันใส่ตอนนอน (night guard) ทำจากแบบพิมพ์ฟันของเด็กแต่ละคน |
| ฟันบิ่นหรือผุร่วมด้วย | ทันตแพทย์ซ่อมฟันตามความเหมาะสม |
| สงสัยฟันสบผิดปกติ | ติดตามการขึ้นของฟันแท้ อาจส่งต่อทันตแพทย์จัดฟัน |
| มีเสียงกรนหรือหยุดหายใจ | ส่งกลับให้กุมารแพทย์ประเมินทางเดินหายใจ |
KidsHealth ระบุว่าเฝือกสบฟันอาจต้องใช้เวลาปรับตัว แต่มักช่วยได้เร็ว ADA เสริมว่าเฝือกที่ทันตแพทย์ทำจากแบบพิมพ์จะพอดีกว่าแบบที่ซื้อตามร้าน และเฝือกนอนไม่เหมือนฟันยางกันกระแทกสำหรับเล่นกีฬา ซึ่งหนาเกินไปที่จะใส่นอน
ในไทย พาลูกไปพบทันตแพทย์ได้ที่คลินิกทันตกรรมของโรงพยาบาลรัฐ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล หรือคลินิกเอกชน ถ้ามีทันตแพทย์สำหรับเด็กจะเหมาะที่สุด เด็กที่ตรวจฟันทุก 6 เดือนอยู่แล้วให้บอกหมอตอนนัดถัดไปว่าลูกนอนกัดฟัน
ช่วยลูกที่บ้านก่อนนอน
สิ่งที่บ้านทำได้เน้นการผ่อนคลายก่อนนอนและลดต้นเหตุที่หาเจอ KidsHealth แนะนำกิจกรรมผ่อนคลายก่อนนอน เช่น อาบน้ำอุ่น ฟังเพลงเบา ๆ สักไม่กี่นาที หรืออ่านหนังสือ
ลำดับก่อนนอนที่ลองได้
- ปิดจอทุกชนิดก่อนนอนอย่างน้อย 1 ชั่วโมง ตามที่ AAP แนะนำเรื่องการนอนของเด็ก อ่านเพิ่มที่ ลูกติดมือถือ
- อาบน้ำอุ่น แปรงฟัน
- คุยกับลูกสัก 5-10 นาทีว่าวันนี้มีอะไรที่ทำให้กังวลไหม โดยเฉพาะช่วงเปิดเทอมหรือเพิ่งย้ายโรงเรียน
- อ่านนิทานเรื่องเบา ๆ
- ปิดไฟ ห้องเย็นสบาย
ถ้าต้นเหตุคือความกังวล KidsHealth ยกตัวอย่างว่าเด็กที่กังวลเรื่องไปค่ายค้างคืนครั้งแรกอาจแค่ต้องการความมั่นใจว่าพ่อแม่จะอยู่ใกล้ ๆ ถ้าต้องการ ส่วนเรื่องที่ซับซ้อนกว่า เช่น ย้ายเมือง ให้คุยและช่วยลดความกลัวทีละเรื่อง เด็กที่ร้องไห้ไม่ยอมไปโรงเรียนช่วงเปิดเทอม ลองดูวิธีที่ ลูกร้องไห้ไม่ยอมไปโรงเรียน
เด็กกลุ่มไหนต้องดูใกล้ชิดกว่าคนอื่น
Seattle Children's ระบุว่าการกัดฟันพบบ่อยขึ้นในเด็กที่มีภาวะพิการหรือภาวะทางระบบประสาท เช่น สมองพิการ (cerebral palsy) และ KidsHealth ระบุว่ายาบางชนิดก็เกี่ยวข้องได้ เด็กกลุ่มนี้มักมีทีมแพทย์ดูแลอยู่แล้ว ให้แจ้งทั้งกุมารแพทย์และทันตแพทย์ว่าลูกกัดฟัน เพราะฟันอาจสึกเร็วกว่าเด็กทั่วไป และบางครั้งการปรับยาหรือการดูแลช่องปากต้องวางแผนร่วมกัน
อีกกลุ่มคือเด็กที่เริ่มกัดฟันหลังได้ยาตัวใหม่ ให้จดวันที่เริ่มยาและวันที่เริ่มได้ยินเสียง แล้วนำไปถามแพทย์ผู้สั่งยา อย่าหยุดยาเอง
ตัวอย่างสองเคส ต่างกันที่เสียงกรน
สถานการณ์สมมติเพื่อให้เห็นว่าอาการคล้ายกันแต่ทางไปต่างกัน
น้องคนแรกอายุ 4 ขวบ เพิ่งเริ่มอนุบาลได้สองสัปดาห์ แม่ได้ยินเสียงกัดฟันเกือบทุกคืนช่วงสี่ทุ่ม ไม่กรน ตื่นเช้ามาสดใส ไม่บ่นปวดอะไร ฟันดูปกติ บ้านนี้เน้นกิจวัตรก่อนนอนให้สงบ คุยเรื่องโรงเรียนก่อนนอน และนัดบอกทันตแพทย์ตอนตรวจฟันครั้งถัดไป หลังผ่านไปหนึ่งเดือน เสียงกัดฟันห่างลง
น้องคนที่สองอายุ 5 ขวบ กัดฟันทุกคืนเหมือนกัน แต่กรนดังทุกคืน หายใจทางปาก และครูบอกว่าง่วงในห้องเรียน บ้านนี้อัดคลิปเสียงตอนหลับแล้วพาไปพบกุมารแพทย์ เพราะการกัดฟันในกรณีนี้อาจเป็นสัญญาณของทางเดินหายใจที่ติดขัดตอนหลับ ซึ่งต้องได้รับการประเมิน
ถ้าคืนนี้ได้ยินลูกกัดฟันอีก
ไม่ต้องปลุก ไม่ต้องรีบซื้ออะไร ให้ฟังว่ามีเสียงกรนหรือช่วงหยุดหายใจหรือไม่ แล้วพรุ่งนี้เช้าถามลูกว่าปวดกราม ปวดหัว หรือเจ็บฟันไหม ถ้าไม่มีอาการอะไรเลยและลูกยังเล็ก ส่วนใหญ่ปล่อยได้และมักหายเองเมื่อโตขึ้น
นัดทันตแพทย์ถ้าลูกปวดกราม เจ็บเวลาเคี้ยว เสียวฟัน หรือเห็นฟันสึกบิ่น และพบกุมารแพทย์ถ้าลูกกรนดังเป็นประจำ หายใจทางปาก มีช่วงหยุดหายใจ ง่วงมากผิดปกติตอนกลางวัน หรือกัดฟันเริ่มขึ้นหลังได้ยาตัวใหม่
คำถามที่พบบ่อย
ลูกกัดฟันตอนกลางคืนเพราะมีพยาธิ จริงไหม
แหล่งข้อมูลทางการแพทย์ที่ใช้ประกอบไม่ได้ระบุพยาธิเป็นสาเหตุของการกัดฟัน สาเหตุที่ระบุไว้คือฟันสบไม่พอดี ความเจ็บปวด ภูมิแพ้ ทางเดินหายใจอุดกั้น และความเครียด ถ้ากังวลเรื่องพยาธิจากอาการอื่น เช่น คันก้นตอนกลางคืน ให้ปรึกษาแพทย์แยกเป็นอีกเรื่อง ไม่ควรซื้อยาถ่ายพยาธิให้ลูกกินเองเพราะเห็นว่ากัดฟัน
ควรปลุกลูกตอนได้ยินเสียงกัดฟันไหม
ไม่จำเป็น การกัดฟันเกิดระหว่างหลับโดยที่เด็กไม่รู้ตัว ปลุกไปก็ไม่ช่วยให้เลิก แต่ทำให้ลูกนอนขาดตอน สิ่งที่ควรทำคือจดว่ากัดฟันบ่อยแค่ไหน และฟังว่ามีเสียงกรนหรือหยุดหายใจร่วมด้วยหรือไม่
ซื้อยางกัดฟันกันกัดแบบสำเร็จรูปให้ลูกใส่นอนได้ไหม
ADA ระบุว่าเฝือกสบฟันที่ทันตแพทย์ทำจากแบบพิมพ์ฟันพอดีกว่าแบบที่ซื้อตามร้าน และเฝือกสำหรับนอนไม่เหมือนฟันยางสำหรับเล่นกีฬา สำหรับเด็กที่ฟันยังเปลี่ยนอยู่ ทันตแพทย์ต้องประเมินก่อนว่าจำเป็นไหม เด็กเล็กส่วนใหญ่ไม่ต้องใส่อะไรเลย
แหล่งอ้างอิง
- Bruxism (Teeth Grinding or Clenching) | Nemours KidsHealth
- Bruxism (Teeth-Grinding) | Seattle Children's Hospital
- Teeth Grinding | American Dental Association (MouthHealthy)
- Healthy Sleep Habits: How Many Hours Does Your Child Need? | American Academy of Pediatrics (HealthyChildren.org)
